Peygamberimiz Hz. Muhammed (sav), Medine'ye hicretten Veda Hutbesi'ne kadar geçen süreçte İslam toplumunu sarsılmaz bir kardeşlik (uhuvvet) temeli üzerine inşa etmiştir. Bu haftaki dersimizde önce 'Müslüman, Müslümanın kardeşidir' hadis-i şerifini ve Veda Hutbesi'nin evrensel mesajlarını yorumlayacak; ardından Peygamberimizin dinimizdeki konumunu belirleyen tebliğ, tebyin, teşri, temsil ve tezkiye görevlerini öğreneceğiz.
Bir Hadis Öğreniyorum: Müslümanların Kardeşliği Hadisi ve Mesajları (1.8)
İslam'da müminleri birbirine bağlayan manevi bağa İslam kardeşliği (uhuvvet) denir. Hucurât suresi 10. ayette 'Müminler ancak kardeştirler. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin' buyrulmuştur. Peygamberimiz (sav) de bu kardeşliğin gereğini şu hadis-i şerifiyle açıklamıştır: 'Müslüman, Müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu (düşmana teslim edip zor durumda) yalnız bırakmaz. Kim din kardeşinin bir ihtiyacını giderirse Allah da onun ihtiyacını giderir. Kim bir Müslümanın dünyevi bir sıkıntısını giderirse Allah da kıyamet günü onun sıkıntılarından birini giderir. Kim bir Müslümanın ayıbını (kusurunu) örterse Allah da kıyamet günü onun ayıbını örter.'
Hadis-i şerifte Müslümanın din kardeşine karşı hem kaçınması gereken olumsuz davranışlar hem de yapması gereken olumlu sorumluluklar sıralanmıştır: Müslüman kardeşine haksızlık ve zulüm yapmaz, onu tehlike ve zorluk anında yardımsız bırakmaz, küçümsemez, gıybetini yapmaz ve kusurlarını araştırıp yaymaz.
Buna karşılık mümin; kardeşinin maddi ve manevi ihtiyaçlarını karşılamak için koşar, üzüntü ve darlık anında yanında durur ve insani bir hata yaptığında onun kusurunu örterek ıslahına yardımcı olur. Peygamberimiz müminleri 'parçaları birbirini kenetleyip güçlendiren bir binanın tuğlalarına' ve 'bir organı rahatsızlandığında diğer organları da uykusuzluk ve ateşle acıyı paylaşan tek bir bedene' benzetmiştir.
Veda Haccı ve Veda Hutbesi'ndeki Evrensel İlkeler (1.7 & 1.8)
Hicretin 10. yılında (632) Peygamberimiz (sav) yüz bini aşkın sahabiyle birlikte ömrünün ilk ve son haccını gerçekleştirmiş; bu hacca Veda Haccı, Arafat Vakfesi'nde (9 Zilhicce) insanlığa hitaben yaptığı konuşmaya ise Veda Hutbesi adı verilmiştir. Veda Hutbesi, yalnız Müslümanlara değil tüm insanlığa seslenen evrensel bir insan hakları bildirgesidir.
Veda Hutbesi'nde vurgulanan başlıca ilkeler şunlardır: (1) Can, mal ve namus dokunulmazlığı kutsaldır. (2) Emanetler sahiplerine eksiksiz teslim edilmelidir. (3) Cahiliye Dönemi'nden kalan kan davaları ve faiz (riba) tamamen kaldırılmıştır. (4) Kadınların hakları gözetilmeli, onlara şefkat ve adaletle davranılmalıdır. (5) Suçun şahsiliği esastır; babanın suçundan evlat, evladın suçundan baba sorumlu tutulamaz.
Hutbede ırkçılık ve kabile üstünlüğü kesin bir dille reddedilmiştir: 'Ey insanlar! Rabbiniz birdir, babanız da birdir; hepiniz Âdem'in çocuklarısınız, Âdem ise topraktandır. Arap'ın Arap olmayana, beyazın siyaha hiçbir üstünlüğü yoktur; üstünlük ancak takva iledir.' Ayrıca Peygamberimiz ümmetine Allah'ın Kitabı (Kur'an-ı Kerim) ve Peygamberinin Sünneti olmak üzere iki büyük emanet bırakmıştır.
Peygamberimizin Dinimizdeki Konumu ve Görevleri: Tebliğ, Tebyin, Teşri, Temsil, Tezkiye (2.1)
Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (sav) beşerî (insani) ve nebevî (peygamberlik) olmak üzere iki yönü vardır. Kehf suresi 110. ayette 'De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim (insanım); bana ilahınızın tek bir İlah olduğu vahyolunuyor' buyrulur. O, vahiy alması ve Allah'ın elçisi olması yönüyle dinimizde vazgeçilmez bir konuma sahiptir.
Peygamberimizin vahyi insanlığa ulaştırma ve yaşatma sürecindeki beş temel görevi şunlardır: (1) Tebliğ: Allah'tan aldığı vahiyleri hiçbir ekleme, çıkarma veya gizleme yapmadan olduğu gibi insanlara bildirmesidir (Mâide, 67). (2) Tebyin: Kur'an-ı Kerim'de kısa ve özet (mücmel) bırakılan ayetleri ve ibadetlerin yapılış şekillerini (namazın kılınışı, rekatları, haccın yapılışı gibi) söz ve uygulamalarıyla açıklamasıdır (Nahl, 44). (3) Teşri: Kur'an'da açık hüküm bulunmayan konularda vahyin rehberliğinde dinî hüküm koyması, helal ve haramları bildirmesidir (A'râf, 157).
(4) Temsil: Tebliğ ettiği İslam ilkelerini bizzat kendi hayatında yaşayarak müminlere Üsve-i Hasene (en güzel örnek) olmasıdır (Ahzâb, 21). Hz. Aişe (ra) onun bu yönünü 'Onun ahlakı Kur'an'dı' diyerek özetlemiştir. (5) Tezkiye: İnsanların kalplerini ve ruhlarını şirkten, cehaletten ve kötü huylardan arındırıp ahlaken yüceltmesidir (Cuma, 2).
Örnekler
Örnek 1'Müslüman, Müslümanın kardeşidir' hadis-i şerifine göre bir müminin din kardeşinin ayıbını ve kusurunu örtmesinin ahiretteki karşılığı nedir?
Cevabı göster
Hadis-i şerifte 'Kim bir Müslümanın ayıbını (kusurunu) örterse, Allah da kıyamet günü onun ayıbını ve kusurlarını örter' buyrularak bu güzel davranışın ahirette ilahi affa vesile olacağı bildirilmiştir.
Örnek 2Veda Hutbesi'nde Cahiliye Dönemi'ne ait hangi iki büyük toplumsal ve ekonomik haksızlık yürürlükten kaldırılmıştır?
Cevabı göster
Nesiller boyu süren düşmanlıklara yol açan 'kan davaları' ile yoksulu ezen haksız kazanç yolu olan 'faiz (riba)' yürürlükten kaldırılmıştır.
Örnek 3Veda Hutbesi'nde geçen 'Suçlu kendi suçundan başkasıyla suçlanamaz. Baba oğlunun suçu üzerine, oğlu da babasının suçu üzerine suçlanamaz.' ilkesi günümüz hukukunda hangi kavramla ifade edilir?
Cevabı göster
Günümüz evrensel hukukunda 'suçun ve cezanın şahsiliği (kişiselliği) ilkesi' olarak ifade edilir; herkes kendi işlediği fiilden sorumludur.
Örnek 4Kur'an-ı Kerim'de namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetler emredilmiş ancak rekat sayıları ve uygulama ayrıntıları Peygamberimiz tarafından gösterilmiştir. Bu durum Peygamberimizin hangi göreviyle ilgilidir?
Cevabı göster
Kur'an'daki özet ve kapalı ifadeleri söz ve uygulamalarıyla açıklama görevi olan 'Tebyin' (açıklama/beyan etme) göreviyle ilgilidir.
Örnek 5Mâide suresi 67. ayetteki 'Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yerine getirmemiş olursun.' buyruğu hangi peygamberlik görevini tanımlar?
Cevabı göster
İlahi vahyi insanlara hiçbir değişiklik, ekleme veya gizleme yapmadan eksiksiz ulaştırma görevi olan 'Tebliğ'i tanımlar.
Örnek 6Hz. Aişe'nin (ra) Peygamberimiz hakkında söylediği 'Onun ahlakı Kur'an'dı.' sözünü Peygamberimizin 'Temsil' görevi açısından açıklayınız.
Cevabı göster
Peygamberimiz Kur'an'ın emir ve ahlak ilkelerini sadece dil ile anlatmakla kalmamış, bizzat kendi hayatında yaşayarak somutlaştırmış ve müminlere 'canlı bir Kur'an' olarak en güzel örnek (Üsve-i Hasene / Temsil) olmuştur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1'Müslüman, Müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu yalnız bırakmaz...' hadis-i şerifine göre aşağıdaki davranışlardan hangisi İslam kardeşliği (uhuvvet) ahlakına uygun düşmez?
Hadis-i şerifte Müslümanın ayıbını ve kusurunu örtmek emredilmiştir; kusurları araştırıp yaymak kardeşlik ahlakına aykırıdır.
2Peygamberimizin (sav) Veda Hutbesi'nde 'Size iki emanet bırakıyorum; onlara sıkı sarıldıkça yolunuzu şaşırmazsınız.' buyurarak işaret ettiği iki temel kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
Peygamberimizin ümmetine bıraktığı iki büyük emanet Kur'an-ı Kerim (Allah'ın Kitabı) ve kendi Sünnetidir.
3Nahl suresi 44. ayette 'İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye sana da Kur'an'ı indirdik.' buyrulmaktadır. Bu ayette vurgulanan peygamberlik görevi aşağıdakilerden hangisidir?
Kur'an'da indirilen ayetleri ve ibadetlerin nasıl yapılacağını insanlara açıklama görevine 'Tebyin' denir.
4Ahzâb suresi 21. ayette Peygamberimizin müminler için 'Üsve-i Hasene' (en güzel örnek) olarak nitelendirilmesi onun hangi göreviyle doğrudan ilişkilidir?
İslam'ın emir ve ahlak ilkelerini bizzat yaşayarak insanlara en güzel örnek (Üsve-i Hasene) olmasına 'Temsil' denir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Peygamberimiz (sav) müminleri birbirine kenetlenmiş bir binanın tuğlalarına ve acıyı paylaşan tek bir bedenin organlarına benzetmiştir.
- Veda Hutbesi'nde Arap milletinin diğer milletlerden soy ve dil bakımından daha üstün olduğu ilan edilmiştir.
- Tebliğ, Peygamberimizin Allah'tan aldığı vahyi hiçbir ekleme ve çıkarma yapmadan insanlara ulaştırmasıdır.
- Peygamberimizin Kur'an'da açıkça bulunmayan bir konuda dinî hüküm koymasına 'tezkiye' adı verilir.
- Veda Hutbesi'nde kadınların haklarının korunması emredilmiş ve kadınlar 'Allah'ın emaneti' olarak nitelendirilmiştir.
- Peygamberimiz (sav) müminleri birbirine kenetlenmiş bir binanın tuğlalarına ve acıyı paylaşan tek bir bedenin organlarına benzetmiştir.
6Aşağıdaki peygamberlik görevlerini ve kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kelimelerle tamamlayınız.
- Hucurât suresi 10. ayette 'Müminler ancak ' buyrularak inananlar arasındaki manevi bağ vurgulanmıştır.
- Hadis-i şerife göre kim bir Müslümanın dünyadaki bir giderirse Allah da kıyamet günü onun sıkıntısını giderir.
- Peygamberimiz 632 yılında yüz bini aşkın sahabiyle yaptığı Veda Haccı'nda Arafat'ta Hutbesi'ni irad etmiştir.
- Veda Hutbesi'nde ırkçılık reddedilmiş ve Allah katında üstünlüğün soy veya renkle değil ile olduğu bildirilmiştir.
- Peygamberimizin yemek yemesi, uyuması ve vefat etmesi onun yönünü; vahiy alması ise nebevî yönünü gösterir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Peygamberimizin (sav) dinimizdeki konumunu belirleyen 'Tebliğ, Tebyin, Teşri ve Temsil' görevlerini, namaz ibadeti ve güzel ahlak örnekleri üzerinden nasıl ayırt edebileceğimizi açıklayınız.
1. ipucu: Kur'an'daki 'Namazı kılın' ayetini insanlara ulaştırmasının hangi görev olduğunu belirtiniz.
2. ipucu: Namazın kaç rekat kılınacağını ve rükû ile secdenin nasıl yapılacağını 'Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız öyle kılın' diyerek göstermesinin hangi görev olduğunu açıklayınız.
3. ipucu: Kur'an'da açıkça geçmeyen hususlarda hüküm belirlemesini (Teşri) ve tüm bunları kendi hayatında samimiyetle yaşayarak örnek olmasını (Temsil) ekleyiniz.
Cevap: Peygamberimizin Allah'tan aldığı 'Namazı kılın, zekâtı verin' ayetlerini insanlara eksiksiz duyurması 'Tebliğ' görevidir. Kur'an'da ayrıntısı verilmeyen beş vakit namazın vakitlerini, rekat sayılarını ve kılınış şeklini uygulamalı olarak öğretmesi 'Tebyin' (açıklama) görevidir. Bayram namazı veya fıtır sadakası gibi konularda dinî hükümler koyması 'Teşri' görevidir. İbadetleri huşu içinde kılması ve doğruluk-emanet ahlakını bizzat yaşayarak müminlere 'Üsve-i Hasene' (güzel örnek) olması ise 'Temsil' görevidir.
Kısaca
- Müslümanların Kardeşliği Hadisi: Müslüman din kardeşine zulmetmez, onu yalnız bırakmaz; kardeşinin ihtiyacını giderenin ihtiyacını, sıkıntısını çözenin sıkıntısını Allah giderir ve ayıbını örtenin ayıbını örter.
- Veda Hutbesi İlkeleri (632): Can ve mal dokunulmazlığı, kan davaları ve faizin kaldırılması, kadın hakları, suçun şahsiliği ve ırkçılığın reddi (üstünlük takva iledir) ilan edilmiştir.
- İki Büyük Emanet: Peygamberimiz ümmetine şaşırmamaları için 'Allah'ın Kitabı (Kur'an-ı Kerim)' ve 'Peygamberinin Sünneti' olmak üzere iki emanet bırakmıştır.
- Tebliğ, Tebyin ve Teşri: Vahyi eksiksiz iletmek 'Tebliğ', Kur'an'daki özet ayetleri açıklamak 'Tebyin', dinî konularda hüküm koymak ise 'Teşri' görevidir.
- Temsil ve Tezkiye: İslam'ı yaşayarak en güzel örnek (Üsve-i Hasene) olmak 'Temsil', kalpleri şirk ve kötü huylardan arındırmak ise 'Tezkiye' görevidir.