Peygamberimiz Hz. Muhammed’in (sav) kırk yaşında Hira Mağarası’nda ilk vahyi almasıyla başlayan Mekke dönemi, tevhit inancının sabır, kararlılık ve fedakârlıkla tebliğ edildiği on üç yıllık bir süreçtir. Bu haftaki dersimizde ilk vahiyden başlayarak gizli ve açık davet aşamalarını, Habeşistan hicretini, üç yıllık boykotu, Hüzün Yılı ile İsra ve Miraç mucizesini, Akabe Biatlerini ve İslam tarihinde yeni bir dönüm noktası olan 622 Medine (Yesrib) Hicreti’nin sebep ve sonuçlarını ana hatlarıyla öğreneceğiz.
1. İlk Vahiy (610) ve Peygamberliğin Başlangıcı
İslam öncesi dönemde Arap Yarımadası’nda putperestliğin, kabile savaşlarının ve adaletsizliğin yaygın olduğu devir Cahiliye Dönemi olarak adlandırılır. Hz. Muhammed (sav), toplumundaki bu ahlaki çöküntüden uzaklaşmak ve tefekkür etmek amacıyla özellikle Ramazan aylarında Mekke yakınlarındaki Nur Dağı’nda bulunan Hira Mağarası’na çekilirdi.
610 yılı Ramazan ayında, kırk yaşındayken Hira Mağarası’nda vahiy meleği Cebrail (as) kendisine görünerek Alak suresinin ilk beş ayetini (“Yaratan Rabbinin adıyla oku!..”) getirdi. İlk vahyin heyecanıyla evine dönen Hz. Peygamber’i eşi Hz. Hatice teskin etti ve onu bilgili akrabası Varaka bin Nevfel ile görüştürdü.
Kısa bir süre sonra indirilen Müddessir suresi 1–7. ayetlerde (“Ey örtüsüne bürünen! Kalk ve uyar! Sadece Rabbini yücelt!..”) verilen ilahi emirle Hz. Muhammed’in (sav) insanları İslam’a davet etme, yani tebliğ görevi fiilen başlamış oldu.
2. Gizli ve Açık Tebliğ Dönemi
Hz. Peygamber tebliğine önce en yakın çevresinden başladı ve davet ilk üç yıl gizli olarak yürütüldü. Bu davete ilk icabet edenler eşi Hz. Hatice, yakın dostu Hz. Ebu Bekir, amcasının oğlu Hz. Ali ve azatlısı Hz. Zeyd bin Harise oldu. Gizli davet yıllarında Müslümanlar Safa Tepesi yakınındaki Erkam bin Ebülerkam’ın evinde (Darülerkâm) toplanarak Kur’an öğreniyor ve ibadet ediyordu.
Üç yılın sonunda gelen ilahi buyrukla açık davet dönemi başladı. Hz. Peygamber önce yakın akrabalarını, ardından Safa Tepesi’nden bütün Mekkelileri tevhit inancına çağırdı. Ancak Mekkeli müşrikler; atalarının dinini terk etmek istememeleri, siyasi otoritelerini ve ticari ayrıcalıklarını kaybetme endişeleri ve kibirleri yüzünden bu çağrıya karşı çıktılar.
İslam’ın üstünlüğü soy ve zenginliğe değil takvaya bağlaması (Hucurât suresi, 13. ayet) müşrik ileri gelenlerini rahatsız etti. Önce alay, hakaret ve iftiralarla (şair, kâhin, mecnun suçlamalarıyla) engellemeye çalıştıkları İslam davetine karşı zamanla ağır işkencelere başvurdular.
3. Habeşistan’a Hicret (615–616) ve Boykot Yılları (616–619)
Mekkeli müşriklerin zulmü dayanılmaz boyuta ulaşınca Hz. Peygamber, inananların adaletli bir hükümdar olan Habeş Kralı Necaşi’nin ülkesine göç etmelerine izin verdi. 615 yılında içlerinde Hz. Rukiyye ile eşi Hz. Osman’ın da bulunduğu 11 erkek ve 4 kadından oluşan ilk kafile; 616 yılında ise Cafer bin Ebu Talib öncülüğünde 108 kişilik ikinci kafile Habeşistan’a hicret etti. Necaşi, müşrik elçilerin geri verme talebini reddederek Müslümanları korudu.
Bu süreçte Hz. Hamza ve Hz. Ömer gibi güçlü şahsiyetlerin Müslüman olması inananlara büyük moral verdi. İslam’ın yayılmasını durduramayan müşrikler, 616 yılında Haşimoğulları ve Muttaliboğulları ailelerine karşı ağır bir ekonomik ve sosyal boykot kararı alarak metni Kâbe duvarına astılar.
Kız alıp vermeyi, alışveriş yapmayı ve konuşmayı yasaklayan bu acımasız kuşatma üç yıl (616–619) sürdü. Büyük kıtlık ve sıkıntıların yaşandığı boykot, sağduyulu bazı Mekkelilerin girişimiyle 619 yılında sona erdirildi.
4. Hüzün Yılı, Taif Yolculuğu ve İsra-Miraç Mucizesi (620)
Boykotun sona erdiği nübüvvetin onuncu yılında (620), Hz. Peygamber’i müşriklere karşı himaye eden amcası Ebu Talib ve en büyük destekçisi olan vefakâr eşi Hz. Hatice art arda vefat etti. Müslümanları derin bir kedere boğan bu yıla Hüzün Yılı (Senetü’l-Hüzün) adı verildi.
Mekke’de tebliğ imkânı iyice daralınca Peygamberimiz, 620 yılında Hz. Zeyd bin Harise ile birlikte İslam’ı anlatmak üzere Taif şehrine gitti. Ancak Taifliler daveti reddettikleri gibi Hz. Peygamber’i taşlayarak yaraladılar; buna rağmen rahmet elçisi onlara beddua etmeyip hidayetleri için dua etti.
Üst üste yaşanan bu acıların ardından Yüce Allah, kulunu İsra ve Miraç mucizesiyle onurlandırıp teselli etti. Peygamberimiz bir gece Mekke’de bulunan Mescid-i Haram’dan Kudüs’te yer alan Mescid-i Aksa’ya götürüldü (İsra) ve oradan ilahi huzura yükseltildi (Miraç). Miraç gecesinde beş vakit namaz farz kılındı, Bakara suresinin son iki ayeti (Âmenerrasûlü) vahyedildi ve şirk koşmayanların cennete gireceği müjdelendi.
5. Birinci ve İkinci Akabe Biatleri (621–622)
Hz. Peygamber hac ve panayır mevsimlerinde Mekke’ye dışarıdan gelen kabilelere İslam’ı anlatmaya devam etti. 620 yılında Yesrib’den (Medine) gelen Hazrec kabilesine mensup 6 kişi Akabe mevkiinde Müslüman oldu ve şehirlerine dönerek İslam’ı anlattılar.
Ertesi yıl (621) Medine’den gelen 12 kişi, Akabe’de Hz. Peygamber ile buluşarak Allah’a ortak koşmamak, hırsızlık ve zina yapmamak, kız çocuklarını öldürmemek, iftira atmamak ve Peygamber’e itaat etmek üzere söz verdiler. Tarihe Birinci Akabe Biati olarak geçen bu görüşmenin ardından Musab bin Umeyr, Medinelilere Kur’an ve İslam’ı öğretmek üzere ilk öğretmen olarak gönderildi.
Musab bin Umeyr’in gayretleriyle Medine’de İslam hızla yayıldı. 622 yılında ikisi kadın 75 Medineli Müslüman, Akabe’de Peygamberimizle gizlice buluştu. İkinci Akabe Biati adı verilen bu sözleşmede Medineliler, Hz. Peygamber’i ve Mekkeli Müslümanları kendi canları, malları ve aileleri gibi koruyacaklarına söz vererek onları Medine’ye davet ettiler.
6. Medine’ye Hicret (622), Sebepleri ve Sonuçları
İkinci Akabe Biati’nden sonra Mekkeli Müslümanlar gruplar hâlinde Medine’ye (Yesrib) göç etmeye başladı. Müslümanların Medine’de güçlenmesinden korkan müşrikler, Darünnedve’de toplanarak her kabileden bir gencin katılımıyla Hz. Peygamber’i öldürme kararı aldılar. Vahiyle bu tuzaktan haberdar edilen Peygamberimiz, elindeki emanetleri sahiplerine geri vermek üzere Hz. Ali’yi yatağında bıraktı ve yol arkadaşı Hz. Ebu Bekir ile geceleyin Mekke’den ayrıldı.
Takipçileri şaşırtmak için güneydeki Sevr Mağarası’nda üç gün gizlenen Hz. Peygamber, mağara kapısına kadar gelen müşrikler karşısında endişelenen dostunu “... Tasalanma! Allah bizimle beraberdir...” (Tevbe suresi, 40. ayet) sözleriyle teselli etti. Yaklaşık 450 kilometrelik sekiz günlük yolculuğun ardından Kuba’ya ulaşan Peygamberimiz burada İslam tarihinin ilk mescidi olan Kuba Mescidi’ni inşa etti; cuma günü Ranuna Vadisi’nde ilk cuma hutbesini okuyup ilk cuma namazını kıldırdı ve 24 Eylül 622’de Medine’ye vararak Mescid-i Nebi yapılana kadar yedi ay Ebu Eyyüb el-Ensari’nin evinde misafir kaldı.
Allah ve Resulü’nün rızası için Mekke’den Medine’ye göç eden Müslümanlara muhacir, onlara kucak açıp her türlü yardımı yapan Medineli Müslümanlara ise ensar denir. Hicret sonucunda Müslümanlar müşrik baskısından kurtulmuş, Yesrib şehri Medine (Medinetü’n-Nebi) adını almış, İslam’ın yayılışı hızlanmış ve bu olay Hz. Ömer’in halifeliği döneminde hicri takvimin başlangıcı olarak kabul edilmiştir.
Örnekler
Örnek 1Hz. Muhammed’e (sav) ilk vahiy ne zaman, nerede gelmiştir ve tebliğ görevi hangi ayetlerle başlamıştır?
Cevabı göster
İlk vahiy 610 yılı Ramazan ayında Nur Dağı’ndaki Hira Mağarası’nda vahiy meleği Cebrail (as) vasıtasıyla Alak suresi 1–5. ayetleri olarak indirilmiştir. Tebliğ görevi ise kısa süre sonra gelen Müddessir suresi 1–7. ayetlerle başlamıştır.
Örnek 2Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber’in İslam davetine karşı çıkmalarının başlıca sebepleri nelerdir?
Cevabı göster
Atalarının putperest geleneğini terk etmek istememeleri, Mekke’deki siyasi güç ve ticari çıkarlarını kaybetmekten korkmaları, kibirleri ve İslam’ın üstünlüğü soy ya da zenginliğe değil takvaya bağlayarak eşitliği savunmasıdır.
Örnek 3İslam tarihinde 620 yılına neden “Hüzün Yılı” denilmiştir ve bu yılda Peygamberimizi teselli eden ilahi mucize hangisidir?
Cevabı göster
Peygamberimizi müşriklere karşı koruyan amcası Ebu Talib ile en büyük destekçisi eşi Hz. Hatice’nin 620 yılında peş peşe vefat etmesi sebebiyle bu yıla Hüzün Yılı denilmiştir. Yüce Allah, bu hüzünlü süreçte elçisini İsra ve Miraç mucizesiyle teselli etmiştir.
Örnek 4Birinci ve İkinci Akabe Biatlerinin hicret açısından önemini açıklayınız.
Cevabı göster
621’deki Birinci Akabe Biati sonrasında Musab bin Umeyr’in Medine’ye öğretmen olarak gönderilmesiyle İslam Medine’de hızla yayılmış; 622’deki İkinci Akabe Biati’nde ise 75 Medineli Müslüman Hz. Peygamber’i canları gibi koruma sözü vererek Medine’ye davet etmiş ve hicrete zemin hazırlamıştır.
Örnek 5Hz. Peygamber hicret gecesi Hz. Ali’yi neden Mekke’de bırakmıştır? Bu davranış onun hangi özelliğini gösterir?
Cevabı göster
Kendisini öldürmek isteyen müşriklerin dahi güvendiği bir insan olarak, elinde bulunan emanetleri sahiplerine eksiksiz teslim etmesi için Hz. Ali’yi Mekke’de bırakmıştır. Bu durum onun en zor anda bile “Muhammedü’l-Emin” (güvenilir) vasfından ödün vermediğini gösterir.
Örnek 6622 Medine Hicreti’nin İslam tarihi açısından başlıca sonuçları nelerdir?
Cevabı göster
Müslümanlar müşriklerin baskı ve zulmünden kurtularak dinlerini özgürce yaşama imkânına kavuşmuş, İslam Medine’de hızla yayılmış, Mescid-i Nebi inşa edilerek toplumsal birlik sağlanmış ve hicret olayı Hz. Ömer döneminde hicri takvimin başlangıcı kabul edilmiştir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Gizli tebliğ yıllarında Müslümanların bir araya gelerek ibadet ettikleri ve Hz. Peygamber’den Kur’an öğrendikleri Safa Tepesi yakınındaki ev aşağıdakilerden hangisidir?
Gizli davet döneminde Müslümanların buluşma ve eğitim merkezi Erkam bin Ebülerkam’ın evi olan Darülerkâm’dır.
2621 yılında gerçekleşen Birinci Akabe Biati’nin ardından Medinelilere İslam’ı ve Kur’an-ı Kerim’i öğretmek üzere Hz. Peygamber tarafından gönderilen ilk öğretmen kimdir?
Birinci Akabe Biati sonrasında Medine’ye öğretmen olarak gönderilen sahabi Musab bin Umeyr’dir.
3Peygamberimizin Medine’ye hicreti sırasında gerçekleşen aşağıdaki olaylardan hangisi diğerlerinden farklı bir mekânda yaşanmıştır?
Cafer bin Ebu Talib’in Necaşi huzurundaki konuşması 622 Medine hicretinde değil, daha önce gerçekleşen Habeşistan hicretinde yaşanmıştır.
4Aşağıdakilerden hangisi 622 yılında gerçekleşen Medine Hicreti’nin sonuçlarından biri değildir?
Üç yıllık boykot (616–619) Medine’ye hicretten önce Mekke döneminde yaşanmıştır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mi yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Hz. Muhammed’e (sav) ilk vahiy 610 yılı Ramazan ayında Hira Mağarası’nda gelmiştir.
Alak suresinin ilk beş ayeti 610 yılı Ramazan ayında Hira Mağarası’nda vahyedilmiştir.
- Müslümanların gerçekleştirdiği ilk hicret 615 yılında Taif şehrine yapılmıştır.
Müslümanların ilk hicreti 615 yılında Habeşistan’a yapılmıştır.
- Beş vakit namaz, İsra ve Miraç mucizesinin gerçekleştiği gecede farz kılınmıştır.
Miraç gecesinde beş vakit namaz farz kılınmış ve Bakara suresinin son iki ayeti vahyedilmiştir.
- Hicret gecesi Hz. Peygamber’in yol arkadaşı Hz. Ebu Bekir olmuş, emanetleri vermek için Mekke’de Hz. Ali kalmıştır.
Hz. Ali emanetleri sahiplerine teslim etmek için Mekke’de kalmış, Hz. Ebu Bekir ise Peygamberimize hicret yolculuğunda eşlik etmiştir.
- Mekke’den Medine’ye göç eden Müslümanlara ensar, Medineli ev sahiplerine ise muhacir denir.
Göç eden Mekkeli Müslümanlara muhacir, onlara yardım eden Medineli Müslümanlara ensar denir.
- Hz. Muhammed’e (sav) ilk vahiy 610 yılı Ramazan ayında Hira Mağarası’nda gelmiştir.
6Aşağıdaki kavram ve mekânları ilgili oldukları olaylarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Ebu Talib ve Hz. Hatice’nin 620 yılında vefat etmesi sebebiyle bu seneye adı verilmiştir.
- Peygamberimizin bir gece Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya götürülmesi mucizesine denir.
- İnançları uğruna Mekke’deki evlerini ve mallarını bırakarak Medine’ye göç eden Müslümanlara adı verilir.
- Mekkeli Müslümanlara kucak açıp her türlü desteği sağlayan Medineli Müslümanlara denilmiştir.
- Peygamberimiz Medine’ye vardığında Mescid-i Nebi inşa edilene kadar yedi ay adlı sahabinin evinde misafir kalmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Peygamberimizin Mekke yıllarından Medine’ye hicretine kadar geçen süreci; tebliğin aşamaları, karşılaşılan zorluklar ve hicrete hazırlık adımları çerçevesinde 3 adımda özetleyiniz.
1. ipucu: 1. adım: 610 yılındaki ilk vahyi, gizli davet merkezini ve açık davetin başlamasını belirtiniz.
2. ipucu: 2. adım: Müşrik baskıları karşısında yapılan Habeşistan hicretini, boykot yıllarını, Hüzün Yılı’nı ve İsra-Miraç mucizesini açıklayınız.
3. ipucu: 3. adım: 621–622 Akabe Biatlerini ve 622 Medine hicretinin temel sonuçlarını yazınız.
Cevap: 1. adım: 610 yılında Hira Mağarası’nda ilk vahyi alan Peygamberimiz 3 yıl boyunca Darülerkâm merkezli gizli tebliğ yapmış, ardından açık davete geçmiştir. 2. adım: Müşriklerin işkenceleri üzerine 615–616’da Habeşistan’a hicret edilmiş, 616–619 arası üç yıllık boykota sabredilmiş, 620’de Hüzün Yılı ve Taif yolculuğu sonrasında İsra ve Miraç mucizesi yaşanmıştır. 3. adım: 621 ve 622 yıllarındaki Akabe Biatleriyle Medinelilerin daveti kabul edilmiş; 622’de gerçekleşen hicretle Müslümanlar özgürlüğe kavuşmuş ve Medine’de İslam toplumu kurulmuştur.
Kısaca
- Hz. Muhammed (sav), 610 yılı Ramazan ayında Nur Dağı’ndaki Hira Mağarası’nda Cebrail (as) aracılığıyla Alak suresinin ilk beş ayetini alarak peygamberlikle görevlendirilmiş; ardından Müddessir suresi 1–7. ayetlerle tebliğ vazifesine başlamıştır.
- İlk Müslümanlar Hz. Hatice, Hz. Ebu Bekir, Hz. Ali ve Hz. Zeyd bin Harise olmuştur; üç yıl süren gizli davet döneminde Safa Tepesi yakınındaki Darülerkâm (Erkam bin Ebülerkam’ın evi) eğitim ve buluşma merkezi olarak kullanılmıştır.
- Açık davetin başlamasıyla Mekkeli müşrikler siyasi nüfuzlarını ve ticari çıkarlarını kaybetme korkusuyla Müslümanlara ağır baskılar uygulamış; bunun üzerine 615 ve 616 yıllarında Habeşistan’a iki kafile hâlinde hicret edilmiş, 616–619 yılları arasında ise Haşimoğulları ve Muttaliboğullarına üç yıl süren acımasız bir ekonomik ve sosyal boykot uygulanmıştır.
- Peygamberliğin onuncu yılında (620) amcası Ebu Talib ve eşi Hz. Hatice’nin vefat etmesiyle Hüzün Yılı yaşanmış; Taif yolculuğunda karşılaşılan olumsuz tavrın ardından Yüce Allah elçisini İsra ve Miraç mucizesiyle (beş vakit namazın farz kılınması ve Bakara suresinin son iki ayeti) teselli etmiştir.
- Medineli (Yesribli) gruplarla 621’de Birinci Akabe Biati (12 kişi) yapılmış ve Musab bin Umeyr öğretmen olarak gönderilmiş; 622’de İkinci Akabe Biati’nde (75 kişi) Medineliler Hz. Peygamber’i kendi canları gibi koruyacaklarına söz vererek şehre davet etmişlerdir.
- Müşriklerin Darünnedve’de aldığı suikast kararının ardından Hz. Peygamber emanetleri sahiplerine teslim etmek üzere Hz. Ali’yi Mekke’de bırakmış, yol arkadaşı Hz. Ebu Bekir ile Sevr Mağarası’nda üç gün kaldıktan sonra Kuba Mescidi’ni inşa etmiş, Ranuna Vadisi’nde ilk cuma namazını kıldırmış ve 24 Eylül 622’de Medine’ye ulaşmıştır.
- Hicretle birlikte Mekkeli muhacirler ile Medineli ensar arasında eşsiz bir kardeşlik kurulmuş, Müslümanlar baskıdan kurtularak özgürce ibadet etme imkânına kavuşmuş ve bu tarih Hz. Ömer döneminde hicri takvimin başlangıcı kabul edilmiştir.