Yüce Allah, son ilahi kitap olan Kur'an-ı Kerim'i insanlığa ulaştırmak ve onun ilkelerini bizzat yaşayarak öğretmek üzere Hz. Muhammed'i (sav) elçi seçmiştir. İkinci temamız olan 'Peygamberimizin Dinimizdeki Konumu' kapsamında Resulullah'ın (sav) vahyi açıklama (tebyin) ve hüküm koyma (teşri) görevlerini inceliyor; namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetlerin nebevi uygulamalarla (sünnetle) nasıl şekillendiğini öğreniyoruz.
Peygamberimizin Vahyi Açıklama Görevi (Tebyin) ve Nebevi Uygulamalar
Hz. Muhammed (sav), Allah'tan aldığı vahiyleri hiçbir ekleme veya çıkarma yapmadan insanlara ulaştırmış (tebliğ); bununla da kalmayarak indirilen ayetlerin anlamını ve nasıl uygulanacağını söz, davranış ve onaylarıyla açıklamıştır (tebyin). Nahl suresi 44. ayette 'İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın (beyan edesin) ve onlar da üzerinde düşünsünler diye sana bu Kur'an'ı indirdik.' buyrularak tebyin görevine dikkat çekilmiştir.
Kur'an-ı Kerim'de namaz, oruç, zekât ve hac gibi temel ibadetler emredilmiş; ancak bunların uygulama ayrıntıları Peygamberimizin nebevi uygulamalarına (sünnetine) bırakılmıştır. Örneğin Kur'an'da 'Namazı dosdoğru kılın' buyrulur; fakat namazın günde beş vakit olduğu, rekât sayıları, rükû ve secdede okunacak tesbihler Peygamberimizin 'Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız siz de öyle namaz kılın.' hadisi ve uygulamasıyla öğrenilmiştir.
Aynı şekilde Kur'an'da 'Zekâtı verin' emri yer alırken; hangi mallardan, hangi nisap miktarına ulaşınca ve ne oranda (140 gibi) zekât verileceğini Resulullah (sav) belirlemiştir. Hac ibadetinde de Kâbe'nin nasıl tavaf edileceği, Safâ ile Merve arasında sa'y yapılışı ve Arafat vakfesi Peygamberimizin 'Hac ibadetinizin kurallarını (menâsikini) benden öğreniniz.' buyruğu doğrultusunda sünnetle somutlaşmıştır.
Sünnetin Çeşitleri ve Hüküm Koyma (Teşri) Rolü
Peygamberimizin (sav) İslam'ı yaşarken ortaya koyduğu örnek yol ve uygulamalara sünnet denir. İslam âlimleri sünneti üç ana gruba ayırmıştır: (1) Kavlî (Sözlü) Sünnet: Peygamberimizin dinî ve ahlaki konularda söylediği mübarek sözlerdir (hadislerdir). (2) Fiilî (Uygulamalı) Sünnet: Abdest alışı, namaz kılışı, ticaret ve aile hayatındaki bizzat yaptığı davranışlardır. (3) Takrîrî Sünnet: Sahabilerin yaptığı güzel bir davranışı gördüğünde veya duyduğunda onu yasaklamayıp onaylamasıdır.
Peygamberimizin dinimizdeki önemli görevlerinden biri de teşri (hüküm koyma) yetkisidir. Kur'an-ı Kerim'de açıkça hükmü belirtilmeyen meselelerde Hz. Peygamber'in (sav) Allah'ın izniyle helal, haram, farz veya vacip gibi dinî hükümler koymasına teşri denir. A'râf suresi 157. ayette '...O peygamber onlara iyiliği emreder, onları kötülükten alıkoyar; onlara temiz ve hoş şeyleri helal, pis ve zararlı şeyleri haram kılar...' buyrulmaktadır.
Resulullah (sav) teşri yetkisini kullanarak yırtıcı dişli hayvanların ve pençeli yırtıcı kuşların etini, ehlî (evcil) eşek etini, erkeklerin ipek giymesini ve altın takmasını, bir kadının teyzesi veya halası üzerine nikâhlanmasını haram kılmış; ramazan ayında fıtır sadakası (fitre) verilmesini ve bayram namazlarını Müslümanlara görev kılmıştır.
Peygamberimize İtaat, Temsil ve Tezkiye Görevleri
Kur'an-ı Kerim'de Allah'a itaat ile Peygamber'e itaat birlikte zikredilmiş; Nisâ suresi 80. ayette 'Kim Peygamber'e itaat ederse, gerçekte Allah'a itaat etmiş olur.' buyrulmuştur. Haşr suresi 7. ayette de 'Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan vazgeçin.' emri yer alır. Âl-i İmrân suresi 31. ayete göre Allah'ı sevmenin ve O'nun sevgisini kazanmanın yolu Resulullah'a (sav) uymaktan geçer.
Peygamberimiz tebliğ ve tebyin ettiği ilahi ilkeleri önce kendi hayatında eksiksiz uygulayarak müminlere canlı bir model olmuştur; bu göreve temsil denir. Ahzâb suresi 21. ayette onun müminler için 'üsve-i hasene' (en güzel örnek) olduğu bildirilmiş; Hz. Âişe (ra) validemiz de onun yaşantısını 'Onun ahlakı Kur'an'dı.' sözüyle özetlemiştir.
Bununla birlikte Hz. Peygamber (sav), insanları şirkten, cehaletten, kibir ve zulüm gibi kötü huylardan arındırarak tertemiz bir kalp ve ahlaka kavuşturma görevini (tezkiye) üstlenmiştir. Cuma suresi 2. ayette peygamberin müminlere Allah'ın ayetlerini okuduğu, onları kötülüklerden arındırdığı (tezkiye ettiği) ve onlara kitap ile hikmeti (sünneti) öğrettiği vurgulanır.
Örnekler
Örnek 1Nahl suresi 44. ayetteki 'İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye sana bu Kur'an'ı indirdik.' buyruğu Peygamberimizin hangi göreviyle ilgilidir? Bir ibadet örneğiyle açıklayınız.
Cevabı göster
Peygamberimizin 'tebyin' (vahyi açıklama) göreviyle ilgilidir. Örneğin Kur'an'da namaz emredilmiş; ancak beş vakit namazın rekâtları ve kılınış şekli Peygamberimizin açıklaması ve uygulamasıyla öğrenilmiştir.
Örnek 2Sünnetin 'kavlî', 'fiilî' ve 'takrîrî' kısımlarını kısaca tanımlayınız.
Cevabı göster
Kavlî sünnet Peygamberimizin mübarek sözleri (hadisleri); fiilî sünnet bizzat yaptığı uygulama ve davranışları; takrîrî sünnet ise sahabilerin yaptığı davranışları görüp onaylamasıdır.
Örnek 3A'râf suresi 157. ayette Peygamberimizin 'temiz şeyleri helal, pis ve zararlı şeyleri haram kıldığı' belirtilmektedir. Bu yetkiye ne ad verilir ve sünnetle konulan hükümlere iki örnek yazınız.
Cevabı göster
Bu yetkiye 'teşri' (hüküm koyma) denir. Yırtıcı hayvanların ve ehlî eşek etinin haram kılınması ile fıtır sadakasının (fitrenin) vacip kılınması teşri görevine örnektir.
Örnek 4Peygamberimizin (sav) 'Dikkat edin! Bana Kur'an ve onunla birlikte bir benzeri (sünnet) daha verildi...' hadisi hangi yanlış anlayışa karşı bir uyarıdır?
Cevabı göster
'Bize yalnız Kur'an yeter, peygamberin sünnetine ve hadislerine ihtiyaç yoktur.' diyerek sünneti devre dışı bırakmak isteyen yanlış anlayışa karşı açık bir uyarıdır.
Örnek 5Nisâ suresi 80. ayet ('Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur') ile Âl-i İmrân suresi 31. ayet ışığında Peygamberimize itaatin dindeki yerini değerlendiriniz.
Cevabı göster
Peygamberimiz kendi arzusuyla değil ilahi vahyin rehberliğinde konuştuğu için ona itaat etmek doğrudan Allah'a itaat etmektir; Allah'ın sevgisini ve bağışlamasını kazanmak Resulullah'ın sünnetine uymaya bağlıdır.
Örnek 6Cuma suresi 2. ayette geçen Peygamberimizin 'müminleri tezkiye etmesi' ne anlama gelir?
Cevabı göster
Tezkiye; insanları şirk, cehalet, kibir, haset ve zulüm gibi manevi kirlerden arındırarak güzel ahlaka ve tertemiz bir ruha kavuşturması anlamına gelir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Kur'an-ı Kerim'de özet (mücmel) olarak emredilen namaz, zekât ve hac gibi ibadetlerin nasıl uygulanacağının Hz. Peygamber (sav) tarafından söz ve davranışlarla açıklanmasına ne ad verilir?
Kur'an ayetlerinin anlamını ve ibadetlerin uygulanış biçimini sünnetle açıklama görevine 'tebyin' adı verilir.
2Sahabilerden birinin yaptığı güzel bir davranışı Peygamberimizin (sav) gördüğü veya duyduğu hâlde yasaklamayıp memnuniyetle onaylaması hangi sünnet çeşidine girer?
Sahabilerin söz ve davranışlarını Peygamberimizin uygun bulup onaylamasına 'takrîrî (onaylayıcı) sünnet' denir.
3Hz. Peygamber'in (sav) Kur'an'da detayı yer almayan konularda Allah'ın elçisi olarak dinî hüküm koyması (örneğin yırtıcı hayvanların etini haram kılması) hangi kavramla ifade edilir?
Peygamberimizin dinî konularda helal ve haram gibi hükümler belirleme görevine ve yetkisine 'teşri' denir.
4'De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın.' (Âl-i İmrân suresi, 31. ayet) mealindeki ayette vurgulanan temel ilke aşağıdakilerden hangisidir?
Âl-i İmrân suresi 31. ayette Allah'ı sevmenin samimiyet ölçüsünün Hz. Peygamber'e (sav) tabi olmak ve onun sünnetine uymak olduğu vurgulanmaktadır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Peygamberimizin (sav) 'Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız öyle namaz kılın.' buyruğu onun tebyin ve fiilî sünnet görevine örnektir.
- Nisâ suresi 80. ayete göre Hz. Peygamber'e itaat eden kimse gerçekte Yüce Allah'a itaat etmiş olur.
- Beş vakit namazın rekât sayıları ve kılınış aşamalarının tamamı Peygamberimizin sünnetine gerek kalmadan ayrıntılı biçimde bilinebilir.
- Peygamberimizin insanları şirkten ve kötü huylardan arındırarak güzel ahlaka yöneltmesine 'tezkiye' adı verilir.
- Peygamberimizin (sav) ahlaki ilkeleri kendi hayatında yaşayarak müminlere örnek olmasına 'tehcir' görevi denir.
- Peygamberimizin (sav) 'Beni nasıl namaz kılarken görüyorsanız öyle namaz kılın.' buyruğu onun tebyin ve fiilî sünnet görevine örnektir.
6Aşağıdaki peygamberlik görevlerini ve kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Hz. Peygamber'in (sav) söz, davranış ve onaylarını kapsayan nebevi yoluna adı verilir.
- Kur'an'da kapalı veya özet bırakılan ayetlerin Peygamberimiz tarafından açıklanması görevidir.
- Sahabilerin yaptığı güzel davranışları Peygamberimizin görüp onaylamasına sünnet denir.
- Ahzâb suresi 21. ayette Peygamberimizin müminler için en güzel örnek () olduğu bildirilmiştir.
- Haşr suresi 7. ayette 'Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi yasakladıysa ondan ' buyrulmuştur.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8'Kur'an-ı Kerim'i doğru anlamak ve İslam'ı eksiksiz yaşamak için Peygamberimizin (sav) nebevi uygulamalarına (sünnetine) neden ihtiyacımız vardır?' sorusunu tebyin ve teşri görevlerinden somut örnekler vererek açıklayınız.
1. ipucu: Kur'an'ın ana ilkeleri koyduğunu, uygulama detaylarını ise Peygamberimizin tebyin ettiğini belirtiniz.
2. ipucu: Namazın rekâtları, zekâtın nisap oranları ve haccın yapılışı örneklerini veriniz.
3. ipucu: Teşri göreviyle sünnetin dinin ikinci temel kaynağı olduğunu ve Peygamber'e itaatin Allah'a itaat sayıldığını vurgulayınız.
Cevap: Kur'an-ı Kerim dinimizin ana esaslarını ve ibadet emirlerini bildirir; ancak bu emirlerin günlük hayatta nasıl uygulanacağını Peygamberimiz (sav) 'tebyin' göreviyle açıklamıştır. Sünnet olmadan beş vakit namazın kaç rekât olduğu ve nasıl kılınacağı, zekâtın hangi mallardan ne oranda verileceği veya hac ibadetinin nasıl yapılacağı bilinemez. Ayrıca Peygamberimiz 'teşri' yetkisiyle Kur'an'da detayı geçmeyen konularda hükümler koymuş ve 'temsil' göreviyle Kur'an ahlakını bizzat yaşayarak göstermiştir. Bu nedenle sünnet olmadan İslam'ı doğru anlamak ve yaşamak mümkün değildir.
Kısaca
- Tebyin Görevi (Nahl, 44): Peygamberimizin Kur'an'daki özet (mücmel) ayetleri ve ibadet emirlerini söz ve uygulamalarıyla açıklamasıdır.
- İbadetlerde Nebevi Uygulama: Namazın vakit ve rekâtları, zekâtın nisap ve oranları ile haccın kuralları (menâsiki) Peygamberimizin sünnetiyle öğrenilmiştir.
- Sünnetin Üç Boyutu: Peygamberimizin sözleri 'kavlî sünnet', davranışları 'fiilî sünnet', sahabilerin güzel işlerini onaylaması ise 'takrîrî sünnet'tir.
- Teşri Görevi (A'râf, 157): Kur'an'da detayı bulunmayan konularda Hz. Peygamber'in (sav) helal, haram ve vacip gibi dinî hükümler koymasıdır.
- İtaat, Temsil ve Tezkiye: Peygamber'e itaat Allah'a itaattir (Nisâ, 80); o, Kur'an ahlakını yaşayan en güzel örnek (temsil) ve kalpleri arındırandır (tezkiye).