İçeriğe geç

12. sınıf · Coğrafya · 2. hafta (21-25 Eylül 2026)

Doğa Olaylarının Geleceği: Levha Hareketleri, Küresel İklim Değişikliği ve Çölleşme

DOĞAL SİSTEMLER teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Bu haftaki dersimizde; levha tektoniğine bağlı gelecekteki süper kıta senaryolarını (Pangea Ultima, Novopangea, Aurica, Amasia), küresel iklim değişikliğinin mekanizmasını ve sera gazlarını, IPCC'nin +1,5 °C, +2 °C ve +4 °C ısınma senaryolarını, buzul erimesi-albedo döngüsünü, çölleşme sürecini ve Viyana'dan Paris Anlaşması'na uzanan uluslararası iklim mücadelesini inceleyeceğiz.

Jeolojik Süreçlerin Geleceği ve Süper Kıta Senaryoları

Yer kabuğunu oluşturan tektonik levhalar, mantodaki konveksiyonel akıntıların etkisiyle yılda birkaç santimetre hızla hareket etmektedir. Jeolojik geçmişte her 300–500 milyon yılda bir kıtaların birleşip ayrıldığı Süper Kıta Döngüsü (Wilson Döngüsü) gelecekte de devam edecektir. Bilim insanları günümüzden yaklaşık 250 milyon yıl sonra oluşacak yeni süper kıta için dört temel senaryo geliştirmektedir:

1. Pangea Ultima (Pangea Proxima): Genişlemekte olan Atlas Okyanusu'nun tabanında yeni dalma-batma zonlarının oluşmasıyla Atlas Okyanusu'nun kapanacağını; Amerika kıtalarının yeniden Afrika ve Avrupa ile çarpışarak ortasında büyük bir iç deniz barındıran süper kıtayı oluşturacağını öngörür.

2. Novopangea (Yeni Pangea): Atlas Okyanusu'nun genişlemeye devam etmesi, buna karşılık Büyük Okyanus'un (Pasifik) tamamen kapanması sonucunda Amerika kıtalarının Doğu Asya ve Avustralya ile birleşeceğini savunur.

3. Aurica: Hem Atlas Okyanusu'nun hem de Büyük Okyanus'un kapanması, Asya'nın ortasından yeni bir okyanus havzasının açılması ve kıtaların Ekvator çevresinde Avustralya merkezli olarak kenetlenmesi senaryosudur.

4. Amasia: Antarktika dışındaki kıtaların kuzeye doğru hareket ederek Kuzey Buz Denizi'ni kapatması ve Kuzey Kutbu çevresinde Amerika ile Asya'nın birleşmesi senaryosudur.

Akdeniz Havzası ve Türkiye'nin Jeolojik Geleceği: Afrika ve Arap levhalarının kuzeydeki Avrasya levhasına doğru yaklaşması sonucunda gelecekte Akdeniz ve Kızıldeniz kapanacak, Akdeniz'in yerinde Himalaya benzeri yüksek sıradağlar yükselecek, Doğu Afrika Büyük Rift Hattı ise ayrılarak yeni bir okyanusa dönüşecektir.

LEVHA HAREKETLERİ VE GELECEĞİN SÜPER KITA SENARYOLARI (~250 MİLYON YIL SONRA) 1. PANGEA ULTIMA • Atlas Okyanusu kapanır. • Amerika kıtaları tekrar Afrika ve Avrupa ile çarpışarak birleşir. • Ortasında iç deniz bulunan dev bir süper kıta oluşur (Pangea Proxima). 2. NOVOPANGEA • Atlas Okyanusu genişlemeye devam eder. • Büyük Okyanus (Pasifik) tamamen kapanır. • Amerika kıtaları Doğu Asya ve Avustralya ile kenetlenir. 3. AURICA • Hem Atlas hem de Büyük Okyanus kapanır. • Asya'nın ortasından geçen yeni bir okyanus açılır. • Tüm kıtalar Ekvator çevresinde Avustralya merkezli toplanır. 4. AMASIA • Antarktika dışındaki tüm kıtalar kuzeye göç eder. • Kuzey Buz Denizi kapanır. • Amerika ve Asya kıtaları Kuzey Kutbu çevresinde birleşir. AKDENİZ HAVZASI VE TÜRKİYE ÖNGÖRÜSÜ: Afrika levhasının kuzeye (Avrasya'ya) hareketi sonucunda gelecekte Akdeniz kapanacak ve yerinde yüksek sıradağlar oluşacaktır.

Küresel İklim Değişikliği, Sera Etkisi ve Sera Gazları

Güneş'ten gelen kısa dalgalı ışınların yeryüzünü ısıttıktan sonra uzaya yansıyan uzun dalgalı (kızılötesi) ısı ışınlarının atmosferdeki su buharı ve sera gazları tarafından tutularak Dünya'nın ortalama sıcaklığının +15 °C civarında korunmasına doğal sera etkisi denir. Ancak Sanayi Devrimi'nden (1750 sonrası) itibaren insan faaliyetleriyle (antropojenik) atmosferdeki sera gazı birikiminin hızla artması, doğal dengeyi bozarak küresel ısınmaya ve küresel iklim değişikliğine yol açmıştır.

Sera GazıKimyasal FormülBaşlıca İnsan Kaynaklı (Antropojenik) Kaynakları
KarbondioksitCO₂Kömür, petrol ve doğal gaz (fosil yakıt) kullanımı, sanayi tesisleri, çimento üretimi, ulaşım ve ormansızlaşma (toplam sera etkisinde en yüksek paya sahiptir).
MetanCH₄Çeltik (pirinç) tarımı, büyükbaş hayvancılık (enterik fermantasyon ve gübre), katı atık depolama alanları, kömür ve doğal gaz çıkarımı.
DiazotmonoksitN₂OTarımda aşırı azotlu sentetik gübre kullanımı, fosil yakıtların ve biyokütlenin yakılması.
Florlu GazlarCFC, HFC, SF₆Soğutucu sistemler, klimalar, yangın söndürücüler, aerosol spreyler ve yüksek gerilim elektrik şalt tesisleri (birim kütle başına ısı tutma gücü en yüksek gazlardır).
SERA ETKİSİ MEKANİZMASI VE BAŞLICA SERA GAZLARI DOĞAL SERA ETKİSİ vs KÜRESEL ISINMA GÜNEŞ YERYÜZÜ (Kara ve Okyanuslar) Yoğunlaşan Sera Gazı Katmanı 1. Kısa dalgalı Güneş ışınları 2. Uzun dalgalı ısı tutulup geri yansır ANTROPOJENİK SERA GAZLARI VE KAYNAKLARI • Karbondioksit (CO₂): Kömür, petrol, doğal gaz (fosil yakıt) yakımı, sanayi, termik santraller ve ormansızlaşma (%75+ pay). • Metan (CH₄): Çeltik (pirinç) tarımı, hayvancılık (gübre), katı atık çöplükleri, bataklıklar ve eriyen permafrost. • Diazotmonoksit (N₂O): Tarımda aşırı azotlu yapay gübre kullanımı, fosil yakıtlar ve biyokütle yakımı. • Florlu Gazlar (CFC, HFC, SF₆): Soğutucular, klimalar, aerosoller ve elektrik iletim ekipmanları (En yüksek ısınma potansiyeline ve binlerce yıllık atmosfer ömrüne sahiptir).

IPCC Küresel Isınma Senaryoları (+1,5 °C, +2 °C ve +4 °C)

Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), sanayi öncesi döneme kıyasla küresel ortalama yüzey sıcaklığındaki artışın hangi eşikte durdurulacağına bağlı olarak Dünya'yı bekleyen risk senaryolarını ortaya koymuştur:

+1,5 °C Isınma Senaryosu (Kritik Güvenlik Eşiği): Sıcak hava dalgaları ve ekstrem yağışlar sıklaşır, mercan resiflerinin %70 ila %90'ı zarar görür, Kuzey Kutbu'nda yaz buzulları yaklaşık yüzyılda bir tamamen erir; ancak ekosistemlerin uyum sağlama kapasitesi tamamen kaybolmaz.

+2,0 °C Isınma Senaryosu (Yüksek Risk): +1,5 °C'ye kıyasla yıkıcı etkiler katlanarak artar. Mercan resiflerinin %99'undan fazlası yok olur, Kuzey Kutbu her 10 yılda bir yazın buzsuz kalır, Akdeniz havzası (Türkiye dahil) şiddetli kuraklık ve su stresine girer, yüz milyonlarca insan iklim kaynaklı yoksulluk ve su kıtlığıyla karşılaşır.

+4,0 °C Isınma Senaryosu (Küresel Felaket): Grönland ve Batı Antarktika buz örtüleri geri döndürülemez biçimde erir, deniz seviyesi metrelerce yükselerek kıyı şehirlerini ve ada devletlerini sular altında bırakır, tarımsal gıda üretimi çöker ve kitlesel iklim göçleri yaşanır.

IPCC KÜRESEL ISINMA SENARYOLARI (+1,5 °C / +2 °C / +4 °C) +1,5 °C SENARYOSU (Kritik Eşik) • Paris Anlaşması'nın hedeflediği üst güvenlik sınırıdır. • Şiddetli sıcak hava dalgaları ve ani sağanak yağışlar artar. • Mercan resiflerinin %70–90'ı beyazlaşma riskiyle karşılaşır. • Kutup buzullarında erime hızlanır ancak geri dönüş henüz mümkündür. +2,0 °C SENARYOSU (Yüksek Risk) • Mercan resiflerinin %99'undan fazlası tamamen yok olur. • Kuzey Kutbu yaz aylarında on yılda bir tamamen buzsuz kalır. • Akdeniz havzasında (Türkiye dahil) şiddetli kuraklık ve su kıtlığı başlar. • Böceklerin %18'i, bitkilerin %16'sı yaşam alanının yarısını kaybeder. +4,0 °C SENARYOSU (Felaket) • Grönland ve Batı Antarktika buz örtüleri geri dönülmez biçimde erir. • Deniz seviyesi metrelerce yükselir; kıyı deltaları ve ada ülkeleri batar. • Tropikal ve subtropikal kuşakta tarımsal üretim çöker, kıtlık yaşanır. • Yüz milyonlarca iklim mültecisi ve kitlesel biyoçeşitlilik kaybı oluşur.

Küresel İklim Değişikliğinin Doğal ve Beşerî Sistemlere Etkileri

Buzulların Erimesi ve Albedo Azalması: Kar ve buz yüzeyler Güneş ışınlarının %80–90'ını yansıtır (yüksek albedo). Buzullar eridikçe alttaki koyu renkli okyanus ve kara yüzeyi ortaya çıkarak Güneş enerjisini daha fazla soğurur; bu da ısınmayı ve erimeyi daha da hızlandırır (pozitif geri besleme). Ayrıca kutup altı kuşaktaki donmuş toprakların (permafrost) çözülmesiyle atmosfere büyük miktarda metan (CH₄) ve karbondioksit salınır.

Deniz Seviyesinin Yükselmesi: Hem karalar üzerindeki örtü ve dağ buzullarının erimesi hem de ısınan okyanus sularının termal genleşmesi sonucu deniz seviyesi yükselmektedir. Bu durum alçak kıyı ovalarının (Nil, Ganj-Brahmaputra, Hollanda kıyıları) ve ada devletlerinin (Maldivler, Tuvalu) sular altında kalmasına, kıyı yer altı sularının tuzlanmasına yol açar.

Okyanus Asitlenmesi ve Mercan Beyazlaşması: Atmosferde artan karbondioksidin önemli bir kısmını soğuran okyanuslarda karbonik asit oluşumu nedeniyle pH değeri düşmekte (asitlenme) ve su sıcaklığı artmaktadır. Bunun sonucunda deniz ekosisteminin en zengin yaşam alanı olan mercan resifleri simbiyotik alglerini kaybederek mercan beyazlaşmasına uğramaktadır.

Kentsel Isı Adası: Şehirlerde doğal bitki örtüsünün yerini ısıyı emen beton ve asfalt yüzeylerin alması, yüksek binaların rüzgâr dolaşımını engellemesi ve yoğun enerji tüketimi nedeniyle kent merkezlerinin çevredeki kırsal alanlara göre 3–8 °C daha sıcak olmasına kentsel ısı adası denir.

KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİNİN EKOSİSTEM VE İNSAN ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ BUZUL ERİMESİ VE ALBEDO DÖNGÜSÜ 1. Küresel sıcaklık artar → Kutup buzulları erir ↓ 2. Beyaz yüzey azalır → Albedo (Yansıtma) düşer ↓ 3. Koyu okyanus/kara daha fazla Güneş enerjisi emer ↓ 4. Permafrost erir (CH₄ salınır) → Isınma katlanarak artar! OKYANUS, KIYI VE KENT EKOSİSTEMLERİ • Deniz Seviyesi Yükselmesi: Kara buzullarının erimesi + ısınan okyanus suyunun genleşmesi → Kıyı erozyonu, tatlı su akiferlerine tuzlu su karışması (tuzlanma), ada ülkeleri riski. • Okyanus Asitlenmesi ve Mercan Beyazlaşması: Okyanusların aşırı CO₂ soğurması pH değerini düşürür; mercan resifleri beyazlaşarak deniz biyoçeşitliliği çöker. • Kentsel Isı Adası: Beton ve asfalt yüzeylerin ısıyı hapsetmesi, yeşil alan azlığı ve hava kirliliği nedeniyle şehir merkezlerinin kırsal çevreden 3–8 °C daha sıcak olması.

Çölleşme Süreci ve Mücadele Yöntemleri

Çölleşme; kurak, yarı kurak ve yarı nemli bölgelerde iklim değişiklikleri ve yanlış insan faaliyetleri sonucunda toprağın biyolojik ve ekonomik üretkenliğini kaybetmesi (arazi tahribatı) sürecidir.

Çölleşmenin Başlıca Nedenleri: Yağışların azalması ve şiddetli buharlaşma gibi doğal etkenlerin yanı sıra; bitki örtüsünün tahribi, meralarda aşırı otlatma, yanlış (salma/vahşi) sulama sonucu toprağın tuzlanması, yer altı sularının aşırı çekilmesi ve erozyon en önemli beşerî nedenlerdir.

Türkiye'de Çölleşme Riski: Türkiye topraklarının önemli bir kısmı yarı kurak iklim etkisindedir. Çölleşme riskinin en yüksek olduğu alanlar İç Anadolu Bölgesi (özellikle Konya-Karapınar ve Tuz Gölü havzası), Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Iğdır Ovası'dır.

Uluslararası Mücadele ve Büyük Yeşil Duvar: 1994 yılında kabul edilen BM Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (UNCCD) küresel ölçekte arazi tahribatını durdurmayı amaçlar. Afrika'da Sahra Çölü'nün güneydeki Sahel Kuşağı'na doğru ilerlemesini önlemek amacıyla 2007'de başlatılan Afrika Büyük Yeşil Duvar Projesi kapsamında, batıda Senegal'den doğuda Cibuti'ye kadar 8.000 km uzunluğunda ve 15 km genişliğinde bir ağaçlandırma kuşağı oluşturulmaktadır.

ÇÖLLEŞME SÜRECİ, TÜRKİYE'DE RİSK BÖLGELERİ VE ÇÖZÜM ADIMLARI ÇÖLLEŞMENİN NEDENLERİ VE TÜRKİYE • Tanım: Kurak, yarı kurak ve az yağışlı bölgelerde iklim değişikliği ve insan faaliyetleriyle toprağın üretkenliğini yitirmesi. • Beşerî Etkenler: Ormansızlaşma, meralarda aşırı otlatma, vahşi (salma) sulama sonucu toprak tuzlanması, anız yakma. • Türkiye'de En Yüksek Çölleşme Riski: - İç Anadolu (Konya Havzası - Karapınar, Tuz Gölü çevresi) - Güneydoğu Anadolu ve Iğdır Ovası ÇÖLLEŞMEYLE KÜRESEL MÜCADELE • BM Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi (UNCCD - 1994): 17 Haziran "Dünya Çölleşme ve Kuraklıkla Mücadele Günü" ilan edilmiştir (Türkiye 1998'de taraf olmuştur). • Afrika Büyük Yeşil Duvar Projesi (2007): Sahra Çölü'nün güneydeki Sahel Kuşağı'na ilerlemesini durdurmak için Senegal'den Cibuti'ye 8.000 km uzunluğunda ve 15 km genişliğinde ağaçlandırma koridoru oluşturulmaktadır. • Çözüm: Damla sulama, kurakçıl tarım, mera ıslahı ve ağaçlandırma.

Küresel İklim Değişikliğiyle Uluslararası Mücadele: Viyana'dan Paris'e

Viyana Sözleşmesi (1985) ve Montreal Protokolü (1987): Stratosferdeki ozon tabakasını incelten kloroflorokarbon (CFC) gibi gazların üretim ve kullanımının aşamalı olarak durdurulmasını sağlamıştır.

Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC - 1988): Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) ve BM Çevre Programı (UNEP) tarafından iklim değişikliğinin bilimsel değerlendirmesini yapmak üzere kurulmuştur.

BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS - 1992 Rio / Yürürlük: 1994): Atmosferdeki sera gazı birikimlerini iklim sistemine tehlikeli insan müdahalesini önleyecek düzeyde durdurmayı amaçlayan ilk küresel sözleşmedir (Türkiye 2004'te taraf olmuştur).

Kyoto Protokolü (1997 / Yürürlük: 2005): BMİDÇS kapsamında gelişmiş (Ek-I) ülkelere sera gazı emisyonlarını 1990 seviyesinin en az %5 altına düşürme yönünde yasal bağlayıcılığı olan ilk somut yükümlülüğü getirmiştir (Türkiye 2009'da taraf olmuştur).

Paris İklim Anlaşması (2015 / Yürürlük: 2016): 2020 sonrası iklim rejimini belirleyen anlaşmadır. Küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 2 °C'nin oldukça altında tutmayı ve 1,5 °C ile sınırlandırmayı hedefler. Kyoto'dan farklı olarak sadece gelişmiş ülkeleri değil, tüm ülkeleri Ulusal Katkı Beyanı (NDC) sunarak emisyon azaltımına dahil etmiştir. Türkiye anlaşmayı 2021 yılında onaylamış ve 2053 Net Sıfır Emisyon hedefi açıklamıştır.

VİYANA'DAN PARİS'E ULUSLARARASI İKLİM MÜCADELESİ KRONOLOJİSİ 1985 Viyana & 1987 Montreal Ozon tabakasını incelten CFC gazları yasaklandı 1988 IPCC (WMO + UNEP) Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli kuruldu 1992 Rio Zirvesi BMİDÇS (Yür: 1994) Sera gazlarını sınırlandıran ilk çerçeve sözleşme (Türkiye: 2004) 1997 Kyoto Prot. (Yürürlük: 2005) Gelişmiş ülkelere yasal emisyon azaltım zorunluluğu (Türkiye: 2009) 2015 Paris Anl. (Yürürlük: 2016) Isınmayı 2 °C altı (hedef 1,5 °C) tutma Net sıfır emisyon (Türkiye: 2021, Net 2053) KYOTO vs PARİS FARKI: Kyoto yalnızca gelişmiş (Ek-I) ülkelere yükümlülük getirirken, Paris Anlaşması tüm ülkelerin "Ulusal Katkı Beyanı" (NDC) ile emisyon azaltımına katılmasını öngörür.

Örnekler

  1. Örnek 1Levha hareketlerinin günümüzdeki hız ve yönleriyle devam etmesi durumunda gelecekte Akdeniz Havzası ve Doğu Afrika'da hangi jeomorfolojik değişimlerin yaşanması beklenmektedir?

    Cevabı göster

    Afrika ve Arap levhalarının kuzeydeki Avrasya levhasına doğru yaklaşması (yakınsama) sonucunda gelecekte Akdeniz ve Kızıldeniz tamamen kapanacak ve çarpışma kuşağında yüksek sıradağlar oluşacaktır. Buna karşılık birbirinden uzaklaşan (ıraksayan) Doğu Afrika Büyük Rift Vadisi boyunca kıta parçalanacak ve bu alanda yeni bir okyanus havzası ortaya çıkacaktır.

  2. Örnek 2Kutup bölgelerindeki buzulların erimesi ile yüzeyin yansıtma gücü (albedo) arasındaki ilişki küresel ısınmayı nasıl hızlandırmaktadır? Açıklayınız.

    Cevabı göster

    Kar ve buzla kaplı beyaz yüzeylerin Güneş ışınlarını yansıtma oranı (albedo) çok yüksektir (%80–90). Küresel ısınma nedeniyle buzullar eridikçe alttaki koyu renkli okyanus suyu ve kara yüzeyi açığa çıkar. Koyu yüzeylerin albedosu düşük olduğu için Güneş enerjisinin büyük kısmını emer (soğurur). Bu durum okyanus ve atmosferin daha fazla ısınmasına, dolayısıyla buzulların daha da hızlı erimesine yol açar (pozitif geri besleme döngüsü).

  3. Örnek 3IPCC raporlarında küresel sıcaklık artışının +2 °C yerine +1,5 °C ile sınırlandırılmasının mercan resifleri ve Kuzey Kutbu buzulları açısından önemi nedir?

    Cevabı göster

    Küresel ısınma +1,5 °C ile sınırlandırılırsa mercan resiflerinin %70–90'ı zarar görürken, +2 °C artışta mercan resiflerinin %99'undan fazlası tamamen yok olma tehlikesiyle karşılaşmaktadır. Ayrıca Kuzey Kutbu'nun yaz aylarında tamamen buzsuz kalma ihtimali +1,5 °C senaryosunda yüzyılda bir iken, +2 °C senaryosunda on yılda bire yükselmektedir.

  4. Örnek 4Büyük şehir merkezlerinin çevredeki kırsal alanlara göre 3–8 °C daha sıcak olmasına ne ad verilir? Bu durumu önlemek için şehir planlamasında alınabilecek üç önlem yazınız.

    Cevabı göster

    Kent merkezlerinin kırsal çevreden belirgin biçimde daha sıcak olmasına Kentsel Isı Adası etkisi denir. Önlemek için: 1. Şehir içi yeşil alanların, parkların ve dikey bahçelerin / yeşil çatıların artırılması, 2. Binaların yüksekliğinde ve cadde yönelimlerinde hava koridorlarının (rüzgâr sirkülasyonunun) korunması, 3. Koyu renkli asfalt ve beton yerine açık renkli (yüksek albedolu) ve su geçirimli yüzey malzemelerinin tercih edilmesi.

  5. Örnek 5Afrika'da Sahra Çölü'nün güneye doğru genişlemesini önlemek amacıyla başlatılan uluslararası ekolojik projenin adı nedir ve hangi kuşağı korumayı hedeflemektedir?

    Cevabı göster

    Projenin adı Afrika Büyük Yeşil Duvar Projesi'dir (2007). Sahra Çölü'nün güneyinde yer alan yarı kurak Sahel Kuşağı'nı çölleşmeye karşı korumak amacıyla batıda Senegal'den doğuda Cibuti'ye kadar 8.000 km uzunluğunda bir ağaçlandırma ve arazi restorasyonu koridoru oluşturmayı hedeflemektedir.

  6. Örnek 61997 Kyoto Protokolü ile 2015 Paris İklim Anlaşması arasındaki en temel yükümlülük farkı nedir?

    Cevabı göster

    Kyoto Protokolü, tarihsel sorumluluk ilkesi gereği yalnızca gelişmiş sanayi ülkelerine (Ek-I ülkeleri) sera gazı azaltım zorunluluğu getirirken gelişmekte olan ülkeleri bu zorunluluğun dışında tutmuştur. Paris İklim Anlaşması ise gelişmiş veya gelişmekte olan ayrımı yapmaksızın anlaşmaya taraf olan tüm ülkelerin kendi belirledikleri Ulusal Katkı Beyanları (NDC) doğrultusunda sera gazı azaltımı yapmasını öngörmüştür.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdakilerden hangisi atmosferdeki metan (CH₄) gazı artışının insan kaynaklı (antropojenik) nedenleri arasında gösterilemez?

  2. 2Kurak ve yarı kurak bölgelerde yürütülen aşağıdaki tarımsal uygulamalardan hangisi toprağın tuzlanmasına ve çölleşmenin hızlanmasına doğrudan neden olur?

  3. 3Okyanus sularının atmosferdeki aşırı karbondioksidi (CO₂) soğurması sonucunda suyun pH değerinin düşmesi (okyanus asitlenmesi) ve deniz suyu sıcaklığının artması, öncelikle aşağıdaki ekosistemlerden hangisinde 'beyazlaşma' adı verilen kitlesel yıkıma yol açmaktadır?

  4. 4Küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 2 °C'nin altında tutmayı (tercihen 1,5 °C ile sınırlandırmayı) hedefleyen ve Türkiye'nin 2021 yılında onaylayarak 2053 Net Sıfır Emisyon hedefi belirlediği uluslararası anlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Gelecekteki süper kıta senaryolarından 'Novopangea', Atlas Okyanusu'nun genişlemeye devam edip Büyük Okyanus'un (Pasifik) tamamen kapanması esasına dayanır.
    • Kutup altı bölgelerdeki donmuş toprakların (permafrost) küresel ısınma nedeniyle çözülmesi atmosferdeki sera gazı miktarını azaltır.

  6. 6Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Stratosferdeki ozon tabakasını incelten kloroflorokarbon (CFC) gazlarının üretim ve tüketimini sınırlandıran uluslararası anlaşma 1987 yılında imzalanan Protokolü'dür.
    2. Türkiye'de yıllık yağış miktarının 300–350 mm'nin altına düştüğü, rüzgâr erozyonu ve çölleşme riskinin en yüksek olduğu yerlerden biri Konya Havzası'ndaki çevresidir.

Kısaca

  • Yer kabuğunu oluşturan tektonik levhalar, mantodaki konveksiyonel akıntıların etkisiyle yılda birkaç santimetre hızla hareket etmektedir. Jeolojik geçmişte her 300–500 milyon yılda bir kıtaların birleşip ayrıldığı Süper Kıta Döngüsü (Wilson Döngüsü) gelecekte de devam edecektir. Bilim insanları günümüzden yaklaşık 250 milyon yıl sonra oluşacak yeni süper kıta için dört temel senaryo geliştirmektedir:
  • Güneş'ten gelen kısa dalgalı ışınların yeryüzünü ısıttıktan sonra uzaya yansıyan uzun dalgalı (kızılötesi) ısı ışınlarının atmosferdeki su buharı ve sera gazları tarafından tutularak Dünya'nın ortalama sıcaklığının +15 °C civarında korunmasına doğal sera etkisi denir. Ancak Sanayi Devrimi'nden (1750 sonrası) itibaren insan faaliyetleriyle (antropojenik) atmosferdeki sera gazı birikiminin hızla artması, doğal dengeyi bozarak küresel ısınmaya ve küresel iklim değişikliğine yol açmıştır.
  • Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), sanayi öncesi döneme kıyasla küresel ortalama yüzey sıcaklığındaki artışın hangi eşikte durdurulacağına bağlı olarak Dünya'yı bekleyen risk senaryolarını ortaya koymuştur:
  • Buzulların Erimesi ve Albedo Azalması: Kar ve buz yüzeyler Güneş ışınlarının %80–90'ını yansıtır (yüksek albedo). Buzullar eridikçe alttaki koyu renkli okyanus ve kara yüzeyi ortaya çıkarak Güneş enerjisini daha fazla soğurur; bu da ısınmayı ve erimeyi daha da hızlandırır (pozitif geri besleme). Ayrıca kutup altı kuşaktaki donmuş toprakların (permafrost) çözülmesiyle atmosfere büyük miktarda metan (CH₄) ve karbondioksit salınır.
  • Çölleşme; kurak, yarı kurak ve yarı nemli bölgelerde iklim değişiklikleri ve yanlış insan faaliyetleri sonucunda toprağın biyolojik ve ekonomik üretkenliğini kaybetmesi (arazi tahribatı) sürecidir.
  • Viyana Sözleşmesi (1985) ve Montreal Protokolü (1987): Stratosferdeki ozon tabakasını incelten kloroflorokarbon (CFC) gibi gazların üretim ve kullanımının aşamalı olarak durdurulmasını sağlamıştır.

Bu dersin öteki kaynakları