Kelam İlminde Bilgi Kaynakları (Havâss-ı Selîme, Haber-i Sâdık, Akl-ı Selîm) ve Varlık Anlayışı (Kadîm ve Hâdis Varlık)

Kelam âlimlerine göre ilim (bilgi); bir şeyin hakikatini olduğu gibi, şüpheye yer bırakmayacak kesinlikte kavramaktır. Bilginin imkânsız olduğunu (hiçbir şeyin bilinemeyeceğini) veya hakikatin kişiden kişiye değiştiğini iddia eden Sofistler (Sûfestâiyye), kelamcılar tarafından aklın zorunlu ilkeleri ve duyu tecrübesiyle reddedilmiştir. Eşyanın hakikati sabittir (hakâiku'l-eşyâ sâbitetün) ve insan bu hakikati bilme yeteneğine sahiptir.

İmam Mâtürîdî ve Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre, tüm insanları bağlayan kesin bilginin kaynakları (esbâb-ı ilim) üçtür: 1. Havâss-ı Selîme (Sağlam Duyular): İşlevini kaybetmemiş görme, işitme, tatma, koklama ve dokunma duyularıdır. Fiziksel ve maddi âlemdeki tikel (cüz'î) nesnelerin bilgisini doğrudan ve zorunlu (zarûrî) olarak sağlar. 2. Haber-i Sâdık (Doğru Haber): Yalan olma ihtimali bulunmayan kesin haberdir; geçmiş tarihin, uzak coğrafyaların ve özellikle duyularla algılanamayan gayb âleminin (Allah'ın sıfatları, ahiret, melekler) ve ibadetlerin yegâne bilgi kaynağıdır. 3. Akl-ı Selîm (Sağlam Akıl): Yaratılış temizliğini koruyan, önyargı ve taklitten uzak akıldır; duyu ve haber verilerini değerlendirir, öncüllerden sonuca ulaşarak (nazar ve istidlâl) küllî hükümler çıkarır.

Bu üç bilgi kaynağı birbirinin alternatifi değil, birbirini tamamlayan unsurlardır. Duyular maddi veriyi toplar, akıl bu verileri işleyerek Yaratıcının varlığını ve peygamberin doğruluğunu kavrar, doğru haber (vahiy) ise aklın tek başına ulaşamayacağı gayb ve kulluk bilgisini insana sunar.

Kelam ilminde kesin bilgi ifade eden Haber-i Sâdık (Doğru Haber) iki kısma ayrılır: a) Mütevâtir Haber: Yalan üzerine birleşmeleri aklen ve âdeten imkânsız olan büyük bir topluluğun, yine kendileri gibi bir topluluktan duyulara dayalı olarak nesilden nesile aktardığı haberdir. Örneğin Kur'an-ı Kerim'in bize ulaşması, Mekke ve Bağdat gibi şehirlerin varlığı veya tarihte Hz. Muhammed'in (s.a.v.) yaşadığı bilgisi mütevâtirdir ve zarûrî (zorunlu) kesin bilgi ifade eder. b) Peygamber Haberi (Haberü'r-Resûl): Peygamberliği mucize ile sabit olmuş elçinin Allah'tan getirdiği vahiydir. Bu haber, peygamberin doğruluğu akıl ve mucize deliliyle kanıtlandığı için istidlâlî (akıl yürütmeye dayalı) kesin bilgi ifade eder.

Tevâtür derecesine ulaşmayan, bir veya birkaç kişinin naklettiği habere ise Haber-i Vâhid (Âhâd Haber) denir. Âhâd haberler, fıkıhta (ameli konularda) delil kabul edilse de kesinlik değil zann-ı gâlip ifade ettiği için kelam ilminde inanç esaslarını (akaidi) tek başına belirlemede kesin delil sayılmaz.

Kelamcılar; ilham, keşif, sezgi ve rüya gibi yolları ise genel ve bağlayıcı bir bilgi kaynağı olarak kabul etmezler. Çünkü ilham sübjektiftir (kişiseldir), denetlenemez, şeytani vesvese veya nefsani kuruntu ile karışma ihtimali taşır ve başkasını bağlayan nesnel bir delil (hüccet) olamaz.

Kelam epistemolojisinde bilgi, kaynağı ve niteliği bakımından öncelikle Kadîm Bilgi ve Hâdis Bilgi olarak ikiye ayrılır. Kadîm Bilgi, Allah Teâlâ'nın ezelî ve ebedî olan mutlak ilmidir. Allah'ın ilmi sonradan kazanılmış değildir; zamana, mekâna, duyulara veya akıl yürütmeye ihtiyaç duymaz. Geçmişi, şimdiki zamanı ve geleceği, küllî ve cüz'î her şeyi (gayb ve şehâdet) eksiksiz kuşatır; onda artma, eksilme veya unutma olmaz.

Hâdis Bilgi ise yaratılmış varlıkların (insanların, meleklerin ve cinlerin) sonradan oluşan, sınırlı ve vasıtalı bilgisidir. İnsanın sahip olduğu hâdis bilgi, elde ediliş biçimine göre ikiye ayrılır: 1. Zarûrî (Bedîhî / Zorunlu) Bilgi: İnsanın kendi iradesi, çabası ve akıl yürütmesi olmaksızın zihninde doğrudan oluşan bilgidir. Beş duyunun algıları (ateşin sıcaklığı), iç gözlem/vicdaniyat (açlık, susuzluk, sevinç), aklın apaçık ilkeleri (bütünün parçadan büyük olması, bir şeyin aynı anda hem var hem yok olamayacağı) ve mütevâtir haberle oluşan bilgi zarûrîdir.

2. Kesbî / Nazarî / İstidlâlî (Kazanılmış) Bilgi: İnsanın duyu verileri ve bedîhî ilkeler üzerinde düşünmesi (nazar), delillerden sonuca gitmesi (istidlâl) ve çaba harcamasıyla elde ettiği bilgidir. Örneğin evrendeki düzenden ve değişimden hareketle Allah'ın varlığını ve birliğini bilmek kesbî (istidlâlî) bir bilgidir.

Kelam ilminin varlık anlayışı (ontolojisi), bilgi kuramı üzerine inşa edilir. Ehl-i Sünnet kelamcılarına göre bir şeyin şey (mevcût) olması, onun dış dünyada sabit ve var olması demektir. Kelamcılar varlığı en temel düzeyde ikiye ayırırlar: Kadîm Varlık ve Hâdis Varlık. İslam filozofları (Fârâbî ve İbn Sînâ) tarafından geliştirilen ve Gazzâlî ile Fahreddin er-Râzî'den itibaren (müteahhirîn döneminde) kelam ilminde de yaygınlaşan ayrıma göre ise varlık; Vâcibü'l-Vücûd (Zorunlu Varlık) ve Mümkünü'l-Vücûd (Mümkün Varlık) olarak tasnif edilir (Varlığı imkânsız olana ise Mümteniü'l-Vücûd denir; Allah'ın ortağının olması gibi).

Kadîm Varlık (Vâcibü'l-Vücûd): Varlığı kendinden olan (li-zâtihî), var olmak için hiçbir sebebe veya yaratıcıya muhtaç olmayan, başlangıcı (ezelî) ve sonu (ebedî) bulunmayan, yokluğu aklen düşünülemeyen yegâne varlık Allah Teâlâ'dır. Ehl-i Sünnet'e göre Allah zâtı ve sübûtî sıfatlarıyla kadîmdir.

Hâdis Varlık (Mümkünü'l-Vücûd): Varlığı kendinden olmayan, yok iken sonradan Allah'ın yaratmasıyla (ihdâs / icat) varlığa çıkan, varlığı ile yokluğu aklen eşit olup var olmak için Zorunlu Varlığa (Allah'a) muhtaç olan her şeydir. Allah'ın dışındaki tüm varlıklar (Âlem / Mâsivâ) hâdistir; bir başlangıcı vardır ve sonludur.

Kelam ilminde Allah'ın dışındaki her şeye ve kendisiyle Yaratıcının bilindiği varlık bütününe Âlem denir (el-Âlemü mâ sivallâh). Kelamcılar maddi âlemin sonradan yaratıldığını (hudûsunu) ispatlamak için âlemin fiziksel yapısını derinlemesine incelemiş ve İslam Atomculuğu (Cevher-Araz Teorisi) modelini geliştirmişlerdir. Buna göre hâdis varlık (âlem), boşlukta yer kaplayan (mütehayyiz) ve yer kaplamayan (gayr-i mütehayyiz) olmak üzere üç temel unsurdan oluşur:

1. Cevher (Cevher-i Ferd / Cüz'ün lâ yetecezzâ): Maddenin artık daha küçük parçalara bölünemeyen en küçük yapı taşıdır (atom). Boşlukta yer kaplar, kendi başına varlığını sürdürür ve arazları (nitelikleri) üzerinde taşır. 2. Cisim: En az iki veya daha fazla cevherin bir araya gelip birleşmesiyle (terkîb) oluşan; uzunluk, genişlik ve derinlik (üç boyut) sahibi bileşik maddi varlıklardır (taş, ağaç, insan bedeni, gezegenler vb.).

3. Araz (İnek/Nitelik): Kendi başına boşlukta yer kaplayamayan, var olmak için mutlaka bir cevhere veya cisme muhtaç olan geçici nitelik ve hallerdir. Renk, tat, koku, sıcaklık, soğukluk, hareket, sükûn (durgunluk), birleşme (ictimâ) ve ayrılma (iftirâk) birer arazdır. Kelamcılara göre arazlar iki zamanda baki kalmaz (sürekli yenilenir ve değişir).

Kelamcıların cevher, cisim ve araz kavramlarını bu kadar titizlikle incelemelerinin amacı fizik yapmak değil, Allah'ın varlığını, birliğini ve âlemin yaratılmışlığını aklî olarak kanıtlamaktır. Bu çerçevede kelam tarihinde en çok başvurulan delil Hudûs Delili'dir.

Hudûs delili şu mantıksal önermelerle işler: • 1. Öncül: Âlem cevher, cisim ve arazlardan oluşur; arazlar (hareket, sükûn, değişim) sonradan meydana gelmektedir (hâdistir). • 2. Öncül: Sonradan olan (hâdis) arazlardan ayrı kalmayan cevher ve cisimler de (yani bütün âlem) zorunlu olarak hâdistir (bir başlangıcı vardır). • 3. Öncül: Her hâdisin (sonradan var olanın) onu yokluktan varlığa çıkaran kadîm bir yaratıcıya (Muhdis) ihtiyacı vardır. • Sonuç: O halde âlemi yoktan var eden ezeli ve ebedi bir Yaratıcı vardır ki O da Allah Teâlâ'dır.

İmkân Delili ise varlıkların mümkün (varlığı ve yokluğu eşit) oluşundan hareket eder: Âlemdeki her varlık mümkündür; mümkün olan bir şeyin yokluk yerine varlık kazanması için varlığı zorunlu olan bir Müreccih / Vâcibü'l-Vücûd (Allah) tarafından tercih edilip yaratılması şarttır. Böylece kelamda bilgi ve varlık bahisleri doğrudan tevhid inancının sarsılmaz aklî temeli haline gelir.