Kelam ilmi, İslam’ın inanç esaslarını açıklarken vahye ve akli delillere başvurur. İlk hafta bu ilmin neyi incelediğini, hangi amaçlarla çalıştığını ve neden önemli olduğunu öğreneceğiz. Bir incelemenin konusu ile ulaşmak istediği sonucu birbirinden ayıracağız.
Kelam ne demektir?
Kelam sözcüğü söz ve konuşma anlamına gelir. Kelamullah ifadesi Allah’ın sözünü belirtir. Bir ilim adı olarak kelam, İslam inanç esaslarını delilleriyle ele alan alanı ifade eder.
Bu ilim Allah’ın zatı ve sıfatları, peygamberlik ve ahiret gibi inanç meselelerini inceler. İnanç esaslarını açıklama, bunlara yöneltilen soruları yanıtlama ve itirazları değerlendirme üzerinde durur.
Üç temel konu
Kelamın temel konuları tevhit, nübüvvet ve ahiret başlıklarında toplanır. Bu üç temel esas için usulüselase ifadesi kullanılır.
Tevhit, Allah’ın birliği ve sıfatlarıyla ilgilidir. Nübüvvet başlığında peygamberlik, vahiy ve ilahi kitaplar ele alınır. Ahiret başlığı ise ölümden sonraki hayatı ve insanın sorumluluğuyla ilgili meseleleri kapsar.
Başlangıç ve son: mebde ve mead
Mebde başlangıç, mead ise dönüş ve son anlamlarıyla kelamın konu alanında kullanılır. Varlığın başlangıcı ve yaratılışla ilgili meseleler mebde; ölümden sonraki hayatla ilgili meseleler mead çerçevesinde ele alınır.
Böylece kelam yalnız bir kavramın tanımını vermekle sınırlı kalmaz. İnsanın ve evrenin varlığına, insanın dünyadaki sorumluluğuna ve ahirete ilişkin soruları inanç esaslarıyla bağlantılı olarak inceler.
Vahiy ve akli deliller
Kelam, inanç esaslarını açıklarken vahyi temel alır ve aklıselimle düşünmeye önem verir. Naklî deliller vahye dayanan kaynaklarla; akli deliller ise düşünme ve akıl yürütmeyle ilişkilidir.
Örneğin kelamda evrendeki düzen üzerine düşünülerek Allah’ın varlığı ve birliği konusunda akli açıklamalar yapılır. Bir ayetin konuyla ilgili anlamının ele alınması ise naklî dayanağın kullanılmasına örnektir. Bu iki dayanak birbirinden koparılmadan değerlendirilir.
Konusu zamanla nasıl genişledi?
Kelamın inceleme alanı tarih içinde genişlemiştir. Varlık anlamındaki mevcut, daha sonra da bilinen anlamındaki malum kavramları bu kapsamı anlatmak için kullanılmıştır.
Bu genişleme, her bilginin kendi başına kelam konusu olduğu anlamına gelmez. Varlık ve bilgi meseleleri, dinî esasları açıklama ve temellendirmeyle ilişkileri bakımından ele alınır. İnceleme alanı genişlese de temel amaçla kurulan bağ korunur.
Amaçları ve kullanılan adlar
Kelam, inanç esaslarını sağlam bilgi ve delillerle açıklamayı; şüpheleri gidermeyi ve yanlış inançlara karşı bilinç kazandırmayı amaçlar. Kişinin yalnız duyduğunu tekrarlamakla yetinmeyip inancının dayanaklarını anlamasına katkı sağlar.
Kelam için ilm-i tevhit, usulüddin, akaid ve fıkh-ı ekber gibi adlar da kullanılmıştır. Bu adlar birliğe, dinin temellerine veya inanç konularına yapılan farklı vurguları gösterir. İlm-i istidlal ve nazar adı ise delil getirme ve düşünme yönünü öne çıkarır.
Bu ilim, diğer İslami ilimlerin dayandığı inanç temelini açıklamaya da katkıda bulunur. Öğrenilen bilginin bilinçli ve samimi davranışlara yansıması, kitabın vurguladığı amaçlar arasındadır.
Örnekler
Örnek 1Bir araştırmanın başlığı “Peygamberliğin insan için gerekliliği”dir. Kelamın hangi temel konusu ele alınmaktadır?
Cevabı göster
Nübüvvet ele alınmaktadır. Araştırmanın odağı peygamberliktir.
Örnek 2“Kelamın konusu şüpheleri gidermektir.” cümlesindeki konu-amaç karışıklığını düzeltiniz.
Cevabı göster
Şüpheleri gidermek kelamın amaçlarındandır. Konusunu belirtmek için Allah’ın birliği, peygamberlik ve ahiret gibi inanç meseleleri söylenmelidir.
Örnek 3Bir açıklama yaratılışın başlangıcını, diğeri ölümden sonraki hayatı ele alıyor. Mebde ve mead kavramlarını bu açıklamalarla eşleştiriniz.
Cevabı göster
Yaratılışın başlangıcı mebdeyle, ölümden sonraki hayat meadla ilişkilidir.
Örnek 4Bir metin önce konuyla ilgili bir ayete başvuruyor, ardından evrendeki düzen üzerine akıl yürütüyor. Hangi iki delil türü kullanılmıştır?
Cevabı göster
Ayete başvurulması naklî; düzen üzerine akıl yürütülmesi akli delilin kullanılmasına örnektir.
Örnek 5Bir öğrenci malum kavramını görünce “Her bilgi, inançla ilişkisi aranmadan kelamın konusudur.” sonucuna varıyor. Hangi sınırı gözden kaçırmıştır?
Cevabı göster
Bilginin dinî esasları açıklama ve temellendirmeyle ilişkisini gözden kaçırmıştır. Kapsamın genişlemesi bu ilişkinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Örnek 6Bir ders notunda “ilm-i istidlal ve nazar” adı geçiyor. Bu ad kelam çalışmasının hangi yönünü hatırlatır?
Cevabı göster
Delile başvurma ve düşünme yönünü hatırlatır. Kelam, inanç meselelerini açıklarken gerekçelendirmeye önem verir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir dosyada vahyin mahiyeti ve ilahi kitapların peygamberlerle ilişkisi inceleniyor. Dosya hangi ana başlığa yerleştirilmelidir?
Vahiy, ilahi kitaplar ve peygamberlik nübüvvet başlığında ele alınır.
2Bir panoda “İnançla ilgili bir itiraza dayanaklarıyla cevap verme” yazıyor. Bu ifade kelamın hangi yönünü anlatır?
İtirazları değerlendirme ve delillerle cevap verme kelamın amaçları arasındadır.
3Bir öğrenci “mevcut” ve “malum” başlıklarının konu alanına eklenmesini açıklıyor. Hangi yorum uygundur?
Varlık ve bilgi meseleleri, dinî esaslarla ilişkileri bakımından kelamda incelenmiştir.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Kelamullah ifadesi Allah’ın sözünü belirtir.
Kelam sözcüğü söz anlamı taşır.
- Kelamda tevhit, nübüvvet ve ahiret üç temel konu alanıdır.
Bu üçlü yapı usulüselase olarak adlandırılır.
- Mebde yalnız ölümden sonraki hayatı anlatır.
Mebde başlangıçla ilgilidir; mead son ve dönüşle ilişkilidir.
- Kelamın amacı yalnız inanç terimlerini ezberletmektir.
Delillerle açıklama, şüpheleri giderme ve bilinç kazandırma gibi amaçları vardır.
- Kelamullah ifadesi Allah’ın sözünü belirtir.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Kelamda başlangıçla ilgili meseleler kavramıyla ilişkilendirilir.
- Varlık anlamındaki kavramı konu alanının genişlemesini anlatır.
- Bilinen anlamındaki kavram olarak adlandırılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7“Kelam hem naklî hem akli deliller kullanır.” yargısını iki kısa örnekle nasıl açıklarsınız?
1. ipucu: Bir açıklamanın ayete dayanmasını düşün.
2. ipucu: Diğer açıklamada evrenin düzeni üzerine düşünme kullanılabilir.
Cevap: Bir ayetin konuyla ilgili anlamına başvurmak naklî delile; evrendeki düzen üzerinden akıl yürütmek akli delile örnektir.
8Bir öğrenci öğrendiği inanç esasını tekrar ediyor fakat dayanağını açıklayamıyor. Kelamın öğrenme amacı bu öğrenciye hangi yönde yol gösterir?
1. ipucu: Yalnız tekrar etmek ile gerekçeyi anlamak farklıdır.
2. ipucu: İnancı delilleriyle açıklama amacını düşün.
Cevap: Öğrenci, inanç esasının anlamını ve dayanaklarını öğrenmeye yönelmelidir. Kelam, inancın sağlam bilgi ve delillerle kavranmasına katkı sağlar.