5. Peygamberimizin İnsanı Kötülüklerden Arındırması: Tezkiye ve Nebevi Uygulamalar

Arapçada tezkiye kelimesi “temizlemek, arındırmak, geliştirmek ve bereketlendirmek” anlamlarına gelir. Zekâtın da aynı kökten gelmesi tesadüf değildir: Zekât malı temizler, tezkiye ise insanın inancını, kalbini ve davranışlarını kötülüklerden temizleyip güzelliklerle geliştirir. Bakara suresi 151. ayette “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitap ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi öğreten bir peygamber gönderdik.” buyrulur. Bu ayet, Peygamberimizin görevleri arasında arındırmayı açıkça sayar.

Bu görev, Hz. İbrahim'in duasının da cevabıdır. Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail, Kâbe'nin temellerini yükseltirken “Rabbimiz! Onlara içlerinden; ayetlerini okuyacak, onlara Kitap ve hikmeti öğretecek ve onları arındıracak bir peygamber gönder.” diye dua etmişlerdir (Bakara, 129). Cuma suresi 2. ayette ise bu peygamberin gönderildiği toplumun daha önce “apaçık bir sapıklık içinde” olduğu hatırlatılır. Âl-i İmrân suresi 164. ayette de aynı görevler, Allah'ın müminlere bir lütfu olarak anılır.

Kur'an-ı Kerim, kurtuluşun arınmaya bağlı olduğunu da bildirir: “Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüklere gömen ise ziyana uğramıştır.” (Şems, 9-10) ve “Arınan kurtuluşa ermiştir.” (A'lâ, 14). Peygamberimiz bu arınma yolunu insanlara göstermiş, onlara rehberlik etmiştir. Kendisi de “Allah'ım! Nefsime takvasını ver, onu arındır; sen onu arındıranların en hayırlısısın.” diye dua etmiştir (Müslim). Bu dua, arınmanın asıl olarak Allah'ın yardımıyla gerçekleştiğini, insanın ise bunun için gayret etmesi gerektiğini gösterir.

Peygamberimizin arındırma görevi önce inançtan başlamıştır. Çünkü insanın düşüncesi ve davranışı, inandığı şeylere göre şekillenir. Mekke'de on üç yıl boyunca Allah'ın birliğini (tevhid) anlatmış, insanları elleriyle yaptıkları putlara tapmaktan vazgeçirmeye çalışmıştır. Mekke'nin fethinde (630) Kâbe'ye girdiğinde çevresinde üç yüz altmış put bulunuyordu. Peygamberimiz elindeki değnekle onlara dokunarak “Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.” (İsrâ, 81) ayetini okumuş ve putlar yıkılmıştır (Buhârî, Müslim). Böylece Allah'ın evi şirkin bütün izlerinden temizlenmiştir.

Cahiliye toplumunda kuşların uçuş yönüne, bazı aylara ve hayvanlara uğursuzluk yüklenir, insanlar kararlarını bu inançlara göre verirdi. Peygamberimiz “Hastalığın kendiliğinden bulaşması, uğursuzluk, baykuş ve safer ayı (uğursuzluğu) yoktur.” buyurmuş, ardından “Tefe'ül (iyiye yorma, güzel söz) hoşuma gider.” diyerek insanları kötümserlikten iyimserliğe yöneltmiştir (Buhârî, Müslim). Kâhinlere ve falcılara başvurmayı da yasaklamış, “Kim bir kâhine gider de onun söylediğini doğrularsa Muhammed'e indirileni inkâr etmiş olur.” buyurmuştur (Ebû Dâvûd, Tirmizî). Çünkü Kur'an'a göre gaybı yalnız Allah bilir (Neml, 65).

Peygamberimiz batıl bir inancı kendi lehine olsa bile düzeltmiştir. Oğlu İbrahim'in vefat ettiği gün güneş tutulmuş, bazı insanlar güneşin İbrahim'in ölümü yüzünden tutulduğunu söylemeye başlamıştı. Bu söz, Peygamberimizin ailesine bir yücelik yüklüyordu; ancak o, hemen insanları toplamış ve “Güneş ve ay Allah'ın ayetlerinden iki ayettir. Hiç kimsenin ölümü veya doğumu sebebiyle tutulmazlar. Bunu gördüğünüzde Allah'a dua edin ve namaz kılın.” buyurmuştur (Buhârî, Müslim). Bu olay, Peygamberimizin hakikati her şeyin üstünde tuttuğunu ve insanları hurafelerden arındırırken kişisel çıkarı hiç gözetmediğini gösterir.

Peygamberimiz “Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.” buyurmuştur (Ahmed b. Hanbel, Müsned). Güzel ahlakı tamamlamak, önce kalpteki ve dildeki kötü huyları temizlemekle mümkündür. Bir adam Peygamberimize gelip kendisine öğüt vermesini istemiş, Peygamberimiz “Kızma.” buyurmuştur. Adam isteğini birkaç kez tekrar etmiş, Peygamberimiz her seferinde yine “Kızma.” demiştir (Buhârî). Başka bir hadiste de “Güçlü kimse güreşte rakibini yenen değildir. Asıl güçlü olan, öfke anında kendine hâkim olandır.” buyurarak (Buhârî, Müslim) gücün ölçüsünü değiştirmiştir.

Peygamberimiz kalbi zehirleyen duygulara karşı da müminleri uyarmıştır: “Birbirinize buğzetmeyin, haset etmeyin, birbirinize sırt çevirmeyin. Ey Allah'ın kulları! Kardeş olun.” (Buhârî, Müslim). Kibir konusunda ise “Kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimse cennete giremez.” buyurmuş; bunu duyan biri güzel elbise ve ayakkabı giymeyi sevdiğini söyleyince “Allah güzeldir, güzeli sever. Kibir, hakkı kabul etmemek ve insanları küçük görmektir.” diye açıklamıştır (Müslim). Böylece temiz ve bakımlı olmanın kibir değil, insanları hor görmenin kibir olduğunu öğretmiştir.

Dil, en kolay günah işlenen organlardan biridir. Peygamberimiz “Doğruluk iyiliğe, iyilik de cennete götürür. Yalan kötülüğe, kötülük de cehenneme götürür.” buyurmuştur (Buhârî, Müslim). Sahabeye gıybetin ne olduğunu sormuş ve “Kardeşini hoşlanmayacağı bir şeyle anmandır.” cevabını vermiştir. “Söylediğim şey kardeşimde varsa?” diye soran kişiye de “Söylediğin şey onda varsa gıybet etmiş olursun; yoksa iftira etmiş olursun.” buyurmuştur (Müslim). Hucurât suresi 12. ayette gıybet, ölmüş kardeşinin etini yemeye benzetilir. Peygamberimiz “Müslüman, elinden ve dilinden Müslümanların emin olduğu kimsedir.” (Buhârî, Müslim) sözüyle de dilin arındırılmasını imanın bir göstergesi saymıştır.

Peygamberimizin getirdiği değişimi en iyi anlatanlardan biri, Habeşistan'a hicret eden Müslümanların sözcüsü Hz. Câfer b. Ebû Tâlib'dir. Necâşî'nin huzurunda şöyle demiştir: “Ey hükümdar! Biz putlara tapan, leş yiyen, hayasızlık yapan, akrabalık bağını koparan, komşuya kötülük eden ve güçlümüzün zayıfımızı ezdiği bir topluluktuk. Allah bize içimizden; soyunu, doğruluğunu, güvenilirliğini ve iffetini bildiğimiz bir peygamber gönderdi. Bizi tek olan Allah'a ibadete çağırdı; doğru sözlü olmayı, emanete riayeti, akrabayı gözetmeyi, komşuya iyiliği emretti.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned). Bu konuşma, tezkiyenin bir toplumda nasıl somut bir değişime dönüştüğünü gösterir.

Cahiliye toplumunun en acı âdetlerinden biri, bazı ailelerin kız çocuklarını diri diri toprağa gömmesiydi. Kur'an-ı Kerim bu zulmü şiddetle kınar: “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna hangi günah sebebiyle öldürüldüğü sorulduğunda...” (Tekvîr, 8-9). Peygamberimiz ise kız çocuklarını sevmeyi ve yetiştirmeyi büyük bir fazilet saymış, “Kim iki kız çocuğunu ergenlik çağına erinceye kadar yetiştirirse kıyamet gününde ben ve o şöyle geliriz.” buyurarak parmaklarını birleştirmiştir (Müslim). Kızı Hz. Fâtıma yanına geldiğinde ayağa kalkıp onu karşılaması, kız çocuğuna verdiği değerin canlı bir örneğidir.

Soyla, renkle ve zenginlikle övünmek de cahiliyenin kökleşmiş huylarındandı. Bir gün Ebû Zer (r.a.) tartıştığı bir adamı annesi yüzünden ayıplamıştı. Peygamberimiz ona “Ey Ebû Zer! Onu annesiyle mi ayıpladın? Sen kendisinde cahiliye huyu bulunan bir adamsın. Onlar sizin kardeşlerinizdir.” buyurmuştur (Buhârî). Ebû Zer bu uyarıdan sonra hizmetindeki kişiye kendi giydiğinin aynısını giydirir olmuştur. Veda Hutbesi'nde de Peygamberimiz “Arabın Arap olmayana, Arap olmayanın Araba; beyazın siyaha, siyahın beyaza üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak takva iledir.” buyurmuştur (Ahmed b. Hanbel, Müsned). Bu söz, Hucurât suresi 13. ayetteki “Allah katında en değerliniz, O'na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır.” ilkesinin toplumsal hayata yansımasıdır.

Peygamberimiz ibadetleri yalnız yapılması gereken görevler olarak değil, insanı manevi kirlerden temizleyen birer arınma yolu olarak da öğretmiştir. Bir gün sahabeye şöyle sormuştur: “Ne dersiniz, birinizin kapısının önünden bir nehir aksa da o kişi her gün orada beş defa yıkansa, üzerinde kirden bir şey kalır mı?” Sahabe “Hiçbir kir kalmaz.” deyince “İşte beş vakit namaz da böyledir; Allah onlarla günahları siler.” buyurmuştur (Buhârî, Müslim). Ankebût suresi 45. ayette de “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar.” buyrulur.

Arınma, namazdan önce abdestle başlar. Peygamberimiz “Temizlik imanın yarısıdır.” buyurmuştur (Müslim). Başka bir hadiste de bir müminin abdest alırken yüzünü yıkadığında gözleriyle işlediği günahların, ellerini yıkadığında elleriyle işlediği günahların suyla birlikte döküldüğünü bildirmiştir (Müslim). Böylece abdest hem bedeni hem de kalbi temizleyen bir hazırlık olmuştur. Oruç ise yalnız aç kalmak değildir. Peygamberimiz “Kim yalan söylemeyi ve yalanla iş görmeyi bırakmazsa, Allah'ın onun yemesini içmesini bırakmasına ihtiyacı yoktur.” buyurarak (Buhârî) orucun dili ve davranışı da arındırması gerektiğini öğretmiştir.

Zekât adını taşıyan ibadet, kelime anlamıyla da arınmadır. Tevbe suresi 103. ayette Peygamberimize “Onların mallarından sadaka al ki onunla onları temizleyesin ve arındırasın.” buyrulur. Zekât, malı başkalarının hakkından; kalbi de cimrilik ve dünya hırsından temizler. Hac için de Peygamberimiz “Kim Allah için hac eder de hac sırasında kötü söz ve davranışta bulunmaz, günaha dalmazsa annesinden doğduğu gün gibi günahlarından arınmış olarak döner.” buyurmuştur (Buhârî, Müslim). Dikkat edilirse bütün bu hadislerde ibadetin arındırıcı olması, insanın ibadet sırasında ve sonrasında kötü söz ve davranıştan uzak durmasına bağlanmıştır.

Peygamberimiz insanları kötülüklerden arındırırken onları utandırmayı, kırmayı veya korkutmayı değil, kalplerini kazanmayı amaçlamıştır. Bir gün çölden gelen bir bedevi Mescid-i Nebevi'nin bir köşesine idrarını yapmış, sahabe ona müdahale etmek için ayağa kalkmıştı. Peygamberimiz “Onu bırakın, idrarının üzerine bir kova su dökün. Siz kolaylaştırıcılar olarak gönderildiniz, zorlaştırıcılar olarak gönderilmediniz.” buyurmuştur (Buhârî). Ardından bedeviye mescitlerin namaz, zikir ve Kur'an okumak için olduğunu sakin bir dille anlatmıştır. Bir gün de bir genç gelip Peygamberimizden zina etmek için izin istemiş; Peygamberimiz onu azarlamadan yanına çağırmış, “Bunu annen için ister misin? Kız kardeşin için ister misin?” diye sorarak düşündürmüş, sonra elini gencin göğsüne koyup “Allah'ım! Günahını bağışla, kalbini temizle, iffetini koru.” diye dua etmiştir (Ahmed b. Hanbel, Müsned). O gençten sonra böyle bir şeye yönelmediği bildirilir.

Kökleşmiş alışkanlıklar bir anda değil, aşama aşama (tedrîc) terk ettirilmiştir. Hz. Aişe şöyle der: “Kur'an'dan ilk inenler, cennet ve cehennemin anlatıldığı surelerdir. İnsanlar İslam'a yönelince helal ve haram ayetleri indi. Eğer ilk inen ‘İçki içmeyin.’ olsaydı, ‘İçkiyi asla bırakmayız.’ derlerdi.” (Buhârî). Gerçekten de içki önce zararının faydasından büyük olduğu bildirilerek (Bakara, 219), sonra sarhoşken namaza yaklaşılmaması emredilerek (Nisâ, 43), en sonunda da kesin olarak yasaklanarak (Mâide, 90-91) terk ettirilmiştir. Rivayetlere göre kesin yasak ilan edildiğinde Medine sokaklarında içki kapları dökülmüştür (Buhârî, Müslim). Peygamberimiz önce imanı güçlendirmiş, sonra davranışları değiştirmiştir.

Peygamberimiz hata eden insanlara umut kapısını hiç kapatmamıştır: “Âdemoğlunun hepsi hata eder. Hata edenlerin en hayırlısı tövbe edenlerdir.” (Tirmizî, İbn Mâce). Ayrıca “Nerede olursan ol Allah'tan kork; kötülüğün arkasından bir iyilik yap ki onu silsin; insanlara güzel ahlakla davran.” buyurmuştur (Tirmizî). Günümüzde de arınma bu yolla sürer: Sosyal medyada alay ve gıybetten uzak durmak, öfkelenince yazmadan önce beklemek, bir arkadaşı kırdığında özür dilemek, yaptığı hatayı bir iyilikle telafi etmek ve her gün kendini gözden geçirmek, nebevi tezkiyenin bir öğrencinin hayatındaki karşılıklarıdır.