4. Hüküm: 4.1. Dinî Hükümler

Arapça hüküm kelimesi sözlükte 'engellemek, karar vermek, bir şeyin ne olduğunu belirlemek' anlamlarına gelir. Hakîm (hikmet sahibi), hikmet ve hâkim kelimeleri de aynı kökten türemiştir. Mantık ve kelam terimi olarak hüküm, bir şeyi bir şeye isnat etmek veya ondan nefyetmektir. 'Ateş yakıcıdır' cümlesinde yakıcılık ateşe isnat edilmiş (olumlu hüküm), 'Allah cisim değildir' cümlesinde ise cisimlik Allah'tan nefyedilmiştir (olumsuz hüküm). Görüldüğü gibi her hüküm, bir konu (mahkûm aleyh) ile bu konuya bağlanan ya da ondan uzaklaştırılan bir yükleme (mahkûm bih) dayanır.

Kelam âlimleri hükümleri, kaynaklandığı bilgi yoluna göre üç gruba ayırır. Kaynağı vahiy olan hükümlere dinî (şer'î) hüküm denir; 'Namaz farzdır', 'Faiz haramdır' gibi. Kaynağı aklın zorunlu ilkeleri olan hükümlere aklî hüküm denir; 'Bütün, parçasından büyüktür' gibi. Kaynağı tekrarlanan deney, gözlem ve tecrübe olan hükümlere ise âdî (tecrübî) hüküm adı verilir; 'Ateş pamuğu yakar', 'Güneş doğudan doğar' gibi. Âdî hükümler Allah'ın kâinatta koyduğu değişmez düzene, yani âdetullah veya sünnetullah denilen yasalara dayanır.

Bu üç hüküm türü birbirine rakip değil, birbirini tamamlayan bilgi alanlarıdır. Geçen hafta gördüğümüz bilgi kaynaklarıyla (havâss-ı selîme, haber-i sâdık, akl-ı selîm) doğrudan ilişkilidirler: Duyu ve tecrübe âdî hükmü, doğru haber yani vahiy dinî hükmü, selim akıl ise aklî hükmü üretir. Bu hafta yalnızca dinî hükümleri ayrıntılı biçimde inceleyecek; aklî hükümlerin vacip, mümkün ve muhal ayrımını gelecek haftaya bırakacağız.

Kelam ve fıkıh usulü âlimleri dinî (şer'î) hükmü şöyle tanımlar: Allah'ın mükelleflerin fiillerine ilişkin talep, tahyîr (serbest bırakma) veya vaz' yoluyla bildirdiği hitaptır. Tanımdaki 'talep' bir şeyin yapılmasını ya da yapılmamasını istemeyi; 'tahyîr' yapıp yapmamayı kişinin tercihine bırakmayı; 'vaz'' ise bir şeyi başka bir hükmün sebebi, şartı ya da engeli kılmayı ifade eder. Bu tanım bize dinî hükmün keyfî bir kural değil, Allah'ın insanla kurduğu bilinçli bir hitap (seslenme) ilişkisi olduğunu gösterir.

Dinî hükmün üç temel unsuru vardır. Birincisi hükmü koyan hâkimdir; İslam inancına göre gerçek hâkim yalnızca Allah'tır. Hz. Peygamber, Allah'ın hükmünü tebliğ eden ve açıklayan; müçtehitler ise bu hükmü delillerden çıkarıp (istinbat) ortaya koyan kişilerdir, hükmün sahibi değildir. İkincisi hükmün konusu olan fiil, yani mahkûm fîhtir; namaz kılmak, yalan söylemek, alışveriş yapmak birer mahkûm fîhtir. Hükmün konusu olan fiilin gerçekleştirilmesi mümkün olmalı, kişinin gücü dâhilinde bulunmalı ve mükellef tarafından bilinmelidir. Üçüncüsü ise hükümle sorumlu tutulan kişi, yani mahkûm aleyh ya da mükelleftir.

Bir kişinin dinî hükümlerle sorumlu (mükellef) sayılabilmesi için akıllı olması, ergenlik çağına (buluğ) ulaşması, dinin tebliğinin kendisine ulaşması ve sorumlu tutulduğu fiile gücünün yetmesi gerekir. Hz. Peygamber'in 'Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: Uyanıncaya kadar uyuyandan, ergenlik çağına girinceye kadar çocuktan ve akıllanıncaya kadar akıl hastasından' (Ebû Dâvûd rivayeti) hadisi bu şartları özetler. Kur'an da 'Biz bir peygamber göndermedikçe azap edecek değiliz' (İsrâ, 15) buyurarak tebliğin önemini, 'Allah hiç kimseye gücünün yetmediğini yüklemez' (Bakara, 286) buyurarak da gücün sınırını vurgular. Kelamda bu ilkeye teklîf-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyecek olanın yüklenmesi) yasağı denir.

Dinî hükümlerin en çok bilinen grubu, mükellefin fiillerini emir, yasak ve serbestlik açısından değerlendiren teklîfî hükümlerdir. 'Teklîf' kelimesi 'külfet, sorumluluk yüklemek' anlamına gelir. Allah'ın bir fiilin yapılmasını kesin ve bağlayıcı biçimde istemesinden doğan hükme farz denir; farz kesin (kat'î) bir delille sabit olur. Beş vakit namaz, Ramazan orucu, şartları taşıyana zekât ve hac farza örnektir. Farzı inkâr etmek dinin kesin bir hükmünü reddetmek olduğundan küfre yol açar; inkâr etmeden terk etmek ise büyük günahtır.

Hanefi âlimleri, kesin istenen fakat delili zannî olan fiilleri ayrı bir derece olarak görmüş ve buna vacip demiştir; vitir namazı ve kurban kesmek bu görüşe göre vaciptir. Vacibin terki günahtır ancak delili zannî olduğu için inkârı küfre götürmez. Diğer mezheplerde farz ve vacip aynı anlamda kullanılır. Hz. Peygamber'in yapılmasını teşvik ettiği, kesin olarak emredilmeyen fiillere ise sünnet (mendup, müstehap) denir. Sünnetler, Hz. Peygamber'in sürekli yaptığı müekked sünnet (sabah namazının sünneti gibi) ve ara sıra yaptığı gayr-i müekked sünnet (ikindi namazının sünneti gibi) olarak ikiye ayrılır.

Yapılması ile terk edilmesi mükellefin tercihine bırakılan fiillere mubah denir; yemek, içmek, gezmek, meşru bir meslek seçmek mubahtır. Mubah bir fiil iyi bir niyetle yapıldığında ibadete dönüşebilir; örneğin ibadete güç yetirmek için beslenmek sevaba vesile olur. Dinin yapılmamasını istediği, fakat haram derecesinde kesin olmayan fiillere mekruh denir; harama yakın olana tahrîmen mekruh, helale yakın olana tenzîhen mekruh adı verilir. Son olarak Allah'ın kesin bir delille yapılmamasını istediği fiillere haram denir. İçki ve kumar (Mâide, 90), faiz (Bakara, 275), haksız yere cana kıymak, yalan ve gıybet haramdır. Haramı işlemek büyük günah, kesin bir haramı helal saymak ise küfürdür.

Dinî hükümler yalnızca 'yap' ya da 'yapma' biçiminde değildir. Allah bazı durumları başka bir hükmün sebebi, şartı ya da engeli kılmıştır. Bu türden hükümlere vaz'î hükümler denir; 'vaz'' kelimesi 'koymak, belirlemek' anlamındadır. Vaz'î hükümler, teklîfî hükmün ne zaman doğacağını, hangi koşulda geçerli olacağını ve hangi durumda düşeceğini düzenler. Böylece dinî hükümler insan hayatının değişen şartlarına uygun, ölçülü ve adil bir sistem oluşturur.

Bir hükmün varlığını gerektiren duruma sebep denir: Namaz vaktinin girmesi namazın (İsrâ, 78), Ramazan ayına ulaşmak orucun (Bakara, 185) sebebidir. Hükmün geçerli olması için bulunması gereken, ancak tek başına hükmü doğurmayan duruma şart denir: Abdest namazın şartıdır; abdest almak namazı farz kılmaz ama abdestsiz namaz geçerli olmaz. Sebep bulunduğu hâlde hükmün doğmasını engelleyen duruma ise mâni adı verilir: Mirasçının, mirasını bırakan kişiyi (murisi) kasten öldürmesi mirasa mânidir. Bu üçlü, bir anahtarın kilidi açması için uygun anahtar (sebep), doğru yöne çevirme (şart) ve kilitte sıkışmış bir engelin olmaması (mâni) gerektiğine benzetilebilir.

Yapılan bir ibadet ya da işlem, şartlarına ve rükünlerine uygun yapılmışsa sahih, temel unsurunda bir eksiklik varsa bâtıl kabul edilir. Hanefiler muamelatta, aslı meşru olduğu hâlde bir niteliğinde kusur bulunan işleme fâsit der. Vaz'î hükümlerin en dikkat çekici yönlerinden biri de azimet ve ruhsat ayrımıdır. Azimet, hükmün herhangi bir mazeret düşünülmeden konulmuş asıl hâlidir; ruhsat ise hastalık, yolculuk, zaruret gibi bir mazeret sebebiyle tanınan kolaylıktır. 'Sizden kim hasta veya yolculukta olursa tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde tutsun' (Bakara, 184) ayeti oruçta, yolculukta dört rekâtlı farzları iki rekât kılmak (kasr) namazda, su bulunmadığında teyemmüm de abdestte tanınan ruhsatlardır.

Dinî hükümler, düzenledikleri alana göre üç boyutta incelenir. İtikadi hükümler, insanın neye inanması gerektiğini bildiren hükümlerdir: Allah'ın varlığı ve birliği, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahiret gününe ve kadere iman bu gruptadır. Bu hükümleri inceleyen ilim kelamdır. Ameli hükümler, namaz, oruç, zekât, hac gibi ibadetleri ve alışveriş, evlilik, miras gibi sosyal ilişkileri düzenleyen hükümlerdir; bunları inceleyen ilim fıkıhtır. Ahlaki hükümler ise doğruluk, adalet, merhamet, emanete riayet gibi erdemleri öven; kibir, haset, gıybet gibi kötü huyları yeren hükümlerdir ve ahlak (tasavvuf) ilminin alanına girer.

Bu üç boyut birbirinden kopuk değildir. Kur'an'da imandan söz eden ayetlerin pek çoğunda 'iman edip salih amel işleyenler' ifadesi geçer; ibadetlerin de ahlaki bir amacı vardır: 'Namaz hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.' (Ankebût, 45) Yani itikat temel, amel bu temel üzerine kurulan bina, ahlak ise binaya güzellik ve anlam katan süstür. Kelam ilminin dinî hükümlerle ilgisi özellikle itikadi hükümlerde ve iman-amel ilişkisi meselesinde ortaya çıkar. Ehl-i sünnete göre amel imanın bir parçası değil, onun tamamlayıcısı ve meyvesidir; bu yüzden büyük günah işleyen bir mümin, o günahı helal saymadıkça imandan çıkmaz, günahkâr mümin olur. Haricîler büyük günah işleyeni kâfir saymış, Mu'tezile ise onu iman ile küfür arasında bir yerde (el-menziletü beyne'l-menzileteyn) görmüştür.

Dinî hükümler delillerin kesinliğine göre de kat'î ve zannî olarak ayrılır. Sübutu ve delaleti kesin naslarla sabit olan, Müslümanların tamamınca bilinen hükümlere zarûriyyât-ı dîniyye (dinin zorunlu olarak bilinen hükümleri) denir; beş vakit namazın farz, içkinin haram oluşu gibi. Bu hükümleri inkâr etmek küfre götürür. Zannî delillere dayanan hükümlerde ise müçtehitler arasında görüş ayrılıkları ortaya çıkabilir ve bu farklılıklar mezheplerin oluşmasına zemin hazırlar. Kelamcılar, zannî bir meselede farklı görüşte olan Müslümanın tekfir edilemeyeceğini (kâfir sayılamayacağını) özellikle vurgulamıştır.

Kelam ilminin dinî hükümlerle ilgili en önemli tartışmalarından biri hüsün ve kubuh (iyilik ve kötülük) meselesidir. Soru şudur: Bir fiil Allah emrettiği için mi iyidir, yoksa özünde iyi olduğu için mi Allah onu emretmiştir? İyiyi ve kötüyü akıl tek başına bilebilir mi? Mu'tezileye göre iyilik ve kötülük eşyanın özünde vardır; akıl bunları vahiy gelmeden de bilebilir ve insan aklıyla Allah'ı tanımaktan sorumludur. Eş'arîlere göre ise bir fiili iyi ya da kötü yapan Allah'ın emri ve yasağıdır; sorumluluk ancak vahyin ulaşmasıyla başlar ve bu görüş 'Biz bir peygamber göndermedikçe azap edecek değiliz' (İsrâ, 15) ayetine dayandırılır.

Mâtürîdîler bu iki görüş arasında dengeli bir yol izlemiştir. Onlara göre iyilik ve kötülük eşyanın tabiatında bulunur ve akıl bunların önemli bir kısmını kavrayabilir; adaletin güzelliğini, zulmün çirkinliğini anlamak için vahye gerek yoktur. Semerkant Mâtürîdîlerine göre akıl sahibi bir insan, peygamber daveti ulaşmasa da kâinata bakarak Allah'ın varlığını tanımakla sorumludur. Ancak ibadetlerin şekli, sayısı, vakti ve ahiret hayatının ayrıntıları gibi konular yalnızca vahiyle bilinir. Bu yaklaşım, aklı hükmün koyucusu değil, hükmün hikmetini kavrayan ve vahyi doğrulayan bir araç olarak görür.

Bu tartışmanın ortak sonucu, dinî hükümlerin anlamsız ya da keyfî olmadığıdır. Allah Hakîmdir ve O'nun hükümlerinin insanın iyiliğine yönelik amaçları vardır. Gazali ve Şâtıbî gibi âlimler bu amaçları, korunması gereken beş temel değerde toplamıştır: din, can, akıl, nesil ve mal. İçkinin haram kılınması aklı, haksız yere cana kıymanın yasaklanması canı, hırsızlığın yasaklanması malı korur. Deney, gözlem ve bilimsel araştırmalar da pek çok hükmün hikmetini doğrular: Alkolün beyne ve sağlığa verdiği zararlar tıbbi verilerle, temizlik ve abdestin hijyen açısından faydası gözlemle ortaya konmuştur. Ancak dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Hükmün bağlayıcılığı vahye dayanır, bilimsel faydaya değil; gözlem ve tecrübe hikmeti anlamamıza yardım eder. Böylece sahih nakil ile selim akıl bir kez daha birbirini destekleyen iki hakikat olarak karşımıza çıkar.