Oruç: Orucu Bozan ve Bozmayan Durumlar, Kaza-Kefaret-Fidye, Orucun Mekruhları, Mubah Kılan Özürler ve Oruç Deneyimlerinden Çıkan Yargıların Sınanması (FKH.10.3.2)

Geçen hafta orucun tek rüknünün imsak, yani fecr-i sâdıktan güneşin batışına kadar yemekten, içmekten ve eşler arası ilişkiden uzak durmak olduğunu öğrendik. Bu rüknü ortadan kaldıran her durum orucu bozar. Fıkıh âlimleri orucu bozan durumları iki grupta inceler: yalnız kaza gerektirenler ile hem kaza hem kefaret gerektirenler. Bu ayrımda dört ölçüye bakılır: Kişinin bilerek ve isteyerek davranıp davranmadığına, ağza alınan şeyin gıda veya ilaç niteliği taşıyıp taşımadığına, ortada meşru bir özür bulunup bulunmadığına ve bozulan orucun Ramazan orucu olup olmadığına. Kaza, bozulan ya da tutulamayan farz veya vacip orucun yerine daha sonra bir gün oruç tutmaktır.

Yalnız kaza gerektiren durumların ilk grubunda hata ve yanılma vardır. Abdest alırken ağzını çalkalayan kişinin boğazına istemeden su kaçması, imsak vaktinin girdiğini bilmeden sahura devam etmek, güneş batmadığı hâlde battığını sanarak iftar etmek bu türdendir. Zorla ve tehditle yedirilmek, yani ikrah da aynı gruptadır. Bu durumlarda orucun rüknü bozulmuştur, ancak tam bir kasıt bulunmadığı için kefaret gerekmez, o gün kaza edilir. Oruçlu olduğunu unutarak yiyen kişinin orucu bozulmaz; fakat 'Nasıl olsa orucum bozuldu.' diyerek yemeye devam ederse Hanefi mezhebine göre orucu bozulur ve yalnız kaza gerekir.

İkinci grupta gıda ve ilaç niteliği taşımayan şeyleri yutmak bulunur: taş, toprak, kâğıt, madenî para yutmak ya da diş arasında kalan nohut büyüklüğündeki bir parçayı yutmak gibi. Peygamberimiz 'Kendisini kusma yenen kişiye kaza gerekmez; kim kasten kusarsa kaza etsin.' (Ebû Dâvûd, Savm; Tirmizî, Savm) buyurduğu için ağız dolusu kasten kusmak da kaza gerektirir. Burun yoluyla ilaç damlatmak veya sprey çekmek de orucu bozar. Üçüncü grup özür ve Ramazan dışı oruçlardır: Hastalık veya yolculuk sebebiyle bozulan oruç kaza edilir. Kaza, kefaret, adak ve nafile oruçlar ise hangi sebeple bozulursa bozulsun yalnız kaza gerektirir; çünkü kefaret Ramazan ayına ve Ramazan orucunun edasına özgüdür.

Ramazan orucunu meşru bir özür olmadan bilerek ve isteyerek bozmak, hem ibadete hem de Ramazan ayının saygınlığına karşı ağır bir kusurdur. Hanefi mezhebine göre Ramazan'da oruçlu iken gıda, ilaç veya keyif amacıyla yemek ve içmek, sigara içmek ve eşler arası ilişkide bulunmak orucu bozar ve kaza ile birlikte kefaret gerektirir. Kefaretin gerekmesi için bazı şartlar aranır: Bozulan orucun Ramazan ayında tutulan Ramazan orucu olması, oruca geceden niyet edilmiş olması, ortada hastalık, yolculuk, zorlama gibi bir özür bulunmaması, kişinin oruçlu olduğunu bilerek ve isteyerek hareket etmesi ve aynı gün içinde orucu tutmayı mubah kılan bir hâlin (örneğin hastalık veya hayız) ortaya çıkmaması.

Bu hükmün dayanağı bir sahabinin yaşadığı olaydır. Bu sahabi Peygamberimize gelerek 'Helak oldum!' demiş ve Ramazan'da oruçlu iken eşiyle birlikte olduğunu söylemişti. Peygamberimiz ona sırasıyla bir köle azat edip edemeyeceğini, iki ay art arda oruç tutup tutamayacağını ve altmış yoksulu doyurup doyuramayacağını sormuştur (Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm). Buna göre kefaret bir sıra izler: Önce köle azat etmek, buna gücü yetmeyen için altmış gün ara vermeden oruç tutmak, buna da gücü yetmeyen için altmış yoksulu doyurmaktır. Günümüzde kölelik bulunmadığından kefaret fiilen altmış günlük oruçla başlar. Kefaret orucuna kameri ayın başında başlanırsa iki kameri ay, ayın ortasında başlanırsa altmış gün tamamlanır.

Kefaret orucunun en önemli özelliği süreklilik şartıdır. Kişi hastalık da dahil herhangi bir sebeple bir gün bile ara verirse kefarete baştan başlar; bu yüzden altmış günlük süreye bayram günleri veya Ramazan ayı denk getirilmemelidir. Kadınların hayız günleri ise kendi iradeleri dışında olduğu için kesinti sayılmaz; temizlendikten hemen sonra kalınan yerden devam edilir. Oruca gücü yetmeyen kişi altmış yoksulu bir gün sabah ve akşam doyurur ya da her birine bir fitre miktarı verir; bir yoksula altmış gün boyunca vermesi de geçerlidir. Hanefilere göre aynı Ramazan'da birden çok gün bozulmuşsa ve araya kefaret girmemişse tek kefaret yeterlidir, ancak bozulan her gün ayrıca kaza edilir. Kefaret bir cezadan çok tövbeyi somutlaştıran ve nefsi terbiye eden bir ibadettir.

Oruç ibadetinde gereksiz kaygı da gereksiz rahatlık kadar yanlıştır. Bazı durumlar oruçluyu endişelendirse de orucu bozmaz. Bunların başında unutarak yemek ve içmek gelir. Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: 'Kim oruçlu olduğunu unutarak yer veya içerse orucunu tamamlasın; çünkü onu Allah yedirmiş ve içirmiştir.' (Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm) Hatırlar hatırlamaz ağızdaki lokma çıkarılır ve oruca devam edilir. Unutarak yiyen birini gören kişinin, eğer oruç tutmaya gücü yeten biriyse ona hatırlatması uygundur. Elde olmadan kusmak, ağız dolusu olmayan kusma, uykuda ihtilam olmak, cünüp olarak sabaha çıkmak, tükürük yutmak ve istem dışı boğaza kaçan toz, duman veya sinek de orucu bozmaz.

Temizlik ve bakımla ilgili birçok davranış oruçluya serbesttir. Peygamberimiz oruçlu iken misvak kullanmıştır (Buhârî, Savm); bu nedenle macunu yutmamaya dikkat ederek diş fırçalamak orucu bozmaz. Serinlemek için yıkanmak, banyo yapmak, güzel koku sürünmek, krem kullanmak, göze damla damlatmak ve sürme çekmek de orucu bozmaz. Ancak tütsü ve buhur gibi dumanı bilerek içe çekmek orucu bozar. Burada temel ölçü şudur: Ağız veya burun yoluyla bilerek mideye ya da boğaza ulaştırılan gıda ve ilaç orucu bozar; deri, göz ve benzeri yollarla vücuda alınan ve gıda niteliği taşımayan maddeler ise bozmaz.

Tıptaki gelişmeler oruçla ilgili yeni sorular doğurmuştur. Kan tahlili için kan vermek ve kan bağışı orucu bozmaz; ancak kişiyi gün içinde zayıf düşürecekse iftardan sonraya bırakmak uygundur. Diyanet İşleri Başkanlığının açıklamalarına göre gıda ve keyif verici nitelik taşımayan iğneler (kas içi, deri altı, aşı gibi) orucu bozmaz; beslenme amacıyla verilen serum gibi uygulamalarda ise orucun bozulacağı kabul edilir. Diş tedavisinde yapılan uyuşturma iğnesi, kan ve su yutulmadığı sürece orucu bozmaz. Buna karşılık ağız yoluyla alınan hap ve şuruplar ile burun ve astım spreyleri orucu bozar. Hastalığı sebebiyle gün içinde ağızdan ilaç alması gereken kişi zaten hasta hükmündedir; orucunu erteler ve sonra kaza eder. Emin olunamayan durumlarda müftülüklere veya Diyanet'in Alo 190 danışma hattına sormak en doğru yoldur.

Bazı davranışlar orucu bozmaz ama orucun değerini azaltır ya da bozulma tehlikesini artırır; bunlara orucun mekruhları denir. İhtiyaç olmadan bir yiyeceğin tadına bakmak, sakız çiğnemek, abdestte ağza ve burna suyu aşırı derecede çekmek, ağızda tükürük biriktirip yutmak, kişiyi gün içinde aşırı zayıf düşürecek ağır işlere ve kan vermeye girişmek ve iftar vakti girdiği hâlde iftarı geciktirmek bu türdendir. Yemek yaparken tuzunu kontrol etmesi gereken kişi dilinin ucuyla tadına bakıp hemen tükürebilir; bu bir ihtiyaçtır. Tadı ve parçaları boğaza karışan şekerli ve aromalı sakızlar ise orucu bozar; bu yüzden oruçlu iken sakız çiğnemekten tümüyle kaçınmak gerekir.

Orucun asıl tehlikeli mekruhları ise ahlaki olanlardır. Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: 'Oruç bir kalkandır. Sizden biri oruçlu olduğu gün kötü söz söylemesin, bağırıp çağırmasın. Biri ona söver ya da onunla kavga ederse 'Ben oruçluyum.' desin.' (Buhârî, Savm; Müslim, Sıyâm) Yalan, gıybet, alay, kırıcı söz ve kul hakkı fıkhen orucu bozmaz; ama orucun amacı olan takvayı zedeler ve sevabını azaltır. İmam Gazâlî orucu üç derecede anlatır: Yalnız mideyi ve şehveti tutan avamın orucu; bunlarla birlikte gözü, kulağı, dili, eli ve ayağı da günahtan koruyan havassın orucu; kalbi de Allah'tan başka her şeyden alıkoyan havassü'l-havassın orucu. Bu sınıflandırma, oruç deneyimini bütün organlarımızla yaşamaya davet eder.

Oruçlunun bir de adabı vardır. Sahura kalkmak, iftarı vakit girince geciktirmemek, iftar duasını okumak, başkalarına iftar ettirmek, Kur'an okumak, sadaka vermek ve zamanı boş işlerle değil faydalı işlerle değerlendirmek orucu güzelleştiren davranışlardır. İftar sofralarında israf etmemek de oruç adabının parçasıdır; Yüce Allah 'Yiyiniz, içiniz fakat israf etmeyiniz.' (A'râf, 7/31) buyurur. Gün boyu açlığın ardından aşırı yemek hem sağlığa zarar verir hem de orucun kazandırdığı ölçülülüğü yok eder. Günümüzde ekran başında geçirilen saatleri azaltmak, boş tartışmalardan uzak durmak ve sosyal medyada kırıcı paylaşımlardan kaçınmak da dilin ve gözün orucuna dahil edilebilir.

İslam, gücün üstünde bir sorumluluk yüklemez: 'Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.' (Bakara, 2/185) Bu ilkeye göre bazı özürler Ramazan'da oruç tutmamayı veya başlanan orucu bozmayı mubah kılar. Hastalık, oruç tutulması hâlinde hastalığın artacağı ya da iyileşmenin gecikeceği doktor görüşü veya tecrübeyle anlaşılırsa özürdür. Yolculuk da geçen hafta gördüğümüz gibi orucu ertelemeye izin verir. Peygamberimiz 'Allah yolcudan orucu ve namazın yarısını, hamile ve emziren kadından da orucu kaldırmıştır.' (Ebû Dâvûd, Savm; Tirmizî, Savm) buyurmuştur; burada 'kaldırmak', o günlerde tutma zorunluluğunu ertelemek anlamındadır. Bu nedenle kendisine veya çocuğuna zarar gelmesinden endişe eden hamile ve emziren kadın orucunu erteler. Ölüm veya ağır hastalık tehlikesi doğuran açlık ve susuzluk, hayati tehditle zorlanmak ve kadınların hayız ve nifas hâli de özürler arasındadır.

Bu özürlerin çoğu geçicidir; özür ortadan kalkınca tutulamayan günler kaza edilir. Hz. Âişe, hayız günlerinde tutamadıkları oruçları kaza etmekle emrolunduklarını, namazları ise kaza etmekle emrolunmadıklarını bildirmiştir (Müslim, Hayz). Hanefi mezhebine göre kaza oruçları için belirli bir son tarih yoktur ve art arda tutulması şart değildir; dilenirse pazartesi ve perşembe gibi günlere dağıtılabilir. Yine de ömrün ne zaman sona ereceğini kimse bilmediği için kazayı geciktirmemek ve mümkünse bir sonraki Ramazan'dan önce tamamlamak tavsiye edilir. Hanefilere göre kazayı sonraki Ramazan'a bırakmak fidye gerektirmez; Şâfiî mezhebinde ise özürsüz geciktirmede her gün için fidye gerekir.

Bazı özürler ise kalıcıdır: ileri yaşlılık ve tıbben iyileşme umudu bulunmayan hastalık gibi. Bu durumdaki kişiler için Yüce Allah şöyle buyurur: 'Oruca güç yetiremeyenler bir yoksul doyumu fidye verir.' (Bakara, 2/184) Fidye, tutulamayan her gün için bir yoksulu bir gün sabah ve akşam doyurmak ya da ona bir fitre miktarı vermektir; Ramazan başında topluca da ödenebilir. Fidye veren kişi daha sonra beklenmedik biçimde iyileşip oruç tutabilecek hâle gelirse o günleri kaza eder, verdiği fidye ise sadaka sevabı olarak kalır. Fidye verecek imkânı da olmayan kişi Allah'tan bağışlanma diler. Kaza borcu olduğu hâlde vefat eden kişi fidye verilmesini vasiyet ettiyse bu, mirasının üçte birinden karşılanır. Fidye, geçici özür sahiplerine değil, yalnız oruç tutma imkânı kalıcı olarak ortadan kalkmış olanlara özgüdür.

Geçen hafta oruç deneyimlerimizi gözden geçirmeyi, onlardan çıkarım yapmayı ve bu çıkarımları değerlendirmeyi öğrendik. Bu hafta edindiğimiz bozan-bozmayan, kaza-kefaret ve özür bilgileriyle bu süreci bir adım ileri taşıyoruz. Her deneyim bir yargı doğurur; ancak her yargı doğru değildir. Örneğin 'Unutarak su içtim, orucum bozuldu; o hâlde yemeye devam edebilirim.', 'Diş fırçalarsam orucum bozulur, Ramazan'da ağız temizliğine ara veriyorum.', 'Hasta da olsam oruç tutmalıyım, yoksa günahkâr olurum.' ya da 'Oruç tutmayan herkes umursamazdır.' gibi yargılar gerçek deneyimlerden doğmuş olsa da yanlış çıkarımlardır. Bir çıkarımı değerlendirmenin yolu, onu Kur'an, sünnet ve fıkıh âlimlerinin açıklamaları ile güvenilir dinî kurumların bilgisiyle karşılaştırmaktır.

Bu karşılaştırma yapıldığında birçok doğru çıkarıma ulaşılır. Unutarak yemenin orucu bozmadığını öğrenmek, kişiye Allah'ın kullarına karşı merhametini ve dinin kolaylık ilkesini hissettirir. Kefaretin ağırlığı, Ramazan orucunun ne kadar saygın bir ibadet olduğunu gösterir. Kaza borcunu takvime yazarak ödeyen öğrenci sorumluluk ve zaman yönetimi kazanır. Hastalık, hamilelik veya yaşlılık sebebiyle oruç tutamayan bir yakının durumu, kimin hangi sebeple oruç tutmadığını bilmeden insanları yargılamamak gerektiğini öğretir. Buna karşılık özrü sebebiyle oruç tutmayan kişinin de Ramazan'ın saygınlığını gözeterek oruçluların yanında açıktan yiyip içmemesi, toplumsal saygının bir parçasıdır.

Değerlendirmenin son adımı bu çıkarımları davranışa dönüştürmektir. Kişi varsa kaza borcunu hesaplayıp bir plan yapar; sağlık sorunu varsa doktoruyla konuşarak oruç kararını bilgiye dayandırır; tereddüt ettiği konuları sorar; dilini ve davranışlarını oruçlu tutmayı hedefler. Orucun Allah ile kul arasında gizli bir ibadet olduğunu hatırlayarak tuttuğu orucu gösteriş için anlatmaktan, sosyal medyada iftar sofralarını israf ve övünme aracına dönüştürmekten kaçınır. Böylece oruç deneyimi yalnız bir ayda yaşanıp biten bir alışkanlık değil, yıl boyunca süren bilinçli bir kulluk hâline gelir.