Cemaatle Namaz: Hükmü ve Fazileti, Ezan ve Kamet, İmamlık ve İmama Uyma, Saf Düzeni, Mesbûk ve Lâhik; Cuma ve Bayram Namazlarında Cemaatin Önemi

Namaz, yalnız bireyin Rabbiyle buluşması değil, aynı zamanda müminlerin bir araya gelerek oluşturduğu bir topluluk ibadetidir. Kur'an-ı Kerim'de 'Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin.' (Bakara, 43) buyrularak namazın toplu olarak kılınmasına işaret edilmiştir. Nisâ Suresi 102. ayette ise savaş ve tehlike anında bile namazın cemaatle nasıl kılınacağı ayrıntılı biçimde öğretilmiştir. En zor şartlarda dahi cemaatin korunmak istenmesi, bu uygulamanın İslam'daki değerini açıkça gösterir. Bir imamın arkasında, aynı yöne dönerek ve aynı anda aynı hareketleri yaparak kılınan namaza cemaatle namaz denir; cemaat imamla birlikte en az iki kişiden oluşur.

Hz. Peygamber, Medine'de mescidini kurduktan sonra beş vakit namazı hayatı boyunca cemaatle kıldırmış, son hastalığında bile iki kişinin desteğiyle mescide gelmiştir (Buhârî). O, 'Cemaatle kılınan namaz, tek başına kılınan namazdan yirmi yedi derece daha faziletlidir.' (Buhârî, Müslim) buyurmuş, ayrıca 'Kim yatsı namazını cemaatle kılarsa gecenin yarısını ibadetle geçirmiş gibi olur; sabah namazını da cemaatle kılarsa bütün geceyi ibadetle geçirmiş gibi olur.' (Müslim) diyerek özellikle sabah ve yatsı namazlarında cemaate teşvik etmiştir. Gözleri görmeyen bir sahabi namazı evinde kılmak için izin istediğinde ona 'Ezanı duyuyor musun?' diye sormuş, 'Evet' cevabını alınca 'O hâlde çağrıya uy.' buyurmuştur (Müslim).

Bu ayet ve hadislere dayanarak Hanefî âlimleri, beş vakit farz namazı cemaatle kılmanın akıllı, ergen ve gücü yeten erkekler için müekked sünnet (bazı âlimlere göre vacip) olduğunu söylemiştir. Cuma ve bayram namazlarında ise cemaat şarttır; bu namazlar tek başına kılınamaz. Ramazan'da teravih namazını cemaatle kılmak sünnet-i kifayedir, cenaze namazı da genellikle cemaatle kılınır. Kadınların cemaate katılması ise yükümlülük değil, bir haktır: Hz. Peygamber 'Allah'ın kadın kullarını Allah'ın mescitlerine gitmekten alıkoymayın.' (Buhârî, Müslim) buyurmuştur. Hastalık, şiddetli yağmur ve soğuk, yolun güvensizliği, ileri yaşlılık gibi özürler cemaate gitmemeyi mazur kılar.

Cemaatle namazın ilk adımı çağrıdır. Ezan, farz namazların vaktinin girdiğini duyurmak ve Müslümanları cemaate davet etmek için belirli sözlerle yapılan çağrıdır. Ezan, hicretten sonra Medine'de meşru kılınmıştır: Sahabeden Abdullah b. Zeyd'in rüyasında gördüğü ezan sözlerini Hz. Peygamber onaylamış ve sesi gür olan Bilâl-i Habeşî'ye öğretilmesini istemiştir; böylece Bilâl İslam'ın ilk müezzini olmuştur. Kur'an-ı Kerim'de 'Namaza çağırdığınız zaman...' (Mâide, 58) ve 'Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman...' (Cum'a, 9) ifadeleriyle bu çağrıdan söz edilir.

Ezan, Hanefî mezhebine göre beş vakit farz namaz ve cuma namazı için erkekler tarafından okunan, vacibe yakın bir müekked sünnettir. Vakit girmeden okunan ezan geçerli olmaz ve vakit girince yeniden okunur. Ezan, kıbleye yönelerek, ayakta, yüksek bir yerde ve acele etmeden, cümleler arasında durularak okunur. Ezanı işiten kişinin işini bırakıp müezzinin söylediklerini tekrar etmesi sünnettir; yalnız 'Hayye ale's-salâh' ve 'Hayye ale'l-felâh' cümlelerinde 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' (Güç ve kuvvet yalnız Allah'tandır) denir. Ezan bitince salavat getirilir ve ezan duası okunur (Buhârî).

Kamet, farz namaza durmadan hemen önce, namazın başlamak üzere olduğunu bildirmek için okunur. Kamet de ezanın sözlerinden oluşur; ancak 'Hayye ale'l-felâh'tan sonra iki kez 'Kad kâmeti's-salâh' (Namaz başladı) denir ve ezandan daha hızlı okunur. Kamet getirmek sünnettir. Tek başına farz kılan kişi de ezan ve kamet okuyabilir; evinde kılan için mahalle camisinde okunan ezan yeterlidir, kamet getirmesi ise güzeldir. Bayram, teravih ve cenaze namazlarında ezan okunmaz, kamet getirilmez; sünnet ve nafile namazlar için de ezan ve kamet yoktur.

İmam, cemaatin namazını üstlenen kişidir; bu yüzden imamın namazı geçerli değilse ona uyanların namazı da geçerli olmaz. Bir kimsenin imam olabilmesi için Müslüman, akıllı ve ergenlik çağına girmiş olması, Kur'an'ı namazın sahih olacağı ölçüde doğru okuyabilmesi ve abdest, temizlik gibi namazın şartlarını eksiksiz taşıması gerekir. Erkeklere ve karma bir topluluğa imam olabilmek için erkek olmak şarttır. Sürekli idrar kaçırma gibi bir özrü bulunan kişi özürsüz kimselere, Kur'an okumayı bilmeyen kişi de okuyabilenlere imam olamaz. Ergenlik çağına girmemiş çocuk, Hanefî mezhebine göre farz namazlarda yetişkinlere imam olamaz.

Hz. Peygamber, imamlığa kimin daha layık olduğunu da öğretmiş ve 'Topluluğa Allah'ın kelamını en iyi okuyan imam olsun...' (Müslim) buyurmuştur. Hanefî âlimleri bu hadisi namazın Kur'an okumanın yanında pek çok hüküm içerdiği gerçeğiyle birlikte değerlendirerek sıralamayı şöyle yapmıştır: Önce namazla ilgili hükümleri en iyi bilen, sonra Kur'an'ı tecvide uygun en güzel okuyan, sonra takvası en ileri olan, sonra yaşça büyük olan. Camide görevli imam bulunduğunda imamlık onun hakkıdır; bir evde ise ev sahibi, izin vermedikçe önceliklidir. Hz. Peygamber imamlara cemaatin durumunu gözetmelerini de öğütlemiş, 'Sizden biri insanlara namaz kıldırdığında hafif tutsun; çünkü aralarında zayıf, hasta ve yaşlı olanlar vardır.' (Buhârî, Müslim) buyurmuştur.

İmama uyan kişinin namazının sahih olması için de bazı şartlar vardır. Muktedî imama uymaya niyet eder ('Niyet ettim Allah rızası için bugünkü öğle namazının farzını kılmaya, uydum hazır olan imama.' gibi); imamın önüne geçmez, yani topukları imamın topuklarının önünde olmaz; imamla arasında geniş bir yol veya nehir bulunmadan, imamın hareketlerini görebileceği ya da duyabileceği bir yerde durur. İmamın kıldığı namaz, uyanınkinden aşağı derecede olmamalıdır: Aynı farzı kılmak gerekir; öğlenin farzını kılan, ikindinin farzını kılana uyamaz. Nafile kılan kişi farz kılan imama uyabilir, fakat farz kılan kişi nafile kılan imama uyamaz.

Cemaatle namazın görünür yüzü saflardır. Hz. Peygamber namaza durmadan önce saflara bakar, onları düzeltir ve 'Saflarınızı düzgün tutun; çünkü safları düzgün tutmak namazı gereği gibi kılmanın bir parçasıdır.' (Buhârî) buyururdu. Saflar dümdüz, omuz omuza ve aralarda boşluk bırakılmadan oluşturulur; ön saf tamamlanmadan arka safa geçilmez ve safa ortadan, imamın arkasından başlanarak sağa ve sola doğru yayılınır. İmamla birlikte yalnız bir erkek varsa bu kişi imamın sağında, ondan biraz geride durur; ikinci bir kişi gelince ya bu iki kişi geriye çekilerek imamın arkasında saf olur ya da imam biraz öne ilerler. Cemaat kalabalıksa saflar sırasıyla erkekler, çocuklar ve kadınlar olarak düzenlenir.

İmamın arkasında kılınan namazda cemaat her hareketi imamla birlikte ama imamdan sonra yapar. Hz. Peygamber 'İmam ancak kendisine uyulsun diye imam yapılmıştır. O tekbir alınca siz de tekbir alın, rükû edince siz de rükû edin...' (Buhârî, Müslim) buyurmuş, rükû veya secdeden başını imamdan önce kaldıranları da sert bir dille uyarmıştır. Tekbirler imam tarafından cemaatin duyacağı şekilde sesli, cemaat tarafından ise içinden söylenir. Kavmede imam 'Semiallâhu limen hamideh' der, cemaat 'Rabbenâ leke'l-hamd' diyerek karşılık verir (Buhârî, Müslim).

Hanefî mezhebine göre imamın kıraati cemaatin de kıraati sayıldığı için muktedî kıyamda yalnız Sübhâneke okur, sonra susarak imamı dinler; Fatiha ve zamm-ı sure okumaz. Bu görüş, 'Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki rahmete eresiniz.' (A'râf, 204) ayetine dayanır. Rükû ve secde tesbihlerini, oturuşlardaki Ettehiyyâtü, Salli, Bârik ve Rabbenâ dualarını ise cemaat kendisi okur. İmam sabah namazında, akşam ve yatsının ilk iki rekâtında, cuma, bayram ve teravih namazlarında ve Ramazan'daki vitirde kıraati sesli (cehrî); öğle ve ikindide ise gizli (hafî) yapar. Namazda imam yanılırsa erkek cemaat 'Sübhânallah' diyerek hatırlatır.

Cemaate her zaman başından yetişmek mümkün olmayabilir. Hz. Peygamber bu durumda acele edip koşmayı değil vakarı öğütlemiştir: 'Namaz için kamet getirildiğinde koşarak gelmeyin; sükûnet içinde yürüyerek gelin. Yetiştiğinizi kılın, kaçırdığınızı tamamlayın.' (Buhârî, Müslim). İmama birinci rekâttan sonra yetişen kişiye mesbûk denir. Mesbûk, iftitah tekbirini ayakta alır; imam hangi hâldeyse (rükû, secde veya oturuş) hemen tekbirle ona katılır. İmamı rükûda yakalayan, yani imam rükûdan doğrulmadan rükûya yetişen kişi o rekâtı kazanmış sayılır; rükûdan sonra yetişen ise o rekâtı kaçırmış olur, fakat yine imama uyar.

Mesbûk, imam son oturuşta selam verirken selam vermez; Ettehiyyâtü'yü okuyup bekler, imam iki tarafa selam verince tekbir almadan ayağa kalkar ve kaçırdığı rekâtları tek başına tamamlar. Hanefî mezhebine göre kaçırılan rekâtlar kıraat bakımından namazın başı, oturuş bakımından ise namazın sonu gibi kılınır. Bu nedenle tamamlanan ilk rekâtta Sübhâneke, Eûzü-Besmele, Fatiha ve zamm-ı sure okunur; oturuşların yeri ise kişinin kendi kıldığı rekât sayısına göre belirlenir. Örneğin akşamın son rekâtına yetişen kişi, imamla bir rekât kılmış olduğu için tamamladığı ilk rekâttan sonra oturup Ettehiyyâtü okur, ikinci tamamlama rekâtında da Fatiha ve zamm-ı sure okuyarak son oturuşla namazını bitirir.

Mesbûk, imamın sehiv secdesine de katılır; çünkü o sırada hâlâ imama uymaktadır. Kendi başına tamamladığı rekâtlarda yanılırsa ise sehiv secdesini kendisi yapar. İmamla birlikte namaza başlayıp uyuklama, abdestin kendiliğinden bozulması veya kalabalık yüzünden bazı rükünleri ya da rekâtları kaçıran kişiye lâhik denir. Lâhik, kaçırdığı kısımları hâlâ imamın arkasındaymış gibi, yani Fatiha ve zamm-ı sure okumadan kılar ve imama yetişmeye çalışır. Mesbûk ile lâhik arasındaki temel fark budur: Mesbûk, kaçırdığını tek başına kılan gibi kıraatle; lâhik ise imamın arkasındaymış gibi kıraatsiz tamamlar.

Cemaatle namaz, ibadetin bireysel kazanımlarını toplumsal kazanımlarla birleştirir. Aynı mahallede yaşayan insanlar günde beş kez aynı safta buluşur; zengin ile yoksul, yönetici ile işçi, genç ile yaşlı aynı hizada durur. Bu manzara, 'Müminler ancak kardeştir.' (Hucurât, 10) ayetinin günlük hayattaki karşılığıdır. Cemaate gelmeyen bir komşunun hâli sorulur, hastası ziyaret edilir, ihtiyacı giderilir. Namaz vakitlerine göre düzenlenen bir gün, insana zaman bilinci ve disiplin kazandırır. İmama uymak ise düzen, itaat ve birlikte hareket etme alışkanlığı oluşturur.

Cemaatin bu toplumsal boyutu en geniş hâliyle cuma ve bayram namazlarında görülür. Bu iki namazın ortak özelliği, ancak cemaatle kılınabilmeleri ve hutbe ile birlikte eda edilmeleridir. Cuma, mahallelerin ötesine geçen haftalık bir buluşmadır: Cum'a Suresi 9. ayette müminler ezan okununca alışverişi bırakıp Allah'ı anmaya çağrılır; hutbe aracılığıyla toplumun inanç, ahlak ve sosyal meseleleri hep birlikte düşünülür. Bayram namazları ise yılda iki kez bütün şehrin bir araya geldiği sevinç günleridir; namazdan sonra kucaklaşılır, küsler barışır, büyükler ziyaret edilir, yoksul ve kimsesizler sevindirilir. Bu namazları kaçıran kişi yalnızca bir ibadeti değil, toplumla kurulan önemli bir bağı da kaçırmış olur. Cuma namazının ayrıntılı hükümlerini ve şartlarını gelecek hafta ele alacağız.

Bunların dışında da cemaatle kılınan namazlar vardır. Ramazan ayında yatsıdan sonra kılınan teravih namazı Hz. Ömer döneminden itibaren mescitlerde tek imamın arkasında cemaatle kılınagelmiştir; Ramazan'da vitir namazı da cemaatle kılınır. Cenaze namazı Müslümanların ölmüş kardeşleri için topluca dua etmeleridir ve farz-ı kifayedir. Güneş tutulması gibi olağanüstü durumlarda kılınan namazlar da cemaatle eda edilebilir. Hepsinde ortak mesaj aynıdır: Mümin, Rabbinin huzuruna yalnız değil, kardeşleriyle birlikte çıkar; sevinci de hüznü de cemaatle paylaşır.