İçeriğe geç

9. sınıf · Fizik · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

Hareket ve Hareket Türleri: Öteleme, Dönme ve Titreşim; Konum, Alınan Yol, Yer Değiştirme, Sürat, Hız ve İvme (FİZ.9.2.6)

2. TEMA: KUVVET VE HAREKET teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Doğadaki dört temel kuvveti karşılaştırdıktan sonra, evrendeki tüm varlıkların ortak özelliği olan hareket ve hareket türleri konusuna geçiyoruz. Bir cismin hareketli mi yoksa durgun mu olduğuna nasıl karar verilir, yolda ilerleyen bir otomobilin tekerleği ile gövdesi hangi hareket türlerini yapar ve günlük dilde sıkça birbirinin yerine kullanılan alınan yol ile yer değiştirme ve sürat ile hız kavramları fizik bilimi açısından birbirinden nasıl ayrılır sorularını bu özette tüm yönleriyle inceleyeceğiz.

Hareketin Göreliliği ve Hareket Türleri: Öteleme, Dönme ve Titreşim

Bir cismin seçilen bir referans noktasına (başlangıç noktasına) göre zamanla yerinin değişmesine hareket denir. Hareket göreli (bağıl) bir kavramdır; yani bir cismin hareketli veya durgun olarak algılanması onu gözlemleyen kişinin bulunduğu referans sistemine göre değişir. Örneğin sabit süratle giden bir otobüsün içinde yan yana oturan iki yolcu birbirine göre durgun iken, yol kenarında bekleyen bir gözlemciye göre hareketlidir. Evrende mutlak durgun bir nokta yoktur.

Cisimlerin yaptıkları hareketler özelliklerine göre üç temel gruba ayrılır: Birincisi Öteleme Hareketi: Bir cismin üzerindeki bütün noktaların aynı anda, aynı yönde ve eşit miktarda ilerlemesidir. Doğrusal bir rayda giden tren vagonunun, dalından düşen elmanın, kaydıraktan kayan çocuğun ve yükselen asansör kabininin hareketi öteleme hareketidir.

İkincisi Dönme Hareketi: Bir cismin sabit bir eksen veya merkez noktası etrafında çembersel bir yörüngede dolanmasıdır. Saatin akrep ve yelkovanının, dönme dolabın, rüzgâr türbini pervanesinin ve Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki hareketi dönme hareketidir. Üçüncüsü Titreşim (Salınım) Hareketi: Bir cismin sabit bir denge konumu etrafında iki nokta arasında gidip gelme hareketidir. Gitar veya saz tellerinin, duvar saati sarkacının, salıncakta sallanan çocuğun ve kalp kasının hareketi titreşim hareketidir. Yolda ilerleyen bir otomobilin tekerleği veya yuvarlanan bir bilye ise hem dönme hem de öteleme hareketini aynı anda yapar.

HAREKET TÜRLERİ: ÖTELEME, DÖNME VE TİTREŞİM HAREKETİ 1. ÖTELEME HAREKETİ Cismin tüm noktalarının aynı yönde ve eşit miktarda yer değiştirmesidir. Örnekler: • Düz rayda giden tren kasası • Dalından serbest düşen elma • Kaydıraktan kayan çocuk • Yükselen asansör kabini 2. DÖNME HAREKETİ Cismin sabit bir eksen veya nokta etrafında çembersel yörüngede dolanmasıdır. Örnekler: • Saatin akrep ve yelkovanı • Lunaparktaki dönme dolap • Rüzgâr türbini pervanesi • Tekerlek: Dönme + Öteleme! 3. TİTREŞİM HAREKETİ Cismin iki nokta (denge konumu) arasında gidip gelme (salınım) hareketidir. Örnekler: • Saz ve gitar tellerinin hareketi • Duvar saatinin sarkacı • Salıncakta sallanan çocuk • Yay ucundaki kütlenin salınımı
🔍 Büyütmek için dokunun

Konum, Alınan Yol ve Yer Değiştirme Kavramları (FİZ.9.2.6)

Konum (x→): Bir cismin seçilen bir referans (başlangıç) noktasına olan yönlü uzaklığıdır. Referans noktasından cismin bulunduğu noktaya çizilen yönlü doğru parçasına konum vektörü denir; vektörel bir büyüklüktür ve SI birimi metredir (m).

Alınan Yol (x): Bir hareketlinin hareketi boyunca izlediği yörüngenin toplam uzunluğudur. Yönü önemli olmadığı için skaler ve temel (uzunluk boyutu) bir büyüklüktür; SI birimi metredir (m). Hareket eden bir cismin aldığı yol sürekli artar, sıfır veya negatif olamaz; adımölçer veya otomobillerdeki kilometre sayacı (odometre) alınan yolu ölçer.

Yer Değiştirme (Δx→): Bir hareketlinin ilk konumu ile son konumu arasındaki en kısa yönlü doğru parçasıdır ve son konum vektöründen ilk konum vektörünün çıkarılmasıyla bulunur: Δx→ = x→son - x→ilk. Vektörel bir büyüklüktür ve SI birimi metredir (m). Bir cisim doğrusal bir yolda yön değiştirmeden ilerliyorsa aldığı yol ile yer değiştirmesinin büyüklüğü birbirine eşittir (x = |Δx|); ancak eğrisel bir yolda gidiyor veya yön değiştiriyorsa aldığı yol daima yer değiştirmesinden büyüktür (x > |Δx|). Hareketli başladığı noktaya geri dönerse toplam yer değiştirmesi sıfır (Δx = 0) olur.

ALINAN YOL (x) İLE YER DEĞİŞTİRME (Δx) VE SÜRAT İLE HIZ FARKI SKALER NİCELİKLER (YÖNSÜZ) • Alınan Yol (x): Hareketlinin izlediği yörüngenin toplam uzunluğudur. Skalerdir, SI birimi metredir (m); negatif olamaz. • Ortalama Sürat (v): Birim zamanda alınan yoldur: Sürat = Alınan Yol / Zaman v = x / Δt (Birimi: m/s, Skaler ve Türetilmiş) • Araçlardaki ibre 'anlık sürati' (speedometer) gösterir. VEKTÖREL NİCELİKLER (YÖNLÜ) • Yer Değiştirme (Δx = x_son - x_ilk): İlk konumdan son konuma çizilen yönlü en kısa doğru parçasıdır. Vektöreldir, SI birimi metredir (m). • Ortalama Hız (v⃗): Birim zamandaki yer değiştirmedir: Hız = Yer Değiştirme / Zaman v⃗ = Δx⃗ / Δt (Birimi: m/s, Vektörel ve Türetilmiş) • Başladığı noktaya dönen cismin yer değiştirmesi ve hızı 0'dır!
🔍 Büyütmek için dokunun

Sürat, Hız ve İvme Kavramları (FİZ.9.2.6)

Ortalama Sürat (v): Hareketlinin birim zamanda aldığı yoldur; toplam alınan yolun toplam geçen zamana bölünmesiyle hesaplanır: Sürat = Alınan Yol / Geçen Zaman (v = xΔt). Alınan yol skaler olduğu için sürat de skaler ve türetilmiş bir büyüklüktür; SI birimi m/s (metre/saniye), günlük hayatta sık kullanılan birimi ise km/h (kilometre/saat)'tir. Otomobillerin gösterge panelindeki ibre (sürat göstergesi) aracın o andaki anlık süratini gösterir.

Ortalama Hız (v→): Hareketlinin birim zamandaki yer değiştirmesidir; toplam yer değiştirme vektörünün geçen zamana bölünmesiyle bulunur: Hız = Yer Değiştirme / Geçen Zaman (v→ = ΔxΔt). Yer değiştirme vektörel olduğu için hız da vektörel ve türetilmiş bir büyüklüktür; SI birimi m/s'dir. Birim dönüşümlerinde 1 m/s = 3,6 km/h (yani 10 m/s = 36 km/h, 20 m/s = 72 km/h, 25 m/s = 90 km/h, 30 m/s = 108 km/h) eşitliği kullanılır.

İvme (a→): Hareketlinin birim zamandaki hız değişimidir ve a→ = ΔvΔt = v_son - v_ilkΔt bağıntısıyla hesaplanır. Hız vektörel olduğu için ivme de vektörel ve türetilmiş bir büyüklüktür; SI birimi m/s2 (metre bölü saniye kare)'dir. Duran veya sabit hızlı (düzgün doğrusal) hareket yapan bir cismin hız değişimi sıfır olduğu için ivmesi de sıfırdır (a = 0). Cisim hızlanıyorsa, yavaşlıyorsa veya sürati sabit kalsa bile hareket yönü değişiyorsa hız vektörü değiştiği için cisim ivmeli hareket yapmaktadır.

BİRİM DÖNÜŞÜMÜ (m/s ↔ km/h) VE İVME KAVRAMI (a⃗) SÜRAT / HIZ BİRİM DÖNÜŞÜMÜ • 1 km = 1000 m ve 1 saat (h) = 3600 s olduğundan: 1 m/s = 3,6 km/h | 36 km/h = 10 m/s • m/s'den km/h'ye geçerken 3,6 ile ÇARPILIR: 20 m/s = 20 × 3,6 = 72 km/h | 30 m/s = 108 km/h • km/h'den m/s'ye geçerken 3,6'ya BÖLÜNÜR: 90 km/h = 90 / 3,6 = 25 m/s | 54 km/h = 15 m/s İVME KAVRAMI (a⃗) • Tanım: Birim zamandaki HIZ DEĞİŞİMİDİR. a⃗ = Δv⃗ / Δt = (v_son - v_ilk) / Δt • Vektörel ve türetilmiş bir büyüklüktür. • SI Birimi: m/s² (metre / saniye kare) • Cismin hızı sabit ise (Δv = 0) ivmesi SIFIRDIR (a = 0). • Hızlanan ve yavaşlayan hareketler İVMELİ harekettir.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Aşağıdaki varlıkların yaptıkları hareketlerin hangi hareket türüne (öteleme, dönme, titreşim) örnek olduğunu yazınız: a) Dalından kopup yere düşen elma b) Gitar telinin çekilip bırakılması c) Yolda ilerleyen bisikletin tekerleği d) Rüzgâr türbininin kanatları

    Cevabı göster

    a) Düşen elma: Öteleme hareketi. b) Gitar teli: Titreşim (salınım) hareketi. c) İlerleyen bisiklet tekerleği: Hem dönme hem öteleme hareketi. d) Rüzgâr türbini kanatları: Dönme hareketi.

  2. Örnek 2Doğrusal bir yolda başlangıç (0) noktasından harekete geçen bir yürüyüşçü, önce doğu yönünde (+x) 80 metre yürüyor, ardından geri dönerek batı yönünde (-x) 20 metre yürüyüp toplam 20 saniyede hareketini tamamlıyor. Yürüyüşçünün aldığı yolu, yer değiştirmesini, ortalama süratini ve ortalama hızını hesaplayınız.

    Cevabı göster

    Alınan yol (x) = 80 + 20 = 100 m. Yer değiştirme (Δx) = x_son - x_ilk = (+80 - 20) - 0 = +60 m (doğu yönünde 60 m). Ortalama sürat (v) = x / Δt = 100 / 20 = 5 m/s. Ortalama hız (v⃗) = Δx / Δt = +60 / 20 = +3 m/s (doğu yönünde 3 m/s).

  3. Örnek 3Bir sporcu, A noktasından başlayıp önce kuzeye doğru 60 metre, ardından doğuya doğru 80 metre koşarak B noktasına 20 saniyede ulaşıyor. Sporcunun bu hareketindeki ortalama sürati ve ortalama hızının büyüklüğü kaç m/s'dir?

    Cevabı göster

    Alınan yol: x = 60 + 80 = 140 m → Ortalama sürat = 140 / 20 = 7 m/s. Kuzey ve doğu doğrultuları birbirine dik (90°) olduğu için yer değiştirme (Δx) dik üçgenin hipotenüsüdür: 60-80-100 özel dik üçgeninden |Δx| = 100 m bulunur. Ortalama hızın büyüklüğü: |v⃗| = 100 / 20 = 5 m/s olur.

  4. Örnek 4Yarıçapı r = 50 metre olan çembersel bir koşu pistinin K noktasından harekete başlayan bir atlet, pist çevresinde yarım tur atarak K noktasının tam karşısındaki L noktasına 25 saniyede ulaşıyor. Atletin ortalama süratini ve ortalama hızının büyüklüğünü hesaplayınız. (π = 3 alınız.)

    Cevabı göster

    Çemberin tam çevresi = 2 · π · r = 2 · 3 · 50 = 300 metredir. Yarım turda alınan yol: x = 300 / 2 = 150 m → Ortalama sürat = 150 / 25 = 6 m/s. K noktasından tam karşısındaki L noktasına en kısa uzaklık çemberin çapına (2r) eşittir: |Δx| = 2 · 50 = 100 m → Ortalama hızın büyüklüğü = 100 / 25 = 4 m/s.

  5. Örnek 5Otoyolda 108 km/h sabit süratle ilerleyen bir otomobilin sürati kaç m/s'dir? Bu otomobil bu süratle 15 saniyede kaç metre yol alır?

    Cevabı göster

    km/h birimini m/s birimine çevirmek için 3,6'ya böleriz: v = 108 / 3,6 = 30 m/s. Otomobil saniyede 30 metre yol aldığına göre 15 saniyede aldığı yol: x = v · t = 30 × 15 = 450 metredir.

  6. Örnek 6Doğrusal bir yolda durgun hâlden (v_ilk = 0) harekete geçen bir motosiklet, düzgün hızlanarak 6 saniye sonunda hızını 24 m/s'ye çıkarıyor. Motosikletin bu süredeki ivmesi kaç m/s²'dir?

    Cevabı göster

    İvme birim zamandaki hız değişimidir: a = Δv / Δt = (v_son - v_ilk) / Δt = (24 - 0) / 6 = 4 m/s² olarak bulunur.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıda verilen hareket örneklerinden hangisinde cisim hem dönme hem de öteleme hareketini aynı anda yapmaktadır?

  2. 2Doğrusal bir yolda K noktasından harekete başlayan bir araç, önce doğuya doğru 90 metre gidip ardından batıya doğru 30 metre giderek toplam 15 saniyede duruyor. Bu aracın ortalama sürati (v) ve ortalama hızının büyüklüğü (|v⃗|) sırasıyla kaç m/s'dir?

  3. 3Hareket kavramlarıyla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi fizik bilimi açısından doğrudur?

  4. 4Doğrusal bir rayda 72 km/h hızla ilerlemekte olan bir tren, istasyona yaklaşırken frene basarak düzgün yavaşlıyor ve 5 saniye sonunda tamamen duruyor. Bu trenin yavaşlama ivmesinin büyüklüğü kaç m/s²'dir?

  5. 5

    • Bir cismin sabit bir denge noktası etrafında iki uç arasında gidip gelme hareketine titreşim (salınım) hareketi denir.
    • Fizikte 'sürat' vektörel bir büyüklük iken, 'hız' yönü olmayan skaler bir büyüklüktür.
    • Bir hareketli doğrusal bir yolda yön değiştirmeden ilerliyorsa aldığı yol ile yer değiştirmesinin büyüklüğü birbirine eşittir.
    • Sürati 36 km/h olan bir bisikletlinin SI birim sistemindeki sürati 36 m/s'dir.
    • Birim zamandaki hız değişimine ivme denir ve SI birim sisteminde ivmenin birimi m/s² (metre/saniye kare) olarak ifade edilir.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Bir cismin hareketini tanımlamak için seçilen başlangıç noktasına noktası adı verilir.
    2. Cismin üzerindeki tüm noktaların aynı yönde ve eşit miktarda ilerlediği harekete hareketi denir.
    3. Birim zamandaki yer değiştirme miktarına adı verilir ve vektörel bir büyüklüktür.
    4. Otomobillerin ön panelinde bulunan ibreli gösterge aracın o andaki anlık değerini gösterir.
    5. Doğrusal bir yolda sabit hızla ilerleyen bir aracın hız değişimi sıfır olduğu için değeri de sıfırdır.

  8. 8Bir yüzücü 50 metre uzunluğundaki doğrusal bir yüzme havuzunun bir ucundan diğer ucuna 25 saniyede yüzerek ulaşıyor ve hiç beklemeden geri dönüp 25 saniyede tekrar başladığı uca varıyor. Yüzücünün; a) ilk 25 saniyedeki (gidişteki) ortalama süratini ve ortalama hızının büyüklüğünü, b) toplam 50 saniyelik (gidiş-dönüş) hareketindeki ortalama süratini ve ortalama hızını hesaplayarak aradaki farkın nedenini açıklayınız.

Kısaca

  • Hareketin Göreliliği ve Türleri: Hareket seçilen referans noktasına göre tanımlanır ve görelidir; cisimler öteleme (ilerleme), dönme (eksen etrafında) ve titreşim (iki nokta arasında salınım) hareketi yapar.
  • Konum, Yol ve Yer Değiştirme: Konum (x→) ve yer değiştirme (Δx→ = x→son - x→ilk) vektörel; yörüngenin toplam uzunluğu olan alınan yol (x) ise skalerdir (SI birimleri m).
  • Sürat ve Hız Farkı: Ortalama sürat (v = xΔt) birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; ortalama hız (v→ = ΔxΔt) ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve vektöreldir (SI birimleri m/s).
  • Birim Dönüşümü: Sürat ve hız birimlerinde 1 m/s = 3,6 km/h bağıntısı geçerlidir (10 m/s = 36 km/h, 20 m/s = 72 km/h, 25 m/s = 90 km/h).
  • İvme (a→): Birim zamandaki hız değişimidir (a→ = ΔvΔt); vektörel ve türetilmiş bir büyüklüktür, SI birimi m/s2'dir. Sabit hızlı harekette ivme sıfırdır.

Bu dersin öteki kaynakları