Kelam İlminin Doğuşu ve Gelişmesi: İç ve Dış Sebepler, İlk İtikadî Fırkalar, Ehl-i Sünnet (Mâtürîdîlik ve Eş’arîlik) ve Yeni İlm-i Kelam Dönemi

Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde müminler inanç esaslarını doğrudan vahyin kaynağından öğreniyor, aralarında itikadî bir ihtilaf çıkmıyordu. Ancak Resûlullah'ın vefatından sonra özellikle Hicrî 1. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hem İslam toplumunun kendi iç dinamiklerinden (iç sebepler) hem de yeni fethedilen coğrafyalardaki kültürlerle karşılaşmadan (dış sebepler) kaynaklanan gelişmeler, İslam inanç esaslarını akli ve nakli delillerle savunan 'Kelam İlminin' doğmasını sağlamıştır.

A) İç Sebepler (Müslüman Toplum İçi Etkenler): 1) Kur'an-ı Kerim'in Teşviki: Kur'an'ın inkârcılara karşı akli deliller getirmesi, nazar ve istidlâli (düşünme ve akıl yürütmeyi) emretmesi. 2) Müteşâbih Ayetlerin Yorumu: Kur'an'da Allah'ın sıfatları, kader ve insan iradesiyle ilgili müteşâbih ayetlerin nasıl anlaşılacağı üzerine ortaya çıkan farklı yorumlar. 3) Siyasi Olaylar ve İç Savaşlar: Hz. Osman'ın (r.a.) şehit edilmesi (656), ardından yaşanan Cemel Vak'ası ve Sıffîn Savaşı (Hakem Olayı). Bu savaşlarda Müslümanların birbirleriyle savaşması; 'Büyük günah işleyen (adam öldüren) müminin iman durumu nedir?', 'İnsan yaptığı fiillerde özgür müdür yoksa mecbur mudur (kader)?' ve 'Devlet başkanı (imam/halife) kim olmalıdır?' sorularını gündeme getirmiştir.

B) Dış Sebepler (Yabancı Kültür ve Dinlerle Karşılaşma): 1) Fetihler ve Yeni Kültürler: İslam devletinin Suriye, Irak, Mısır, İran ve Horasan'ı fethetmesiyle birlikte Müslümanların Yahudilik, Hristiyanlık, Mecûsîlik (Zerdüştlük), Sâbiîlik, Maniheizm ve Brahmanizm gibi dinlerin mensuplarıyla bir arada yaşamaya başlaması. 2) Tercüme Faaliyetleri: Abbasîler döneminde (Beytülhikme'de) Antik Yunan felsefesi ve mantık eserlerinin Arapçaya çevrilmesi. Yabancı din mensupları ve filozoflar kendi inançlarını felsefi ve mantıksal kanıtlarla savununca, İslam âlimleri de İslam akaidini onların anladığı akli ve mantıksal yöntemlerle savunmak için Kelam ilmini geliştirmişlerdir.

Sıffîn Savaşı'ndaki Hakem Olayı sonrasında İslam toplumunda ilk siyasi ve itikadî fırkalar ortaya çıkmıştır: • Haricîler: 'Hüküm yalnız Allah'ındır' diyerek Hz. Ali'nin ordusundan ayrılan, ameli imanın parçası sayarak büyük günah işleyen herkesi kâfir ilan eden (tekfirci) aşırı gruptur. • Şîa: Halifeliğin (imametin) Hz. Ali ve onun soyuna (Ehl-i Beyt'e) ait dini bir inanç esası olduğunu savunan gruptur. • Mürcie: Haricîlerin katı tutumuna tepki olarak doğan, 'ameli imandan ayırıp büyük günah işleyen müminin hükmünü ahirette Allah'a bırakan (tehir eden)' ılımlı gruptur. • Cebriyye (Cehmiyye): Cehm b. Safvân öncülüğünde gelişen, insanın hiçbir iradesi ve seçme gücü olmadığını, insanı rüzgârın önündeki yaprağa benzeten aşırı kaderci fırkadır. • Kaderiyye: Ma'bed el-Cühenî ve Gaylân ed-Dımaşkî öncülüğünde Cebriyye'ye tepki olarak çıkan, kaderi reddedip insanın kendi fiillerini bizzat kendisinin yarattığını savunan gruptur.

Mu'tezile Ekolünün Doğuşu (8. Yüzyıl): Basra'da büyük tâbiîn âlimi Hasan-ı Basrî'nin (ö. 728) ders halkasında bulunan Vâsıl b. Atâ (ö. 748), 'Büyük günah işleyen kimse ne mümindir ne de kâfirdir; ikisi arasında bir yerdedir (el-menzile beyne'l-menzileteyn)' görüşünü ortaya atarak hocasının meclisinden ayrılmış (i'tizâl etmiş) ve Amr b. Ubeyd ile birlikte 'Mu'tezile' mezhebini kurmuştur. Mu'tezile; İslam'ı yabancı dinlere ve Maniheistlere karşı akli delillerle ilk savunan rasyonalist kelam ekolüdür; ancak nakli aklın gerisine bıraktığı ve kader ile şefaat konularındaki aşırı yorumları sebebiyle Ehl-i Sünnet tarafından eleştirilmiştir.

Ehl-i Sünnet'in Öncüsü İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe (ö. 767): Kûfe'de yetişen büyük imam Ebû Hanîfe; bir yandan Haricîlerin tekfirciliğine, diğer yandan Cebriyye, Kaderiyye ve Mu'tezile'nin aşırılıklarına karşı Kur'an ve Sünnet'in orta yolunu savunmuştur. Kaleme aldığı 'el-Fıkhu'l-Ekber', 'el-Fıkhu'l-Ebsat' ve 'el-Âlim ve'l-Müteallim' adlı risaleleriyle Ehl-i Sünnet kelamının (özellikle Mâtürîdîliğin) temel taşlarını döşemiştir.

Hicrî 4. (Miladî 10.) yüzyıla gelindiğinde, bir uçta aklı tamamen dışlayan katı Selefi/zahirî anlayış, diğer uçta ise aklı vahyin önüne geçiren Mu'tezile anlayışı bulunuyordu. İşte bu dönemde İslam dünyasının iki farklı coğrafyasında yetişen iki büyük âlim, vahiy (nakil) ile aklı mükemmel bir dengede buluşturarak 'Ehl-i Sünnet Kelam Mekteplerini' kurmuşlardır:

1) Mâtürîdîlik ve İmam Mâtürîdî (ö. 944): Türklerin yoğun olarak yaşadığı Maveraünnehir bölgesinin ilim merkezi Semerkant'ta (Mâtürîd köyünde) doğan Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, İmam Ebû Hanîfe'nin itikadî görüşlerini akli ve nakli delillerle geliştirerek Mâtürîdîlik ekolünü kurmuştur. En meşhur kelam eseri 'Kitâbü't-Tevhîd', tefsir eseri ise 'Te'vîlâtü'l-Kur'ân'dır. İmam Mâtürîdî'ye göre; insan kendisine peygamber ulaşmasa bile salim aklıyla Allah'ın varlığını ve birliğini bulmakla yükümlüdür; akıl birçok şeyin iyi (hüsün) veya kötü (kubuh) olduğunu kavrayabilir; insan gerçek bir 'cüz'î iradeye' sahiptir; kul fiili kendi cüz'î iradesiyle seçer, Allah ise küllî iradesi ve kudretiyle o fiili yaratır. Ebü'l-Yüsr el-Pezdevî, Ebü'l-Muîn en-Nesefî ('Tabsıratü'l-Edille'), Ömer en-Nesefî ve Nûreddin es-Sâbûnî en önemli Mâtürîdî kelamcılarıdır.

2) Eş'arîlik ve İmam Eş'arî (ö. 936): Basra'da doğup Bağdat'ta vefat eden Ebü'l-Hasan el-Eş'arî, kırk yaşına kadar Mu'tezile âlimi Ebû Ali el-Cübbâî'nin öğrencisi olmuş; ardından Mu'tezile'nin akli katılığını görerek ayrılmış ve Ehl-i Sünnet inancını kelami metotlarla savunmaya başlamıştır. En önemli eserleri 'el-İbâne an Usûli'd-Diyâne', 'el-Lüma'' ve 'Makâlâtü'l-İslâmiyyîn'dir. Eş'arîliğe göre dini sorumluluk için peygamber gönderilmesi şarttır ve iyilik-kötülük (hüsün-kubuh) akılla değil vahiyle bilinir. Bâkıllânî, Cüveynî, İmam Gazzâlî ve Fahreddin er-Râzî en büyük Eş'arî kelamcılarıdır.

Ehl-i Sünnet kelamının kuruluşundan 19. yüzyıla kadar geçen süreç, kullanılan yöntem ve mantık kurallarına göre iki ana döneme ayrılır: 1) Mütekaddimîn (İlk Dönem Kelamcıları - 10. ve 11. Yüzyıl): İmam Eş'arî ve İmam Mâtürîdî'den başlayıp İmam Gazzâlî'ye (ö. 1111) kadar süren dönemdir. Bu dönemde kelamcılar ağırlıklı olarak Mu'tezile, Şîa ve batıl fırkaların iddialarına cevap vermişler; Aristo mantığını kullanmak yerine 'in'ikâs-ı edille' (delilin geçersizliğinden medlulün de geçersiz olacağı) ve 'kıyasü'l-gâib ale'ş-şâhid' (görünmeyen âlemi görünen âleme kıyaslama) yöntemlerini kullanmışlardır. Bâkıllânî, İbn Fûrek, Abdülkâhir el-Bağdâdî, Cüveynî ve Ebü'l-Muîn en-Nesefî bu dönemin zirve isimleridir.

2) Müteahhirîn (Sonraki Dönem Kelamcıları - 12. Yüzyıldan 19. Yüzyıla): Büyük âlim İmam Gazzâlî (ö. 1111) ile başlayan dönemdir. Gazzâlî, İslam filozoflarının (Meşşâîlerin) bazı görüşlerini 'Tehâfütü'l-Felâsife' adlı eseriyle eleştirirken, öte yandan Aristo mantığını kelam ilmine dahil etmiş ve 'Mantık bilmeyenin ilmine güvenilmez' demiştir. Böylece 'in'ikâs-ı edille' terk edilmiş, mantık ve felsefe konuları kelam kitaplarının giriş bölümü (umûr-ı âmme) haline gelmiştir.

Müteahhirîn döneminde Fahreddin er-Râzî (ö. 1210), Seyfeddin el-Âmidî, Kadı Beyzâvî, Adudüddin el-Îcî, Sa'deddin et-Teftâzânî ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî ('Şerhu'l-Mevâkıf') felsefe ile kelamı birleştiren şaheserler yazmışlardır. Osmanlı döneminde de Hızır Bey, Hocazâde, Kemalpaşazâde ve Ebüssuûd Efendi bu geleneği sürdürmüştür; ancak 17. yüzyıldan itibaren özgün eserler yerine şerh ve haşiyecilik yaygınlaşarak bir duraklama yaşanmıştır.

19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Aydınlanma ve Sanayi Devrimi sonrasında Batı dünyasında doğa bilimleri hızla gelişirken; dine ve metafiziğe karşı çıkan 'materyalizm (maddecilik)', 'pozitivizm (olguculuk)', 'darvinizm (evrimci materyalizm)', 'marksizm', 'froydizm' ve 'ateizm' gibi felsefi akımlar ortaya çıkmış ve bu akımlar basın-yayın yoluyla İslam dünyasındaki gençlerin zihinlerinde şüpheler uyandırmaya başlamıştır.

Klasik kelam kitaplarında yer alan orta çağ Yunan felsefesine (Aristo fiziğine) dayalı cevaplar, bu yeni modern felsefi ve bilimsel itirazları karşılamakta yetersiz kalmıştır. İşte İslam inanç esaslarını değişen çağın ihtiyaçlarına göre, modern fen bilimlerinin verilerini ve çağdaş felsefe dilini kullanarak yeniden savunmak amacıyla 19. yüzyıl sonlarında başlatılan yenilenme hareketine 'Yeni İlm-i Kelam Dönemi' adı verilmiştir.

Yeni İlm-i Kelam döneminin İslam dünyasındaki öncüleri; Hindistan'da Seyyid Ahmed Han, Şiblî Nu'mânî ve Muhammed İkbal; Mısır'da Cemâleddin Efgânî, Muhammed Abduh ('Risâletü't-Tevhîd') ve Ferîd Vecdî'dir. Osmanlı ve Cumhuriyet Türkiyesi'nde ise bu hareketin en büyük temsilcileri; 'Yeni İlm-i Kelam' adlı eserin müellifi İzmirli İsmail Hakkı, 'Tenkîhu'l-Kelâm' yazarı Abdüllatif Harpûtî, materyalizme karşı 'Allah'ı İnkâr Mümkün müdür?' eserini yazan Filibeli Ahmed Hilmi, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Mehmet Akif Ersoy ve Ömer Nasuhi Bilmen'dir.

21. yüzyılda iletişim teknolojilerinin küreselleşmesiyle birlikte genç nesiller deizm, agnostisizm (bilinemezcilik), ateizm, nihilizm (hiççilik), reenkarnasyon ve yeni çağ (New Age) inançları gibi pek çok felsefi meydan okumayla karşı karşıya kalmaktadır.

Günümüz kelam ilmi; bir yandan modern astrofizik, kuantum fiziği, moleküler biyoloji ve psikolojinin ortaya koyduğu muazzam düzen ve tasarım delilleriyle Allah'ın varlığını ve nübüvvetin gerekliliğini kanıtlarken; diğer yandan İslam dünyası içindeki tekfirci, şiddet yanlısı veya hurafeci akımlara karşı sahih Kur'an ve Sünnet bilincini savunmaktadır.

Sonuç olarak Kelam ilmi, dün olduğu gibi bugün de müminin imanını bilgi, hikmet ve ikna edici delillerle koruyan en dinamik İslami ilimdir.