2. Tasavvufi Düşüncenin Ahlaki Boyutu: Edep, Tezkiye ve İnsanıkâmil

İslam dininin temel gayelerinden biri, insanı ahlaki erdemlerle yüceltmektir. Hz. Peygamber'in 'Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.' hadisi, dinin ibadet ve hukuk kurallarının yanında güçlü bir ahlak nizamı olduğunu gösterir. Tasavvufi düşünce, İslam'ın bu ahlaki ve manevi boyutunu merkeze alan bir irfan geleneğidir. Bu nedenle ilk dönem sufilerinden itibaren tasavvuf, teorik tartışmalardan ziyade yaşanan güzel ahlak olarak tanımlanmıştır.

Tasavvuf büyüklerinden Kettânî'nin 'Tasavvuf bütünüyle ahlaktır; ahlak 면에서 (yönünden) senden üstün olan, tasavvufta da senden üstündür.' sözü bu gerçeği özetler. Cüneyd-i Bağdâdî de tasavvufu 'Allah'ın seni sendeki kötü huylardan öldürüp güzel huylarla diriltmesidir' şeklinde tarif etmiştir. Dolayısıyla tasavvufi düşüncede ibadetlerin zahirî şartlarını yerine getirmek kadar, o ibadetlerin kalpte doğruluk, merhamet ve tevazu meyvesi vermesi de esastır.

Tasavvufi ahlakın en somut ölçüsü, Kur'an ahlakını hayatında yaşayan Hz. Muhammed'in (üsve-i hasene) örnekliğidir. Kur'an-ı Kerim'de Kalem Suresi 4. ayette Hz. Peygamber'in 'büyük bir ahlak üzere' olduğu bildirilmiştir. Tasavvufi terbiye, müminin sadece dil ile değil, kalp ve hâl ile de bu peygamberî ahlaka bürünmesini amaçlar.

Tasavvufi ahlak eğitiminin başlangıç noktası, insanın kendi iç dünyasını tanıması ve terbiye etmesidir. Kur'an-ı Kerim'de Şems Suresi 9-10. ayetlerde 'Nefsini arındıran (tezkiye eden) kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen ise ziyana uğramıştır.' buyrulur. Sözlükte 'temizlemek, arındırmak ve geliştirmek' anlamına gelen tezkiye (tezkiye-i nefs); insanın nefsini kibir, haset, riya, cimrilik, açgözlülük ve öfke gibi yerilen huylardan (ahlak-ı zemîme) temizleyip, onu tevazu, ihlas, cömertlik, sabır ve şükür gibi övülen erdemlerle (ahlak-ı hamîde) geliştirmesidir.

Nefis tezkiyesiyle eş zamanlı yürüyen diğer süreç ise tasfiye-i kalb (kalbin saflaştırılması) sürecidir. İslam düşüncesinde kalp; imanın, sevginin, hikmetin ve vicdanın merkezidir. İnsan günah işledikçe, kin ve dünyevi hırslara kapıldıkça kalp aynası paslanır. Tövbe, istiğfar, zikir, tefekkür ve salih amellerle kalbin bu manevi kirlerden arındırılmasına kalp tasfiyesi denir.

Tasavvuf literatüründe nefsin bu arınma yolculuğunda geçtiği manevi aşamalara etvâr-ı seb'a (nefsin mertebeleri) adı verilir: Kötülüğü emreden ve bencil arzuların peşinde koşan nefs-i emmâre, yaptığı hatalardan pişman olup kendini kınayan nefs-i levvâme, ilham ve hikmete açılan nefs-i mülheme ve sonunda iman ile huzura kavuşup kötülükten uzaklaşan nefs-i mutmainne (Fecr, 89/27-28). Bu süreçte kulun nefsini hesaba çekmesine muhasebe, her an Allah'ın gözetiminde olduğunu bilmesine ise murakabe denir.

Tasavvufi ahlakın merkezinde yer alan en kuşatıcı kavramlardan biri edeptir. Sözlükte 'davet, incelik, nezaket, güzel terbiye ve kural' anlamlarına gelen edep; terim olarak insanın Allah'a, Hz. Peygamber'e, anne-babasına, topluma ve tüm varlıklara karşı sınırlarını bilmesi, her söz ve davranışında ölçülü, saygılı ve zarif olmasıdır. Sufiler 'Tasavvuf bütünüyle edeptir; her vaktin, her hâlin ve her makamın bir edebi vardır.' diyerek edebi ahlakın ruhu saymışlardır.

Tasavvuf düşüncesinde edep üç ana halkada yaşanır: Birincisi Allah'a karşı edeptir; O'nun huzurunda olduğunun bilinciyle emirlerine ihlasla uymak, yasaklarından haya etmek ve nimetlerine şükretmektir. İkincisi Hz. Peygamber'e karşı edeptir; onun sünnetini sevmek ve Hucurât Suresi'nde öğretildiği üzere onun mirasına saygı göstermektir. Üçüncüsü ise mahlukata (insanlara ve tabiata) karşı edeptir; konuşurken kırıcı olmamak, mahremiyete saygı duymak, büyüğe hürmet ve küçüğe şefkat göstermek, hatta bir eşyayı veya canlıyı bile incitmemektir.

Kültürümüzde dergâhların kapılarına yazılan 'Edep yâ Hû!' levhası ile 'Eline, beline, diline sahip ol!' ilkesi, bu derin ahlak anlayışının toplumsal hafızadaki yansımasıdır: Eline sahip olmak hırsızlık, rüşvet ve şiddetten uzak durup helal emekle üretmeyi; beline sahip olmak iffeti ve aile sadakatini korumayı; diline sahip olmak ise yalan, gıybet, iftira ve kalp kırmaktan sakınıp doğru ve tatlı söz söylemeyi ifade eder.

Tasavvufi düşüncede edep ve tezkiye süreci, birbirini tamamlayan temel ahlaki ilkeler üzerine inşa edilir. Bunların başında ihlas gelir; ihlas, ibadet ve iyilikleri gösterişten (riya), çıkar beklentisinden ve övgü arzusundan arındırarak yalnızca Allah'ın rızası için yapmaktır. İhlasla birlikte yürüyen takva ve vera ise haramlardan sakınmanın ötesinde, kalbi bulandıracak şüpheli şeylerden bile uzak durma titizliğidir.

İkinci önemli ilke zühd ve kanaattir. Tasavvufta gerçek zühd, dünyadan el etek çekip tembellik yapmak veya çalışmayı terk etmek değildir; aksine helalinden çalışıp üretirken dünya malının sevgisini ve hırsını kalbe sokmamak, malın esiri değil efendisi olmaktır. Bu tutum insanı açgözlülükten kurtarır; nimet zamanında şükür, zorluk zamanında sabır, tedbiri aldıktan sonra ise tevekkül ve rıza bilinci kazandırır.

Üçüncü temel ilke grubu ise insan ilişkilerine yön veren tevazu, fütüvvet ve îsâr (diğerkâmlık)tır. Tevazu, kişinin kendisini kimseden üstün görmemesi; fütüvvet, başkalarının kusurunu örtüp kendi nefsini sorgulaması ve mazlumun yanında durmasıdır. Cömertliğin zirvesi olan îsâr ise kendisi ihtiyaç içinde olsa bile din kardeşini ve muhtacı kendi nefsine tercih edebilme (Haşr, 59/9) erdemidir.

Tasavvufi terbiyenin, nefis tezkiyesinin ve edep eğitiminin nihai hedefi insanıkâmil (olgun / yetkin insan) yetiştirmektir. Sözlükte 'eksiksiz, tam ve olgunlaşmış insan' anlamına gelen insanıkâmil; terim olarak iman, ilim, ibadet, hikmet ve güzel ahlakı kendi şahsiyetinde dengeli biçimde birleştirmiş, yaratılış gayesine (ubûdiyet ve hilafet) uygun yaşayan ideal mümin modelidir.

İslam düşüncesinde insanıkâmilin en mükemmel ve canlı örneği Hz. Muhammed (s.a.v.)'dir. Onun izinden giden arifler ve kâmil müminler de bu olgunluk ufkundan pay alırlar. İnsanıkâmil; nefsinin bencil arzularını dizginlemiş, kalbini kin ve kibirden arındırmış, aklını hakikat ve adalet yolunda kullanan bilge kişidir. O, Hz. Peygamber'in tarif ettiği üzere 'elinden ve dilinden bütün insanların güvende olduğu' (Buhârî, Îmân, 4) güven timsalidir.

İnsanıkâmilin temel vasıfları arasında; söz ve davranış tutarlılığı (sıdk ve istikamet), emanete riayet, incinse de incitmemek, halkın içinde Hakk'la beraber olmak (halvet der-encümen), cömertlik, affedicilik ve adalet yer alır. O, toplumdan kopuk yaşayan bir münzevi değil; aksine toplumun dertleriyle dertlenen, bilgisini ve imkânlarını insanlığın hayrına sunan yapıcı bir önderdir.

Tasavvufi düşüncenin sunduğu edep, tezkiye ve insanıkâmil anlayışı; öncelikle birey hayatında derin bir anlam, iç huzuru ve öz denetim meydana getirir. Nefsini muhasebeye çeken, hırs ve hasetten arınan birey; modern çağın getirdiği yalnızlık, tatminsizlik, tüketim çılgınlığı ve öfke krizlerine karşı güçlü bir manevi bağışıklık kazanır. Kimsenin görmediği yerde bile edep ve ihsan bilinciyle hareket ederek sağlam bir karakter inşa eder.

Bu ahlaki ilkeler toplum hayatında ise barış, güven ve dayanışmanın en güçlü harcıdır. Anadolu'nun İslamlaşmasında ve medeniyetimizin inşasında Hoca Ahmed Yesevî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Yunus Emre, Hacı Bektâş-ı Velî ve Ahi Evran gibi gönül erlerinin öğrettiği edep ve insanıkâmil ahlakı belirleyici olmuştur. Yunus Emre'nin 'Yaratılanı severiz, Yaratan'dan ötürü' ve 'Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım' çağrısı; farklılıkları çatışma değil tanışma vesilesi gören bir birlikte yaşama kültürü doğurmuştur.

Ayrıca tasavvufi edep ve fütüvvet ahlakı; Ahilik teşkilatı ve vakıf medeniyeti aracılığıyla ekonomik ve sosyal kurumlara dönüşmüştür. 'Pabucu dama atılmak' deyiminde görüldüğü gibi kusurlu mal üretmeyi edepsizlik sayan iş ahlakı, ihtiyaç sahibini incitmeden gözetmeyi sağlayan sadaka taşları ve aşevleri, hep insanıkâmil ufkunun toplumsal meyveleridir.