4. Hüküm: 4.2. Aklî Hükümler

Geçen hafta hükmü, bir şeyi bir şeye isnat etmek ya da ondan nefyetmek olarak tanımlamış ve kaynağına göre dinî, aklî ve âdî olmak üzere üçe ayırmıştık. Aklî hüküm, aklın duyulara, tecrübeye ya da bir habere dayanmadan, yalnızca kendi zorunlu ilkelerini kullanarak verdiği hükümdür. 'Bütün, parçasından büyüktür', 'İki, birin iki katıdır', 'Bir şey aynı anda hem var hem yok olamaz' cümleleri bu türdendir. Bu hükümleri doğru bulmak için deney yapmamıza ya da birine sormamıza gerek yoktur; akıl, kavramları düşündüğü anda bu hükümlerin doğruluğunu kavrar. Bu nedenle aklî hükümler zorunlu ve evrensel kabul edilir: Her çağda, her kültürde ve her akıl sahibi için aynıdır.

Aklî hükümler, düşünmenin temel taşı olan bazı ilkelere dayanır. Özdeşlik ilkesine göre bir şey kendisiyle aynıdır (A, A'dır). Çelişmezlik ilkesine göre bir şey aynı anda ve aynı bakımdan hem var hem yok olamaz. Üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesine göre bir şey ya vardır ya yoktur; ikisinin dışında üçüncü bir ihtimal yoktur. Kelam âlimlerinin özellikle önem verdiği sebeplilik (illiyet) ilkesi ise sonradan var olan her şeyin onu var eden bir sebebe muhtaç olduğunu ifade eder. Kur'an-ı Kerim bu ilkeye şöyle dikkat çeker: 'Yoksa onlar hiçbir şey olmaksızın mı yaratıldılar, yoksa yaratanlar kendileri mi?' (Tûr, 35)

Aklî hükümler, akla ulaşma biçimine göre ikiye ayrılır. Düşünmeye ve delile ihtiyaç duymadan, kavramların anlaşılmasıyla hemen bilinen hükümlere bedihî (zarurî) aklî hükümler denir; 'Bütün, parçasından büyüktür' gibi. Ancak düşünme, akıl yürütme ve delil getirmeyle ulaşılan hükümlere ise nazarî aklî hükümler denir; 'Âlem sonradan var olmuştur' ya da 'Âlemin bir yaratıcısı vardır' gibi. Nazarî hükümler bedihî ilkelerden yola çıkılarak kurulur. Burada önemli bir incelik vardır: Bedihî ilkeler yanılmaz, ancak nazarî akıl yürütmede hatalı öncül ya da yanlış çıkarım bulunabilir. Kelamcıların akl-ı selîm (sağlıklı, önyargısız akıl) vurgusu bu yüzdendir.

Akıl bir şeyi düşündüğünde üç durumdan biriyle karşılaşır: Ya o şeyin yokluğunu asla kabul etmez, ya varlığını asla kabul etmez ya da hem varlığını hem yokluğunu kabul edebilir. Birinci duruma vacip, ikincisine muhal, üçüncüsüne mümkün denir. Kelam âlimleri bütün varlık ve olayları bu üç aklî hüküm çerçevesinde değerlendirmiştir. Sözlükte 'gerekli, zorunlu' anlamına gelen vacip, aklî hüküm olarak yokluğu akılca düşünülemeyen, varlığı zorunlu olan demektir.

Vacip iki kısma ayrılır. Vacib li-zâtihî, varlığı kendi zatının gereği olan, var olmak için hiçbir sebebe muhtaç olmayan varlıktır. Onun varlığının bir başlangıcı (kıdem) ve sonu (beka) yoktur; yokluğu düşünülemez. Bu nitelikte olan tek varlık Allah'tır; bu yüzden kelamcılar Allah'ı Vâcibü'l-vücûd (varlığı zorunlu olan) diye anar. 'O, ilk ve sondur; zâhir ve bâtındır' (Hadîd, 3) ayeti bu hakikati ifade eder. Allah'ın vücûd, kıdem, beka, vahdaniyet, muhalefetün li'l-havâdis (yaratılmışlara benzememe) ve kıyam bi-nefsihî (varlığı kendinden olma) gibi zâtî sıfatları da O'nun hakkında aklen vacip olan niteliklerdir.

Vacib li-gayrihî ise kendi başına düşünüldüğünde mümkün olan, ancak başka bir sebep ya da irade sonucunda varlığı zorunlu hâle gelen şeydir. Örneğin Allah bir varlığı yaratmayı dilediğinde o varlığın var olması artık zorunludur: 'Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri sadece ona 'ol' demektir, o da hemen oluverir.' (Yâsîn, 82) Bu varlık zatı itibarıyla mümkündür, çünkü yokluğu da düşünülebilirdi; fakat ilahî irade onu varlığa çıkardığı için zorunlu hâle gelmiştir. Bu ayrım bize şunu öğretir: Âlemdeki hiçbir varlık kendi kendine zorunlu değildir; zorunluluğu ancak Allah'tan alır.

Aklî hükümlerin en geniş alanı mümkün (caiz) alanıdır. Mümkün, varlığı da yokluğu da akılca düşünülebilen, ikisinden birini kendi zatı gereği zorunlu kılmayan şeydir. Senin var olman, bu sabah yağmur yağması, Ay'ın şu anki büyüklüğünde olması, bir ağacın meyve vermesi birer mümkündür; bunların hiç olmaması ya da başka türlü olması da akla aykırı değildir. Kelamcılar, Allah'ın dışındaki her şeyin, yani bütün âlemin mümkün olduğunu ve bu nedenle sonradan var olduğunu (hâdis) kabul eder. 'O'nun zatı dışında her şey yok olacaktır.' (Kasas, 88) ayeti, yaratılmışların varlığının kendilerinden olmadığını hatırlatır.

Mümkünün en önemli özelliği, varlık ile yokluk arasında bir terazi gibi eşit durmasıdır. Terazinin bir kefesinin ağır basması için dışarıdan bir etkinin gerekmesi gibi, mümkün bir şeyin yokluktan varlığa çıkması için de onu varlık tarafına ağır bastıran bir tercih ediciye (müreccih) ihtiyaç vardır. 'Tercih edici olmadan tercih muhaldir' ilkesi bu yüzden kelamda sık kullanılır. Bu düşünceden imkân delili doğar: Âlemdeki varlıklar mümkündür; her mümkün var olmak için bir sebebe muhtaçtır; bu sebepler sonsuza kadar geriye doğru gidemez (teselsül muhaldir) ve iki şey birbirinin varlık sebebi olamaz (devir muhaldir). O hâlde zinciri başlatan, kendisi hiçbir sebebe muhtaç olmayan, varlığı zorunlu bir Yaratıcı bulunmalıdır. Bu Yaratıcı, vacib li-zâtihî olan Allah'tır.

Mümkün kavramı kelamda bir başka açıdan da önem taşır: Akıl bir şeyin mümkün olduğunu bilebilir, fakat o şeyin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini her zaman kendi başına bilemez. Örneğin öldükten sonra dirilmenin aklen mümkün olduğunu akıl kavrar; çünkü ilk defa yaratan, yeniden yaratmaya elbette kadirdir: 'Çürümüş kemikleri kim diriltecek? De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecek.' (Yâsîn, 78-79) Ancak dirilişin ne zaman ve nasıl olacağını, cennet ve cehennemin ayrıntılarını bize doğru haber, yani vahiy bildirir. İşte burada akıl ile naklin görev paylaşımı açıkça görülür: Akıl imkânı, nakil vukuu (gerçekleşmeyi) bildirir.

Sözlükte 'imkânsız, olmayacak şey' anlamına gelen muhal (mümteni), aklî hüküm olarak varlığı akılca hiçbir şekilde kabul edilemeyen şeydir. Muhal, kendi içinde çelişki barındırdığı için düşünüldüğü anda kendini çürütür. Kare bir daire, parçasından küçük bir bütün, aynı anda hem var hem yok olan bir nesne ya da iki ile ikinin toplamının beş olması muhaldir. Kelamcılar bu tür imkânsızlığa muhal li-zâtihî (zatı gereği muhal) der. Allah'ın bir ortağının bulunması da aklen muhaldir: 'Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisinin de düzeni bozulurdu.' (Enbiyâ, 22) Bu ayete dayanan akıl yürütmeye temânu' delili (birbirini engelleme delili) denir; iki mutlak irade aynı anda bulunamaz, bulunursa düzen kurulamazdı.

Bazı şeyler kendi başına düşünüldüğünde çelişki taşımaz, yani mümkündür; fakat başka bir sebep yüzünden asla gerçekleşmeyecektir. Bunlara muhal li-gayrihî (başkası sebebiyle muhal) denir. Kelamcıların klasik örneği şudur: Ebû Leheb'in iman etmesi kendi başına mümkündür; ancak Tebbet suresinde onun ateşe gireceği bildirilmiş ve Allah ezelî ilmiyle onun iman etmeyeceğini bilmiştir. Bu yüzden onun iman etmesi muhal li-gayrihîdir. Burada önemli bir incelik vardır: Allah'ın bilmesi kişiyi zorlamaz; Allah, kişinin kendi iradesiyle ne seçeceğini önceden bilir. Bilgi zorlama değil, kuşatmadır.

Bir de âdeten muhal denen bir durum vardır. Âdeten muhal, Allah'ın kâinata koyduğu olağan düzene göre gerçekleşmeyen, ancak aklen imkânsız olmayan şeydir. Ateşin yakmaması, denizin yarılması, insanın kanatsız uçması gibi. Peygamberlerin mucizeleri bu alandadır: 'Ey ateş! İbrahim'e karşı serin ve esenlik ol' (Enbiyâ, 69) ayeti, âdeten muhal görünen fakat aklen mümkün olan bir olayı anlatır. Bu ayrım önemli bir soruya da cevap verir: 'Allah her şeye kadir ise kendisinden daha güçlü bir varlık yaratabilir mi?' Kelamcılara göre Allah'ın kudreti mümkünlere taalluk eder (yönelir); muhal li-zâtihî ise gerçek bir 'şey' değil, çelişik bir sözdür. Bu tür soruların cevapsız kalması kudretin eksikliğini değil, sorunun kendi içinde tutarsız olduğunu gösterir.

Kelam âlimleri vacip, mümkün ve muhal kavramlarını soyut bir düşünce oyunu olarak değil, inanç esaslarını açık ve tutarlı biçimde anlatmanın aracı olarak kullanmıştır. Allah hakkında vacip olan, O'nun yüceliğine yakışan ve yokluğu düşünülemeyen niteliklerdir: varlık, birlik, ezelîlik, ebedîlik, hayat, ilim, irade, kudret gibi. Bunların zıtları olan yokluk, ortaklık, sonradan olma, ölüm, bilgisizlik ve acizlik ise Allah hakkında muhaldir. 'O doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O'na denk değildir.' (İhlâs, 3-4) ve 'O'nun benzeri hiçbir şey yoktur.' (Şûrâ, 11) ayetleri bu muhal nitelikleri kesin biçimde reddeder. Allah hakkında caiz olan ise O'nun dilediğini yapıp dilemediğini yapmamasıdır: Bir varlığı yaratmak ya da yaratmamak, peygamber göndermek, rızık vermek O'nun dilemesine bağlıdır. Ehl-i sünnete göre peygamber göndermek Allah'ın bir lütfudur; Mu'tezile'nin bir kısmı ise kullar için en iyisini (aslah) yapmayı O'nun adaletinin gereği saymıştır.

Aynı ölçü peygamberler hakkında da uygulanır. Doğruluk (sıdk), güvenilirlik (emanet), vahyi eksiksiz iletme (tebliğ), üstün akıl ve kavrayış (fetanet) ve günahtan korunmuşluk (ismet) peygamberler için vacip sıfatlardır; çünkü bunlar olmadan peygamberliğin amacı gerçekleşmez. Bunların zıtları olan yalan, hıyanet, vahyi gizleme, ahmaklık ve günah işleme peygamberler için muhaldir. Yemek, içmek, uyumak, evlenmek, hastalanmak, yorulmak gibi insani durumlar ise peygamberler hakkında caizdir: 'Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de şüphesiz yemek yerler, çarşılarda gezerlerdi.' (Furkân, 20) Bu ayrım, peygamberi ilahlaştırmanın da sıradan bir insan gibi görüp mesajını küçümsemenin de yanlış olduğunu gösterir.

Âlem ve ahiret konusunda da aklî hükümler yol gösterir. Âlem mümkün ve sonradan olmuştur; bu yüzden bir yaratıcıya muhtaçtır. Ahiret aklen mümkündür; Allah'ın kudreti ve adaleti dikkate alındığında akıl onun varlığını beklenir bulur, gerçekleşeceğini ise vahiy kesin olarak bildirir. Bütün bu uygulamaların arkasında sahih nakil ile selim aklın çelişmezliği ilkesi vardır: Sahih nakil hiçbir zaman aklen muhal olanı bildirmez; akıl da vahyin bildirdiği mümkünleri reddetmek için bir gerekçe bulamaz. 13. haftada gördüğümüz gibi, bir ayetin zahiri aklen muhal bir anlam ima ediyorsa (Allah'a el, yüz gibi organ yükleme gibi) âlimler bu ifadeyi Arap dilinin imkânları içinde te'vil etmiş ya da anlamını Allah'a bırakmıştır (tefviz).

Hükmün üçüncü türü olan âdî (tecrübî) hükümler, tekrar tekrar yaşanan olayların gözlenmesi ve denenmesiyle elde edilir. 'Su ısıtılınca kaynar', 'Tohum uygun toprak ve suyla buluşunca filizlenir', 'Demir nemli ortamda paslanır' cümleleri birer âdî hükümdür. Bu hükümlere ulaşmada gözlem (olayı dikkatle izleme), deney (koşulları kontrol ederek olayı yeniden oluşturma), tecrübe (uzun süreli yaşantı birikimi) ve görsel veriler (mikroskop ve teleskop görüntüleri, uydu fotoğrafları, grafikler, ölçüm tabloları) önemli rol oynar. Bugünkü bilimsel yöntem de büyük ölçüde bu yolla işler: Gözlem bir soru doğurur, soru bir varsayıma dönüşür, varsayım deneyle sınanır ve sonuç tekrarlandıkça güvenilir bir genellemeye ulaşılır.

Kur'an-ı Kerim insanı kâinatı gözlemlemeye defalarca davet eder: 'Bakmıyorlar mı devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yerin nasıl yayıldığına?' (Ğâşiye, 17-20) ve 'Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için elbette ibretler vardır.' (Âl-i İmrân, 190) Kelamcılar gözlenen bu düzenli işleyişi âdetullah ya da sünnetullah (Allah'ın kâinatta koyduğu yasa) olarak adlandırır: 'Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın.' (Fâtır, 43) Âdetullahın sağlamlığı sayesinde insan tarım yapabilir, ilaç geliştirebilir, köprü kurabilir; yani dünya hayatını düzenleyebilir.

Âdî hükümlerin kesinliği nedir? Kelamcılara göre bu hükümler güvenilirdir ama aklî hükümler gibi mutlak zorunlu değildir; aklen mümkün alanına girer. Gazali'nin ünlü örneğinde ateş ile pamuğun yanması arasındaki bağ, Allah'ın âdetine dayanır; ateşin pamuğu yakmaması akla aykırı değildir. Mâtürîdîler ise Allah'ın eşyaya belli özellikler (tabiat) verdiğini, bu özelliklerin de O'nun yaratmasıyla etkisini gösterdiğini vurgular. Her iki yaklaşımda da sonuç aynıdır: Sebepler gerçek ve işlevseldir, ancak asıl yaratıcı Allah'tır. Ayrıca âdî hükümler koşullara bağlıdır: Su deniz seviyesinde yaklaşık 100 °C'de kaynarken yüksek bir dağda daha düşük sıcaklıkta kaynar. Bu nedenle bilimsel bilgi yeni gözlemlerle gelişir ve düzeltilir. Mucize ise âdetullahın Allah'ın izniyle bir peygamberin elinde aşılmasıdır; akıl onu mümkün görür, nakil gerçekleştiğini bildirir. Böylece vahiy, akıl ve tecrübe birbirini tamamlayan üç bilgi yolu olarak bütünleşir.