İçeriğe geç

10. sınıf · Kimya · 8. hafta (2-6 Kasım 2026)

Kimyasal Tepkime Denklemlerinin Denkleştirilmesi ve Kütlenin/Atom Sayısının Korunumu

1. TEMA: ETKİLEŞİM teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Kimyasal değişimlerin evrensel sembol ve formüllerle gösterildiği ifadelere kimyasal tepkime denklemleri adı verilir. Doğadaki her kimyasal tepkimede atomların türü ve sayısı ile toplam kütle korunduğundan, tepkimeye giren maddelerdeki (tepkenlerdeki) her bir elementin toplam atom sayısı, ürünlerdeki aynı elementin toplam atom sayısına stokiyometrik katsayılar yardımıyla eşitlenmelidir.

Kimyasal Tepkime Denklemleri ve Tepkimelerde Korunan Özellikler

Bir kimyasal tepkimede etkileşime girerek harcanan başlangıç maddelerine tepkenler (reaktifler / girenler), tepkime sonucunda oluşan yeni maddelere ise ürünler (çıkanlar) denir. Tepkenler ok işaretinin sol tarafına, ürünler ise sağ tarafına yazılır; maddelerin fiziksel hâlleri formüllerin sağ alt köşesinde (k) katı, (s) sıvı, (g) gaz ve (suda) veya (aq) sulu çözelti sembolleriyle gösterilir.

Kimyasal tepkimelerde atomların elektron dizilimleri ve kimyasal bağları değişirken çekirdek yapıları değişmez. Bu nedenle bütün kimyasal tepkimelerde 1) Atomların türü (cinsi) ve sayısı, 2) Toplam kütle (Kütlenin Korunumu Kanunu), 3) Toplam proton, nötron ve elektron sayısı, 4) Çekirdek yükü ve çekirdek yapısı, 5) Toplam elektriksel yük ve toplam enerji değişmeden korunur.

Buna karşılık bir kimyasal tepkimede toplam mol sayısı, toplam molekül sayısı, toplam tanecik sayısı, gazların toplam hacmi ve basıncı ile maddelerin fiziksel hâli, rengi, kokusu ve elektron alışverişiyle oluşan iyon yükleri korunmayabilir (değişebilir veya tesadüfen sabit kalabilir).

KİMYASAL TEPKİMELERDE KORUNAN VE DEĞİŞEBİLEN ÖZELLİKLER DAİMA KORUNAN ÖZELLİKLER • 1. Atomların cinsi (türü) ve toplam atom sayısı. • 2. Toplam kütle (m_tepkenler = m_ürünler). • 3. Toplam proton, nötron ve elektron sayısı. • 4. Atomların çekirdek yükü ve çekirdek yapısı. • 5. Toplam elektriksel yük ve toplam enerji. DEĞİŞEBİLEN ÖZELLİKLER VE GÖSTERİM • 1. Toplam mol sayısı ve toplam molekül sayısı. • 2. Toplam hacim ve basınç (gaz tepkimelerinde). • 3. Maddelerin fiziksel ve kimyasal özellikleri. • Fiziksel Hâller: (k) Katı, (s) Sıvı, (g) Gaz, (suda) Çözelti. • Gösterim: Tepkenler (Girenler) -> Ürünler (Çıkanlar). N₂(g) + 3H₂(g) -> 2NH₃(g) tepkimesinde toplam atom sayısı (8 atom) korunurken, molekül sayısı 4'ten 2'ye düşmüştür.
🔍 Büyütmek için dokunun

Kimyasal Tepkime Denklemlerini Denkleştirme Kuralları (MAH Yöntemi)

Denkleştirilmemiş bir tepkime denkleminde tepken ve ürünlerdeki atom sayılarında bulunan tutarsızlığı gidermek için formüllerin önüne stokiyometrik katsayılar yazılır. Denkleştirme yapılırken bileşiklerin formülü ve sağ alt köşedeki atom indisleri kesin olarak değiştirilemez; çünkü alt indisi değiştirmek maddenin kimyasal kimliğini değiştirir (örneğin H₂O su iken, H₂O₂ hidrojen peroksittir). Formülün önüne yazılan katsayı ise o formüldeki tüm atomların sayısını çarpar.

Pratik denkleştirme sırası olarak MAH Kuralı (Önce Metaller -> Sonra Ametaller -> Ardından Hidrojen -> En son Oksijen) uygulanır. Denkleştirmeye genellikle en çok sayıda atom içeren en karmaşık bileşiğin katsayısı 1 kabul edilerek başlanır; serbest (elementel) hâldeki atom veya moleküller (O₂, N₂, H₂, Fe, Cu gibi) ise en sona bırakılır.

Bileşiklerin önüne kesirli katsayı yazılmaz; ancak H₂, O₂, N₂, Cl₂ gibi iki atomlu (diatomik) element moleküllerinin önüne 12, 32, 52 gibi kesirli sayılar yazılabilir. Örneğin önüne 72 yazılan O₂ molekülünde 72 × 2 = 7 tane oksijen atomu bulunur. Eğer soru 'en küçük tam sayılarla denkleştiriniz' diyorsa, kesirli katsayının paydasından kurtulmak için tüm denklem uygun tam sayıyla (örneğin 2 ile) genişletilir.

TEPKİME DENKLEŞTİRME ADIMLARI VE 'MAH' KURALI MAH DENKLEŞTİRME SIRALAMASI • 1. Adım (M - Metal): Ca, Mg, Al, Fe, Na gibi metaller. • 2. Adım (A - Ametal): C, N, P, S, Cl gibi ametaller. • 3. Adım (H - Hidrojen): H atomlarının sayısı eşitlenir. • 4. Adım (O - Oksijen): En son O atomları eşitlenir. • Başlangıç: En kalabalık bileşiğin katsayısı 1 alınır. ALTIN KURALLAR VE KATSAYI HESABI • Bileşik içindeki alt indisler DEĞİŞTİRİLEMEZ. • Katsayı yalnız formülün en önüne çarpan olarak yazılır. • 2 Ca(NO₃)₂ formülünde: 2 Ca, 4 N ve 12 O atomu vardır. • Elementel gazların (O₂, H₂, N₂) önüne kesir (5/2) gelebilir. • En küçük tam sayı istenirse tüm denklem payda ile çarpılır. Parantezli kök içeren bileşiklerde (örneğin Al₂(SO₄)₃) parantez dışındaki sayı parantez içindeki her atomla çarpılır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Organik Yanma ve Asit-Baz Tepkimelerinin Denkleştirilmesi Uygulamaları

Yapısında karbon (C) ve hidrojen (H) (ve bazen oksijen) bulunduran organik bileşiklerin oksijen gazı (O₂) ile yanması sonucunda daima karbondioksit (CO₂) ve su (H₂O) oluşur. Bu tepkimeler denkleştirilirken sırasıyla önce Karbon (C), sonra Hidrojen (H), en son Oksijen (O) atomları eşitlenir.

Örneğin propan gazının (C₃H₈) yanma tepkimesi: 1 C₃H₈(g) + O₂(g) → CO₂(g) + H₂O(s). Tepkenlerde 3 C olduğu için CO₂'nin önüne 3; 8 H olduğu için H₂O'nun önüne 4 yazılır. Ürünlerdeki toplam oksijen sayısı (3×2) + (4×1) = 10 O atomu olduğundan, tepkenlerdeki O₂'nin önüne 5 yazılır ve denklem C₃H₈ + 5O₂ → 3CO₂ + 4H₂O şeklinde denkleşir.

Tepkenlerinde oksijen içeren etil alkolün (C₂H₅OH) yanmasında ise: 1 C₂H₅OH + O₂ → 2CO₂ + 3H₂O yazıldığında ürünlerde (2×2) + (3×1) = 7 tane O atomu vardır. Bu 7 oksijenin 1 tanesi C₂H₅OH'ın kendi yapısında bulunduğundan, geriye kalan 6 tane O atomu için O₂'nin önüne 3 katsayısı yazılır.

ORGANİK YANMA VE KÖK İÇEREN TEPKİMELERİN DENKLEŞTİRİLMESİ ÖRNEK 1: HİDROKARBON YANMASI (C₃H₈) • Ham Denklem: C₃H₈ + O₂ -> CO₂ + H₂O • 1. Karbon (3 C): CO₂'nin önüne 3 yazılır -> 3 CO₂ • 2. Hidrojen (8 H): H₂O'nun önüne 4 yazılır -> 4 H₂O • 3. Oksijen: Ürünlerde 3x2 + 4x1 = 10 O atomu var. • Denk Denklem: C₃H₈ + 5 O₂ -> 3 CO₂ + 4 H₂O ÖRNEK 2: OKSİJENLİ ORGANİK BİLEŞİK (C₂H₅OH) • Ham Denklem: C₂H₅OH + O₂ -> CO₂ + H₂O • 1. Karbon (2 C): CO₂'nin önüne 2 yazılır -> 2 CO₂ • 2. Hidrojen (6 H): H₂O'nun önüne 3 yazılır -> 3 H₂O • 3. Oksijen: Ürünlerde 2x2 + 3x1 = 7 O var (1'i alkolde). • Denk Denklem: C₂H₅OH + 3 O₂ -> 2 CO₂ + 3 H₂O Dikkat: Yapısında oksijen bulunan bileşiklerin yanmasında bileşiğin içindeki oksijen atomunu toplamdan düşmeyi unutmayınız!
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Demir(III) oksit katısının karbon monoksit gazıyla tepkimesini gösteren Fe₂O₃(k) + CO(g) → Fe(k) + CO₂(g) denklemini en küçük tam sayılarla denkleştiriniz.

    Cevabı göster

    Fe₂O₃ bileşiğinin katsayısı 1 alınır. Tepkenlerde 2 Fe olduğu için ürünlerdeki Fe'nin önüne 2 yazılır. Oksijen ve karbonu eşitlemek için CO ve CO₂'nin katsayıları 3 alındığında tepkenlerde 1×3 + 3×1 = 6 oksijen, ürünlerde 3×2 = 6 oksijen olur. Denk denklem: Fe₂O₃(k) + 3CO(g) → 2Fe(k) + 3CO₂(g).

  2. Örnek 2Bütan gazının yanma tepkimesi olan C₄H₁₀(g) + O₂(g) → CO₂(g) + H₂O(g) denklemini en küçük tam sayılarla denkleştirerek O₂'nin katsayısını bulunuz.

    Cevabı göster

    C₄H₁₀'un katsayısı 1 alındığında 4 C için CO₂'nin önüne 4, 10 H için H₂O'nun önüne 5 yazılır. Ürünlerde toplam (4×2) + (5×1) = 13 O atomu olduğundan O₂'nin önüne 132 gelir. En küçük tam sayılar için tüm denklem 2 ile çarpılır: 2C₄H₁₀ + 13O₂ → 8CO₂ + 10H₂O. O₂'nin katsayısı 13'tür.

  3. Örnek 3Alüminyum hidroksit ile sülfürik asit arasındaki Al(OH)₃ + H₂SO₄ → Al₂(SO₄)₃ + H₂O tepkimesini MAH kuralına göre denkleştiriniz.

    Cevabı göster

    En kalabalık bileşik olan Al₂(SO₄)₃'ün katsayısı 1 alınır. 1) Metal (Al): Ürünlerde 2 Al olduğu için Al(OH)₃'ün önüne 2 yazılır. 2) Ametal/Kök (S): Ürünlerde 3 tane SO₄ (3 S atomu) olduğu için H₂SO₄'ün önüne 3 yazılır. 3) Hidrojen ve Oksijen: Tepkenlerde 2×3 + 3×2 = 12 H atomu olduğundan H₂O'nun önüne 6 yazılır. Denklem: 2Al(OH)₃ + 3H₂SO₄ → Al₂(SO₄)₃ + 6H₂O.

  4. Örnek 4Denkleştirilmiş 2X + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O tepkime denklemine göre X bileşiğinin basit/molekül formülünü bulunuz.

    Cevabı göster

    Kimyasal tepkimelerde atom türü ve sayısı korunur. Ürünlerde 4 C, 4 H ve (4×2 + 2×1) = 10 O atomu vardır. Tepkenlerdeki 5O₂'den 10 O atomu geldiğine göre X bileşiğinde oksijen yoktur; 2 molekül X'te 4 C ve 4 H atomu bulunduğundan 1 molekül X'in formülü C₂H₂ (asetilen) olarak bulunur.

  5. Örnek 5Glikozun oksijenli solunum (yanma) tepkimesi olan C₆H₁₂O₆(k) + O₂(g) → CO₂(g) + H₂O(s) denklemini en küçük tam sayılarla denkleştiriniz.

    Cevabı göster

    C₆H₁₂O₆'nın katsayısı 1 alınır. 6 C için CO₂'nin önüne 6, 12 H için H₂O'nun önüne 6 yazılır. Ürünlerde toplam (6×2) + (6×1) = 18 O atomu vardır. Bunun 6 tanesi glikozun yapısında bulunduğundan geriye kalan 12 O atomu için O₂'nin önüne 6 yazılır: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O.

  6. Örnek 6Sabit basınç ve sıcaklıkta gerçekleşen N₂(g) + 3H₂(g) → 2NH₃(g) tepkimesinde korunan ve değişen niceliklerden üçer tanesini yazınız.

    Cevabı göster

    Korunan nicelikler: 1) Toplam kütle, 2) Atom türü (N ve H) ve toplam atom sayısı (2 N ve 6 H = 8 atom), 3) Toplam proton, nötron ve elektron sayısı. Değişen nicelikler: 1) Toplam mol sayısı (4 molden 2 mole azalır), 2) Toplam molekül sayısı, 3) Sabit basınç ve sıcaklıkta toplam gaz hacmi.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Bir kimyasal tepkime sürecinde aşağıdaki niceliklerden hangisi değişebilir (korunmayabilir)?

  2. 2C₃H₇OH(s) + O₂(g) → CO₂(g) + H₂O(g) tepkime denklemi en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde O₂(g) molekülünün katsayısı kaç olur?

  3. 3Denkleştirilmiş 2X(g) + 3O₂(g) → 2SO₂(g) + 2H₂O(g) kimyasal tepkime denkleminde yer alan X maddesinin formülü aşağıdakilerden hangisidir?

  4. 4Mg₃N₂(k) + H₂O(s) → Mg(OH)₂(k) + NH₃(g) tepkimesi en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde H₂O ve NH₃ bileşiklerinin katsayıları sırasıyla aşağıdakilerden hangisi olur?

  5. 5

    • Kimyasal bir tepkime denklemi denkleştirilirken bileşiklerin alt indisleri değiştirilemez, yalnız formüllerin önüne katsayı yazılır.
    • Tepkime denklemlerinde (suda) veya (aq) sembolü, maddenin su içinde çözünmüş sulu çözelti hâlinde olduğunu gösterir.
    • O₂, H₂ ve N₂ gibi iki atomlu element moleküllerinin önüne denkleştirme sırasında kesirli katsayı (örneğin 3/2) yazılamaz.
    • Kimyasal tepkimeler denkleştirilirken MAH kuralına göre oksijen ve hidrojen atomları metallerden önce denkleştirilir.
    • İki mol Ca₃(PO₄)₂ (2 Ca₃(PO₄)₂) ifadesinde toplam 6 tane kalsiyum (Ca), 4 tane fosfor (P) ve 16 tane oksijen (O) atomu bulunur.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Kimyasal tepkimelerde tepkenlerin toplam kütlesi ürünlerin toplam kütlesine eşittir; buna Korunumu Kanunu denir.
    2. Karbon ve hidrojenden oluşan organik bileşikler oksijenle yandığında ürün olarak karbondioksit ve oluşur.
    3. Bir kimyasal tepkimede atomların elektron dizilimleri değişirken yapıları ve proton sayıları değişmez.
    4. Tepkime denklemlerini denkleştirirken genellikle atom sayısı en kalabalık olan bileşiğin katsayısı kabul edilir.
    5. N₂ + 3H₂ → 2NH₃ tepkimesinde zamanla toplam atom sayısı değişmezken toplam sayısı azalır.

  8. 8Al₄C₃(k) + H₂O(s) → Al(OH)₃(k) + CH₄(g) tepkime denklemindeki tanecik sayısı tutarsızlığını MAH yöntemini kullanarak üç adımda gideriniz ve denkleştirilmiş denklemi yazınız.

Kısaca

  • Kimyasal tepkime denklemlerinde okun soluna tepkenler (girenler), sağına ürünler yazılır; fiziksel hâller (k), (s), (g) ve (suda) ile belirtilir.
  • Kimyasal tepkimelerde atomların türü ve sayısı, toplam kütle, toplam proton/nötron/elektron sayısı ve toplam yük daima korunur.
  • Tepkimelerde toplam mol sayısı, toplam molekül sayısı, gaz hacmi ve maddelerin fiziksel-kimyasal özellikleri değişebilir.
  • Denkleştirme yapılırken bileşiklerin alt indisleri değiştirilemez; MAH (Metal -> Ametal -> Hidrojen -> Oksijen) sırasıyla formüllerin önüne katsayı yazılır.
  • Diatomik elementlerin (O₂, H₂, N₂) önüne kesirli katsayı gelebilir; en küçük tam sayılar istendiğinde denklem payda ile genişletilir.

Bu dersin öteki kaynakları