Theme 6: Favors - Making Polite Requests, Asking for Permission, Accepting and Refusing Requests, Expressing Gratitude and Writing a Request E-mail

Günlük hayatta sık sık birinden yardım isteriz: arkadaşımızdan not, öğretmenimizden ek süre, komşumuzdan kedimize bakmasını isteriz. İngilizcede bu tür isteklere request (rica), bir başkasının bizim için yaptığı yardıma ise favor (iyilik) denir. Rica etmenin en temel yolu Can / Will / Could / Would you + V1? kalıbıdır. Can you ve Will you daha samimidir ve genellikle arkadaşlarla, aile bireyleriyle kullanılır: 'Can you pass me the salt, please?' (Tuzu uzatır mısın lütfen?). Could you ve Would you ise daha kibardır ve tanımadığımız kişilerle, öğretmenlerimizle ya da büyüklerimizle konuşurken tercih edilir: 'Could you explain this question again, please?' (Bu soruyu tekrar açıklayabilir misiniz lütfen?).

İstediğimiz iyilik büyüdükçe ya da karşımızdaki kişi resmî biri oldukça ricamızı da yumuşatırız. Could you possibly + V1? (Acaba ... yapabilir misiniz?), Do you think you could + V1? (Sizce ... yapabilir misiniz?), Would you be able to + V1? (... yapma imkânınız olur mu?) kalıpları kibarlığı artırır: 'Could you possibly lend me your car for the weekend?' (Hafta sonu için arabanı bana ödünç verebilir misin acaba?). En resmî kalıplar ise soru değil, düz cümle biçimindedir: I wonder / I was wondering if you could + V1 (Acaba ... yapabilir misiniz diye merak ediyordum) ve I'd be grateful if you could + V1 (... yaparsanız minnettar olurum): 'I was wondering if you could write me a reference letter.' (Bana bir referans mektubu yazabilir misiniz diye merak ediyordum.)

Hangi kalıbı seçeceğimizi üç etken belirler: karşımızdaki kişiyle ilişkimiz (relationship), istediğimiz iyiliğin büyüklüğü (size of the favor) ve ortam (setting). Bir sınıf arkadaşından kalem istemek için 'Can I borrow your pen?' yeterlidir; ama bir öğretmenden hafta sonu ek ders istemek için 'I was wondering if you could give us an extra lesson on Saturday' çok daha uygundur. Ricayı yumuşatmak için please, just (sadece), for a minute (bir dakikalığına), a bit (biraz) gibi küçük ifadeler de kullanılır: 'Could you just hold this for a minute?' Ayrıca dinleme metinlerinde konuşmacının sesinin yükselip alçalması (intonation) da kibarlığı gösterir; aynı kelimeler sert bir tonla söylendiğinde emir gibi algılanabilir.

Ricada karşımızdakinden bir şey yapmasını isteriz; izin isterken (asking for permission) ise bir şeyi kendimiz yapmak isteriz. İzin isteme kalıplarında özne I olur: Can I + V1? (samimi), Could I + V1? (kibar), May I + V1? (resmî), Is it OK / all right if I + V1? (Sakıncası var mı / Olur mu?). Örneğin: 'May I leave the classroom for a minute?' (Bir dakikalığına sınıftan çıkabilir miyim?), 'Is it all right if I use your phone? Mine is dead.' (Telefonunu kullanmamda sakınca var mı? Benimkinin şarjı bitti.) Bu kalıplara genellikle Sure, go ahead (Tabii, buyur), Of course you can ya da I'm afraid not (Maalesef olmaz) ile yanıt verilir.

Bu temanın en çok soru çıkan yapısı mind fiilidir. 'Mind' fiili 'sakınca görmek, rahatsız olmak' anlamına gelir ve iki farklı kalıpta kullanılır. Birinden bir şey yapmasını rica ederken Would you mind + V-ing? kullanılır: 'Would you mind turning the music down?' (Müziği kısar mısınız, rahatsız olmazsanız?). Kendimiz için izin isterken ise Do you mind if I + V1 (present simple)? ya da daha kibar olan Would you mind if I + V2 (past simple)? kullanılır: 'Do you mind if I open the window?' / 'Would you mind if I opened the window?' (Pencereyi açmamın sakıncası var mı?). Olumsuz bir rica için 'not' V-ing'den önce gelir: 'Would you mind not talking during the film?' (Film sırasında konuşmasanız olur mu?)

Bu soruların yanıtı Türkçe düşünen öğrenciler için kafa karıştırıcıdır. Soru kelimesi kelimesine 'Rahatsız olur musun?' anlamına geldiği için 'No, not at all.' (Hayır, hiç rahatsız olmam), 'No, of course not.' ve 'No, go ahead.' (Hayır, buyur) yanıtları aslında onay bildirir. 'Yes' ile başlayan bir yanıt ise 'Evet, rahatsız olurum' demektir ve isteği geri çevirir; bu yüzden genellikle yumuşatılarak söylenir: 'Well, actually, I'd rather you didn't.' (Aslında yapmasan daha iyi olur.) ya da 'I'm sorry, but I'm feeling a bit cold.' Günlük konuşmada bazı insanlar 'Sure!' diyerek de onay verir; ancak sınavlarda ve resmî durumlarda en güvenli olumlu yanıt 'No, not at all.' kalıbıdır.

Bir ricayı ya da izin isteğini kabul ederken (accepting) kısa ve sıcak ifadeler kullanılır: Sure (Tabii), Of course (Elbette), No problem (Sorun değil), Certainly (Elbette, resmî), I'd be happy to (Memnuniyetle), With pleasure (Zevkle) ve izin isteklerinde Go ahead (Buyur, devam et) ya da Help yourself (Kendin al, buyur). Kabul ederken bazen bir koşul da ekleriz: 'Sure, as long as you give it back by Friday.' (Tabii, cumaya kadar geri verdiğin sürece.) ya da 'Of course, but I need it back tomorrow morning.' Bu koşullu kabuller, iyiliği yapmaya hazır olduğumuzu ama sınırlarımızı da koruduğumuzu gösterir.

İngilizcede bir ricayı doğrudan 'No' ya da 'No, I won't' ile geri çevirmek kaba (rude) kabul edilir. Kibar bir ret genellikle üç adımdan oluşur: Önce özür ya da yumuşatma ifadesi (I'm sorry, but... / I'm afraid I can't... / I'd love to, but... / I wish I could, but...), sonra kısa bir gerekçe (reason) ve mümkünse bir alternatif (alternative). Örneğin arkadaşımız cumartesi taşınmasına yardım etmemizi istediğinde şöyle diyebiliriz: 'I'd love to, but I have a mock exam on Saturday morning. How about I come and help you in the afternoon?' (Çok isterdim ama cumartesi sabahı deneme sınavım var. Öğleden sonra gelip yardım etsem nasıl olur?) Bu yanıtta kişi hem nazikçe reddetmiş hem de iyilik yapma isteğini göstermiştir.

Ret ifadelerindeki iki yapıya dikkat edelim. I'm afraid burada 'korkuyorum' anlamına gelmez; 'Maalesef, korkarım ki' anlamında kibar bir üzüntü bildirir: 'I'm afraid I can't lend you my laptop; I need it for my project.' I wish I could, but... ise 14. haftada öğrendiğimiz şimdiki zamana ait dilek yapısının doğal bir kullanımıdır: 'Keşke yapabilsem ama...' Dinleme sorularında konuşmacının ricayı kabul edip etmediği genellikle 'but' kelimesinden sonra anlaşılır: 'I'd love to help, but...' ile başlayan bir yanıt çoğu zaman bir rettir. Ayrıca 'I'm up to my ears in work' (İşten başımı kaşıyacak vaktim yok) ve 'I'm snowed under' (İşlerim çok birikti) gibi deyimler de yoğunluk gerekçesiyle ret bildirirken sık kullanılır.

Bir iyilik gördüğümüzde teşekkür etmek, iyiliğin büyüklüğüne ve kişiyle ilişkimize göre farklı ifadelerle yapılır. Küçük iyilikler için Thanks!, Thanks a lot / Thanks a million (Çok teşekkürler) yeterlidir. Arkadaşımız bizi zor bir durumdan kurtardıysa I owe you one (Sana bir borçluyum) ya da You're a lifesaver (Hayatımı kurtardın) diyebiliriz. Daha kibar ve resmî ifadeler ise That's very kind of you (Çok naziksiniz), I really appreciate it / your help (Gerçekten minnettarım / Yardımınızı çok takdir ediyorum), I'm very grateful (to you) for... (... için size çok minnettarım) ve I can't thank you enough (Size ne kadar teşekkür etsem az) kalıplarıdır.

Teşekkür kalıplarının dil bilgisine dikkat etmek gerekir. Thank you for kalıbından sonra bir isim ya da V-ing gelir; çünkü 'for' bir edattır ve geçen hafta öğrendiğimiz gibi edattan sonra fiil V-ing olur: 'Thank you for helping me with my homework.' (Ödevimde bana yardım ettiğin için teşekkür ederim.) Appreciate fiili teşekkür edilen şeyi nesne olarak alır: 'I appreciate your help' ya da 'I really appreciate it.' Grateful sıfatı kişiden önce 'to', şeyden önce 'for' alır: 'I'm grateful to my neighbour for looking after my cat.' (Kedime baktığı için komşuma minnettarım.)

Teşekküre karşılık vermek de bir nezaket kuralıdır. Samimi ortamlarda No problem (Sorun değil), Any time (Ne zaman istersen), No worries (Dert etme) ve It was nothing (Lafı bile olmaz) denir. Daha kibar karşılıklar You're welcome (Rica ederim), Don't mention it (Lafı bile olmaz), My pleasure (Benim için zevkti) ve büyük bir iyiliğin ardından It was the least I could do (Yapabileceğimin en azıydı) ifadeleridir. İngilizce konuşulan kültürlerde iyiliğe karşılık vermeye return the favor denir ve iyiliği karşılıksız bırakmamak önemli sayılır: 'You helped me last week, so let me return the favor.' Türkçedeki 'Elinize sağlık' ya da 'Kolay gelsin' gibi ifadelerin İngilizcede birebir karşılığı yoktur; bunların yerine durumuna göre 'That was delicious, thank you' ya da 'Good luck with your work' gibi cümleler kullanılır.

Temanın anahtar kelimesi favor (iyilik) belirli fiillerle birlikte kullanılır ve bu eşdizimler (collocations) sınavlarda sıkça sorulur. İyilik yapmak do someone a favor olarak söylenir, 'make a favor' yanlıştır: 'Could you do me a favor?' (Bana bir iyilik yapar mısın?). İyilik istemek ask someone a favor ya da daha resmî olarak ask a favor of someone biçimindedir: 'Can I ask you a favor?' (Senden bir ricam olabilir mi?). Birine iyilik borçlu olmak owe someone a favor, iyiliğe karşılık vermek return the favor, birinin hatırı için bir şey yapmak as a favor to someone şeklinde ifade edilir: 'She helped me last month, so I owe her a favor.'

Yardımlaşmayı anlatan deyim ve öbek fiiller de temanın temel kelime bilgisini oluşturur: give someone a hand (birine yardım etmek, el uzatmak), help out (yardım etmek, destek olmak), look after / take care of (bakmak, ilgilenmek), pick someone up (birini arabayla almak), drop someone off (birini arabayla bırakmak), count on / rely on (birine güvenmek, bel bağlamak), put someone up (birini evinde misafir etmek), fill in for someone (birinin yerine geçmek, vekâlet etmek) ve lend a helping hand (yardım eli uzatmak). Örnekler: 'Could you give me a hand with these heavy boxes?' (Bu ağır kutular için bana yardım eder misin?), 'Would you mind looking after my cat while I'm away?' (Ben yokken kedime bakar mısın?), 'You can always count on me.' (Bana her zaman güvenebilirsin.)

Öğrencilerin en sık karıştırdığı iki fiil lend ve borrow'dur. Lend 'ödünç vermek' demektir ve eşya, verenden alana gider: lend something to someone ya da lend someone something: 'Ece lent her book to Can.' Borrow ise 'ödünç almak' demektir: borrow something from someone: 'Can borrowed the book from Ece.' Aynı ricayı iki farklı biçimde kurabiliriz: 'Can I borrow your charger?' = 'Can you lend me your charger?' (Şarj aletini ödünç alabilir miyim? / Bana ödünç verebilir misin?). 'Can you borrow me your charger?' yanlıştır. Ödünç alınan şeyi geri vermek ise return ya da give back ile anlatılır: 'I'll give it back tomorrow.' 'Lend' düzensiz bir fiildir (lend - lent - lent), 'borrow' ise düzenlidir (borrow - borrowed - borrowed).

Bu temanın yazma çalışması birinden iyilik ya da bilgi isteyen bir request e-mail (rica e-postası) yazmaktır. İyi bir rica e-postası şu bölümlerden oluşur: Subject line (konuyu kısaca belirten konu satırı: 'Request for a reference letter'), Greeting (selamlama: resmî 'Dear Ms Yıldız,' / samimi 'Hi Ayşe,'), Opening and purpose (e-postanın amacı: 'I am writing to ask whether...'), Details and reason (ricanın gerekçesi ve ayrıntıları), The request (kibar rica kalıbıyla asıl istek: 'I would be grateful if you could...'), Thanks (şimdiden teşekkür: 'Thank you in advance for your help.') ve Closing and sign-off (kapanış: 'I look forward to hearing from you. Yours sincerely, ...'). Resmî e-postada ad biliniyorsa Yours sincerely, alıcının adı bilinmiyor ve 'Dear Sir or Madam' ile başlanmışsa Yours faithfully kullanılır; günümüzde Best regards / Kind regards da yaygındır.

Örnek resmî e-posta: 'Subject: Request to use the school library during the semester break. Dear Mr Aksoy, I am a 12th-grade student in class 12-B, and I am writing to ask whether it would be possible to use the school library during the semester break. As I am preparing for the university entrance exam, I need a quiet place to study, and my house is very crowded these days. I would be grateful if you could let me and two of my classmates study in the library between 9 a.m. and 1 p.m. We promise to follow all the library rules. Thank you in advance for considering my request. I look forward to hearing from you. Yours sincerely, Elif Demir' Bu e-postada amaç ilk cümlede açıkça belirtilmiş, gerekçe ('As I am preparing...') verilmiş, rica dolaylı ve kibar bir kalıpla ('I would be grateful if you could...') yapılmış ve teşekkürle bitirilmiştir.

Samimi bir e-posta ise daha kısa ve rahattır; kısaltmalar (I'm, can't), öbek fiiller ve doğrudan sorular kullanılır: 'Hi Mert, How's it going? I'm writing because I need a big favor. I'm going to Izmir next weekend for my cousin's wedding. Could you possibly look after my goldfish while I'm away? I'll leave the food and all the instructions. Let me know if it's OK. Thanks a million, I owe you one! Cheers, Deniz' Resmî ve samimi e-posta arasındaki temel farklar şunlardır: resmî metinde kısaltma ve argo yoktur, öbek fiil yerine tek kelimelik fiiller tercih edilir ('look after' yerine 'take care of', 'find out' yerine 'learn'), doğrudan soru ('Can you send me...?') yerine dolaylı kalıplar ('I would appreciate it if you could send me...') kullanılır. Yazmadan önce kime yazdığınızı ve ondan tam olarak ne istediğinizi belirlemek, e-postanın hem kibar hem de anlaşılır olmasını sağlar.