Sevgili öğrenciler, geçen hafta Peygamberimizin (sav) Mekke'den Yesrib'e (Medine'ye) gerçekleştirdiği tarihi Hicret yolculuğunu ve Medine halkının onu coşkuyla karşılayışını öğrenmiştik. Bu hafta ise Hicret'in hemen ardından Medine'de huzurlu, adil ve güçlü bir İslam toplumunun nasıl inşa edildiğini inceliyoruz. Mescid-i Nebevî ve Suffe'nin kuruluşunu, Ensar-Muhacir kardeşliğini (Muâhât), birlikte yaşama hukukunun belgesi olan Medine Sözleşmesi'ni ve Medine Pazarı'nı birlikte öğreneceğiz.
1. Mescid-i Nebevî'nin İnşası ve Çok Yönlü İşlevleri
Hicret sonrasında Medine'de İslam toplumunun temellerini atarken Peygamberimizin (sav) gerçekleştirdiği ilk icraat, Müslümanları bir araya toplayacak bir merkez olan 'Mescid-i Nebevî'yi (Peygamber Mescidi) inşa etmek oldu.
Devesi Kusvâ'nın çöktüğü hurma kurutma alanı, Sehl ve Süheyl adında iki yetim kardeşe aitti. Çocuklar ve vasileri arsayı bağışlamak istedilerse de Peygamberimiz yetim hakkına olan hassasiyeti sebebiyle bunu kabul etmedi ve arsanın bedelini Hz. Ebû Bekir'e ödeterek satın aldı. İnşaatta bizzat Peygamberimiz de sırtında kerpiç ve taş taşıyarak sahabilerle omuz omuza çalıştı.
Mescid-i Nebevî, İslam medeniyetinde cami/mescit merkezli şehir hayatının ilk örneği oldu ve çok yönlü işlevler üstlendi: • İbadet Merkezi: Günde beş vakit namazın cemaatle kılındığı ve hutbelerin okunduğu yer, • Eğitim ve İlim Merkezi: Kur'an ve sünnet derslerinin yapıldığı okul, • Yönetim ve İstişare Merkezi: Toplumu ilgilendiren kararların sahabilerle danışarak (şûra ile) alındığı meclis, • Adalet ve Diplomasi Merkezi: Anlaşmazlıkların çözüldüğü ve dışarıdan gelen yabancı heyet ve elçilerin ağırlandığı devlet merkezi.
2. İslam'ın İlk Yatılı Okulu: Suffe ve Ashâb-ı Suffe
Mescid-i Nebevî inşa edilirken mescidin arka kısmına üstü hurma dallarıyla örtülü gölgelikli bir bölüm eklendi; buraya 'Suffe', burada kalan ilim talebelerine ise 'Ehl-i Suffe' veya 'Ashâb-ı Suffe' (Suffe Ashabı) adı verildi.
Suffe'de genellikle Medine'de evi ve ailesi bulunmayan fakir veya bekâr sahabiler ile çevre kabilelerden İslam'ı öğrenmek için gelen gençler kalıyordu. Sayıları bazen 70'e, bazen 400'e ulaşıyordu. Onların yeme-içme ihtiyaçları Peygamberimiz ve varlıklı sahabiler tarafından karşılanıyordu.
Ashâb-ı Suffe günlerini Peygamberimizin dizinin dibinde Kur'an-ı Kerim okuyarak, ayetleri ezberleyerek, okuma-yazma (Ubâde bin Sâmit rehberliğinde) ve dini hükümleri öğrenerek geçiriyordu. İslam'ın ilk üniversitesi niteliğindeki bu okulda en çok hadis rivayet eden sahabi Hz. Ebû Hüreyre, Abdullah bin Ömer ve Muâz bin Cebel gibi büyük âlimler yetişmiş ve diğer şehirlere öğretmen olarak gönderilmiştir.
3. Toplumsal Kaynaşma: Muâhât (Kardeşlik Antlaşması) ve Îsâr
Mekke'den Medine'ye hicret eden 'Muhacirler', inançları uğruna evlerini, tarlalarını ve tüm servetlerini Mekke'de bırakarak gelmişlerdi. Hem onların barınma ve geçim sorununu çözmek hem de Medine'deki Evs ve Hazrec kabileleri arasında 120 yıldır süren kanlı 'Buâs Savaşları'nın izlerini silip tam bir birlik sağlamak gerekiyordu.
Bunun üzerine Peygamberimiz (sav), Enes bin Mâlik'in evinde Mekkeli her bir Muhacir ile Medineli bir Ensar'ı birer ikişer dünya ve ahiret kardeşi ilan etti. İslam tarihinde bu eşsiz kardeşlik uygulamasına 'Muâhât' (Kardeşleştirme) denir.
Ensar, Muhacir kardeşlerine evlerini açtı, bağ ve bahçelerinin ürünlerini onlarla bölüştü. Örneğin Ensar'dan Sa'd bin Rebî, Muhacir kardeşi Abdurrahman bin Avf'a: 'Ben Medine'nin en varlıklı kişisiyim; malımın yarısını sana vereyim!' dedi. Abdurrahman bin Avf ise kardeşine dua ederek: 'Allah malını ve aileni sana mübarek kılsın! Sen bana sadece ticaret yapılan çarşının (pazarın) yolunu göster!' diyerek kendi emeğiyle çalışıp kısa sürede zengin bir tüccar oldu.
4. Birlikte Yaşama Hukuku: Medine Sözleşmesi (Medine Vesikası)
Hicret sırasında Medine'de sadece Müslümanlar yaşamıyordu; şehirde henüz Müslüman olmamış Arap kabileleri ile güçlü üç Yahudi kabilesi (Benî Kaynuka, Benî Nadîr ve Benî Kurayza) de bulunuyordu. Şehirde kalıcı bir barış, güvenlik ve adalet düzeni kurmak şarttı.
Peygamberimiz (sav), Medine'deki tüm dini ve etnik grupların temsilcilerini toplayarak 47 maddelik 'Medine Sözleşmesi'ni (Medine Vesikası / Vatandaşlık Antlaşması) imzaladı. Tarihin ilk yazılı anayasalarından biri kabul edilen bu sözleşmenin temel ilkeleri şunlardır: • Medine'de yaşayan Müslümanlar ve Yahudiler barış içinde bir topluluk oluştururlar. • Her grup kendi dinini ve inancını yaşamakta tamamen özgürdür (Din ve vicdan hürriyeti). • Medine şehrine dışarıdan bir saldırı olursa, şehirde yaşayan tüm gruplar şehri birlikte savunacak ve savaş masraflarını paylaşacaktır. • Kimse kimseye zulmetmeyecek; haksızlığa uğrayana yardım edilecektir. • Gruplar arasında çıkacak anlaşmazlıklarda son karar mercii (hakem) Allah ve Rasûlü Hz. Muhammed (sav) olacaktır.
5. Ekonomik Bağımsızlık: Medine Pazarı ve Nüfus Sayımı
Toplumsal ve siyasi birliğin yanı sıra ekonomik bağımsızlık da bir devlet için hayati önem taşır. Hicret öncesinde Medine'deki ticaret hayatı tamamen Benî Kaynuka Yahudilerinin çarşısında dönüyor; orada ise faiz (ribâ), karaborsa, ölçü-tartı hilesi ve ağır vergiler uygulanıyordu.
Peygamberimiz (sav), Müslümanların ekonomik açıdan bağımsız olmaları ve İslam'ın ticaret ahlakını yaşatmaları için Medine'de yeni ve bağımsız bir 'İslam Pazarı' (Sûku'l-Medîne) kurdu. Bu pazarda kimseden yer vergisi alınmamasını, sabitleştirilmiş tezgâhlarla tekelleşme yapılmamasını, faizden, yalandan ve ölçü-tartı hilesinden kesinlikle uzak durulmasını emretti.
Ayrıca Peygamberimiz Medine'deki Müslümanların sayısını belirlemek üzere bir 'nüfus sayımı' yaptırdı (yaklaşık 1500 kişi kaydedildi) ve şehrin sınırlarını belirleyerek Medine'yi güvenli 'Harem (dokunulmaz ve ağaçları kesilmez, hayvanları avlanmaz güvenli bölge)' ilan etti.
6. Medine Toplum Modelinin Günümüze Verdiği Mesajlar
Peygamberimizin (sav) Hicret'ten hemen sonra Medine'de attığı bu beş stratejik adım (Mescit, Suffe, Kardeşlik, Sözleşme ve Pazar), bir toplumun nasıl ayakta duracağını gösteren evrensel bir medeniyet projesidir:
• Mescid-i Nebevî bize birlik, cemaat ruhu ve istişareyi; • Suffe bize ilim, eğitim ve öğretmen yetiştirmenin önceliğini; • Muâhât bize kabilecilik ve ırkçılığı aşan kardeşliği, paylaşmayı ve alın teriyle üretmeyi; • Medine Sözleşmesi bize hukukun üstünlüğünü, din-vicdan özgürlüğünü ve ortak vatan bilincini; • Medine Pazarı ise dürüst, şeffaf ve bağımsız ekonomiyi öğretmektedir.
Örnekler
Örnek 1Mescid-i Nebevî'nin yalnızca namaz kılınan bir yer olmayıp İslam toplumunun kalbi olmasını sağlayan başlıca toplumsal işlevlerini yazınız.
Cevabı göster
1) İbadet merkezi olması, 2) Eğitim ve öğretim (Suffe) merkezi olması, 3) Devlet yönetimi ve istişare merkezi olması, 4) Adalet ve yargı merkezi olması, 5) Yabancı elçi ve heyetlerin kabul edildiği diplomasi merkezi olması.
Örnek 2'Suffe' ve 'Ashâb-ı Suffe' kavramlarını açıklayarak İslam tarihindeki önemini belirtiniz.
Cevabı göster
Suffe, Mescid-i Nebevî'nin bitişiğinde yapılan gölgelikli bölümdür; burada kalarak Peygamberimizden Kur'an, yazı ve dini ilimler öğrenen sahabilere 'Ashâb-ı Suffe' denir. İslam'ın ilk yatılı üniversitesi niteliğindedir ve İslam'ı diğer şehirlere öğretecek muallimler burada yetişmiştir.
Örnek 3Ensar ile Muhacirler arasında gerçekleştirilen 'Muâhât' (Kardeşlik Antlaşması) sırasında Sa'd bin Rebî ile Abdurrahman bin Avf arasında geçen diyalog hangi iki ahlaki erdemi ortaya koyar?
Cevabı göster
Sa'd bin Rebî'nin malının yarısını teklif etmesi Ensar'ın eşsiz cömertliğini ve 'îsâr' (kardeşini kendine tercih etme) erdemini; Abdurrahman bin Avf'ın ise teşekkür edip 'Bana pazarın yolunu göster' demesi Muhacirlerin kardeşlerinin iyiliğini istismar etmeyip kendi el emeğiyle çalışma (iffet ve izzet) erdemini ortaya koyar.
Örnek 4Medine Sözleşmesi'nin (Vatandaşlık Antlaşmasının) toplumsal barış ve hukuk açısından taşıdığı üç önemli ilkeyi yazınız.
Cevabı göster
1) Farklı din ve kabilelere mensup insanların kendi inançlarını yaşamakta özgür olması (din ve vicdan özgürlüğü), 2) Dışarıdan gelecek bir saldırıya karşı Medine'nin birlikte savunulması, 3) Anlaşmazlıklarda kaba kuvvet yerine hukuka ve Hz. Peygamber'in hakemliğine başvurulması.
Örnek 5Peygamberimiz (sav) Medine'de neden yeni ve bağımsız bir 'İslam Pazarı' kurmuştur?
Cevabı göster
Mevcut pazarlarda faiz, hile, karaborsa ve ağır vergiler uygulandığı için; Müslümanların ekonomik bağımsızlığını kazanması ve İslam'ın dürüst, hilesiz ve adil ticaret ilkelerinin uygulanabileceği özgür bir ticaret ortamı oluşturmak amacıyla kurmuştur.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
Kısaca
- Peygamberimiz (sav) Medine'ye varınca devesi Kusvâ'nın çöktüğü arsayı iki yetim çocuktan (Sehl ve Süheyl) bedelini ödeyerek satın almış ve Ensar-Muhacir el birliğiyle Mescid-i Nebevî'yi inşa etmiştir.
- Mescid-i Nebevî sadece namaz kılınan bir ibadethane değil; aynı zamanda eğitim, yönetim, istişare, yargı ve elçi kabul merkezi olarak görev yapmıştır.
- Mescidin bitişiğine yapılan 'Suffe' bölümü İslam'ın ilk yatılı eğitim kurumu olmuş; burada yetişen 'Ashâb-ı Suffe' (Ebû Hüreyre vb.) İslam'ın kabilelere yayılmasında öğretmenlik yapmıştır.
- Peygamberimiz, Mekkeli Muhacirler ile Medineli Ensar arasında 'Muâhât' (Kardeşlik Antlaşması) yaparak toplumsal kaynaşmayı ve 'îsâr' (kardeşini kendine tercih etme) ahlakını tesis etmiştir.
- Medine'deki Müslümanlar, Yahudi kabileleri ve diğer gruplar arasında imzalanan 47 maddelik 'Medine Sözleşmesi', din ve vicdan özgürlüğünü ve ortak vatan savunmasını güvence altına almıştır.
- Ayrıca hilesiz ve faizsiz ticaretin yapıldığı bağımsız 'Medine Pazarı' kurularak ve nüfus sayımı yapılarak İslam toplumunun kurumsal yapısı tamamlanmıştır.