Ekonomik Faaliyetlerin Sosyal ve Kültürel Etkileri ile Türkiye’de Bölgesel Kalkınma Projeleri (GAP, DAP, DOKAP, KOP, ZBK, YHGP)

İnsanların hayatını sürdürmek ve refah düzeyini yükseltmek için yürüttüğü tarım, madencilik, sanayi, ticaret ve turizm gibi ekonomik faaliyetler; yerleşmelerin büyümesini, nüfusun dağılışını ve toplumun sosyo-kültürel yapısını doğrudan şekillendirir. Birincil ekonomik faaliyetlerin (geleneksel tarım ve hayvancılık) hâkim olduğu kırsal alanlarda doğum oranları yüksek, geniş aile yapısı yaygın, iş bölümü sınırlı ve sosyal değişim yavaştır.

Buna karşılık bir yerleşmede yeni bir maden yatağının işletmeye açılması, büyük bir sanayi tesisinin kurulması veya turizmin canlanması o yerleşmenin kaderini hızla değiştirir: • Madencilik ve Sanayi Etkisi: 1937 yılında temeli atılan demir-çelik fabrikası sayesinde 13 haneli küçük bir mahalle olan Karabük büyük bir sanayi kentine dönüşmüştür. Benzer şekilde Ereğli ve İskenderun (demir-çelik), Batman (petrol çıkarımı ve rafinerisi), Soma ve Tavşanlı (linyit madenciliği), Seydişehir (alüminyum) ve Kırıkkale (silah sanayii ve rafineri) ekonomik yatırımlarla hızla göç alarak şehirleşmiştir. • Turizm Etkisi: 1970'li yıllara kadar küçük birer balıkçı ve tarım kasabası olan Bodrum, Marmaris, Fethiye, Kuşadası, Çeşme ve Alanya; turizmin gelişmesiyle birlikte hem nüfusça büyümüş hem de farklı milletlerden insanlarla yoğun kültürel etkileşim yaşayan kozmopolit merkezlere dönüşmüştür.

Ekonomik gelişmenin sosyal ve kültürel hayata başlıca etkileri şunlardır: 1) Geniş (ataerkil) aile yapısından çekirdek aile yapısına geçiş hızlanır. 2) Kadınların eğitim düzeyi ve ekonomik hayata (iş gücüne) katılım oranı yükselir. 3) Okuryazarlık oranı, uzmanlaşma ve mesleki çeşitlilik artar. 4) İnsanların çalışma ve dinlenme saatleri belirginleşir; sinema, tiyatro, müze, kütüphane, kongre merkezleri ve spor tesislerine olan talep artar. 5) Ancak sanayileşme ve göç süreci altyapı planlamasıyla desteklenmezse; gecekondulaşma (çarpık kentleşme), trafik yoğunluğu, çevre/gürültü kirliliği ve kültürel uyum sorunları da ortaya çıkabilir.

Türkiye'de iklim, yer şekilleri, toprak özellikleri, su kaynakları ve ulaşım imkânları bölgeler arasında büyük farklılıklar gösterir. Örneğin Marmara, Ege ve Kıyı Akdeniz gibi bölgelerde sanayi, ticaret ve ulaşım çok gelişmişken; Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'in iç kesimlerinde engebeli arazi, sert iklim veya su yetersizliği nedeniyle ekonomik gelişme daha yavaş kalmıştır.

Bölgeler arasındaki bu ekonomik ve sosyal gelişmişlik farkları; gelişmemiş bölgelerden büyükşehirlere (İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Kocaeli) doğru yoğun iç göçlere, kırsalda üretim kaybına, büyükşehirlerde ise aşırı nüfus yığılmasına ve altyapı sorunlarına yol açmaktadır. Devletimiz bu dengesizliği gidermek ve ülke genelinde dengeli, sürdürülebilir bir kalkınma sağlamak amacıyla 'Bölgesel Kalkınma Projeleri' geliştirmiştir.

Bölgesel kalkınma projelerinin ortak ve temel hedefleri şunlardır: 1) Bölgeler arasındaki ekonomik, sosyal ve kültürel gelişmişlik farklarını en aza indirmek, 2) Her bölgenin kendine özgü doğal ve beşeri potansiyelini (su, toprak, mera, maden, turizm) ekonomiye kazandırmak, 3) Yeni iş ve istihdam alanları açarak bölge dışına yapılan göçleri yerinde önlemek, 4) Kişi başına düşen milli geliri, eğitim ve sağlık standartlarını yükseltmek, 5) Sermayenin ve sanayi yatırımlarının ülke geneline dengeli dağılmasını sağlamak.

1) Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP): Cumhuriyet tarihimizin en kapsamlı, çok sektörlü ve entegre bölgesel kalkınma projesidir. Fırat ve Dicle nehirlerinin sularını barajlarda toplayarak bölgenin verimli ancak kurak ovalarını sulamak ve hidroelektrik enerji üretmek amacıyla başlatılmıştır. GAP; Gaziantep, Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Adıyaman, Batman, Siirt, Şırnak ve Kilis olmak üzere 9 ili kapsar. Proje kapsamında Türkiye'nin en büyük barajı olan Atatürk Barajı ile Karakaya, Keban, Birecik ve Ilısu (Veysel Eroğlu) barajları dahil toplam 22 baraj ve 19 hidroelektrik santrali (HES) planlanmıştır.

1995 yılında Şanlıurfa Tünelleri ile Harran Ovası'na su verilmesiyle birlikte bölgede 'tarımsal ve sosyal bir devrim' yaşanmıştır: Kuru tarımda nadasa bırakılan topraklarda yılda birden fazla ürün alınmaya başlanmış; Türkiye'nin pamuk üretiminin yarısından fazlası, kırmızı mercimek, Antep fıstığı ve mısır üretiminin çok büyük bir kısmı GAP bölgesinden karşılanır hale gelmiştir. Pamuk üretimine bağlı olarak Gaziantep, Şanlıurfa ve Diyarbakır'da tekstil, dokuma ve gıda sanayii hızla büyümüş; Gaziantep Türkiye'nin en çok ihracat yapan öncü sanayi kentlerinden biri olmuştur.

2) Konya Ovası Projesi (KOP): Türkiye'nin 'tahıl ambarı' olan ancak en az yağış alan Konya Ovası ve çevresindeki su sorununu çözmek amacıyla başlatılmıştır. Konya, Karaman, Aksaray, Niğde, Nevşehir, Kırşehir, Kırıkkale ve Yozgat olmak üzere 8 ili kapsar. Projenin kalbi olan 'Mavi Tünel' ve Bağbaşı Barajı ile Akdeniz'e dökülen Göksu Nehri'nin suları Toros Dağları'nın altından geçirilerek Konya Ovası'na ulaştırılmıştır. KOP ile basınçlı modern sulama sistemleri (damla ve yağmurlama) yaygınlaştırılarak yer altı sularının aşırı çekilmesi ve buna bağlı 'obruk oluşumu' ile 'toprak tuzlanması' önlenmekte; şeker pancarı, mısır, ayçiçeği ve tohumculuk üretimi artırılmaktadır.

Doğu Anadolu Projesi (DAP); yükselti ortalaması fazla, kışları uzun ve sert, arazisi engebeli olduğu için tarım ve sanayinin yeterince gelişemediği ve dışarıya en çok göç veren bölgelerimizden biri olan Doğu Anadolu'nun kalkınması için hazırlanmıştır. Erzurum, Erzincan, Kars, Ardahan, Iğdır, Ağrı, Van, Muş, Bitlis, Hakkâri, Bingöl, Tunceli, Elazığ, Malatya ve (sonradan dahil edilen) Sivas olmak üzere toplam 15 ili kapsar.

DAP bölgesinin en büyük doğal zenginliği geniş çayır ve mera alanları ile zengin su ve maden kaynaklarıdır. Bu nedenle projenin temel odak noktaları şunlardır: • Mera alanlarını ıslah etmek, yem bitkileri üretimini artırmak ve yerli hayvan ırklarını iyileştirerek büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığı modernize etmek, • Hayvancılığa dayalı et, süt, deri ve yün entegre sanayi tesislerini (Erzurum, Kars, Van, Elazığ) geliştirmek, • Malatya (kayısı), Iğdır (pamuk ve meyvecilik) ve Erzincan gibi çöküntü ovalarında sulamalı tarım ve meyveciliği desteklemek, • Palandöken (Erzurum), Sarıkamış (Kars) ve Ergan (Erzincan) gibi merkezlerde 'kış turizmini' ve Van Gölü havzasında kültür turizmini canlandırmak, • Elazığ, Malatya ve Sivas çevresindeki zengin metalik maden yataklarını (krom, bakır, kurşun, demir) işleyen sanayiyi ve sınır ticaretini güçlendirmektir.

1) Doğu Karadeniz Projesi (DOKAP): Dağların kıyıya paralel ve çok yakın uzandığı, tarım alanlarının dar ve parçalı olduğu Doğu ve Orta Karadeniz'deki 11 ili (Artvin, Rize, Trabzon, Giresun, Ordu, Samsun, Gümüşhane, Bayburt, Tokat, Amasya ve Çorum) kapsar. Projenin temel hedefleri; yaylaları birbirine bağlayan 'Yeşil Yol Projesi' ile yayla ve doğa turizmini (ekoturizmi) dört mevsime yaymak, çay, fındık ve kivi üretiminde katma değeri yüksek işleme tesisleri kurmak, deniz kültür balıkçılığını ve arıcılığı geliştirmek, Karadeniz Sahil Yolu, Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanları ile Ovit Tüneli gibi dev projelerle kıyı-iç kesim ulaşımını güçlendirmektir.

2) Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesi (YHGP): Yeşilırmak ve kollarının geçtiği Samsun, Amasya, Çorum ve Tokat olmak üzere 4 ili kapsar (bu 4 il aynı zamanda DOKAP sınırları içinde de yer alan ortak illerdir). Projenin temel amacı; Yeşilırmak'ın düzensiz akış rejiminden kaynaklanan su taşkınlarını, şiddetli toprak erozyonunu ve evsel/endüstriyel atıklardan kaynaklanan su kirliliğini önlemek; havza bazında ekolojik tarım, meyvecilik ve planlı şehircilik uygulamaları geliştirmektir.

3) Zonguldak-Bartın-Karabük Projesi (ZBK): Batı Karadeniz'de taş kömürü yatakları ve buna bağlı kurulan Karabük ve Ereğli demir-çelik fabrikalarıyla gelişen Zonguldak, Bartın ve Karabük (3 il) bölgesini kapsar. Zamanla taş kömürü ocaklarındaki maliyetlerin artması ve istihdamın daralması nedeniyle bölge dışına başlayan göçü durdurmak için hazırlanmıştır. ZBK kapsamında taş kömürü işletmeciliğinde modern teknolojilere geçilmesi, demir-çelik yan sanayisinin geliştirilmesi, 'Filyos Vadisi Projesi' ve Türkiye'nin en büyük limanlarından biri olan Filyos Limanı ile bölgenin uluslararası bir lojistik, enerji (Karadeniz doğalgazı işleme merkezi) ve sanayi üssüne dönüştürülmesi hedeflenmektedir.

Türkiye'de yürütülen bölgesel kalkınma projeleri değerlendirildiğinde, bu projelerin sadece baraj veya fabrika inşa etmekten ibaret olmadığı; her bölgenin insan kaynağını, eğitimini, kadın ve genç istihdamını ve kültürel mirasını harekete geçiren bütüncül dönüşüm programları olduğu görülür.

GAP ile Güneydoğu Anadolu'da pamuk ve tekstilin, KOP ile İç Anadolu'da modern sulamalı tarımın, DAP ile Doğu Anadolu'da hayvancılığın, DOKAP ile Karadeniz'de yayla turizminin ve ZBK ile Batı Karadeniz'de ağır sanayi ve enerji lojistiğinin güçlenmesi, Türkiye ekonomisinin mekansal dengesini sağlamlaştırmaktadır.

Gelecekte bu projelerin başarısının kalıcı olması; su kaynaklarının israf edilmeden damla sulama ile kullanılmasına, mera ve ormanların korunmasına ve yenilenebilir enerji yatırımlarıyla 'sürdürülebilir kalkınma' ilkelerine titizlikle uyulmasına bağlıdır.