Cuma Namazı: Cuma Gününün Fazileti, Farz ve Sahih Olmasının Şartları, Hutbe, Kılınışı ve Cuma Adabı; Cuma ve Bayram Namazlarının Önemi

Cuma kelimesi Arapçada 'toplanmak, bir araya gelmek' anlamına gelen bir kökten türemiştir. Müslümanların haftada bir kez büyük bir cemaat hâlinde toplandıkları bu güne, cahiliye döneminde 'Arûbe' denirdi; İslam'la birlikte bu gün, adını taşıyan namazla özel bir anlam kazandı. Kur'an-ı Kerim'de bir sureye bu günün adı verilmiş ve şöyle buyrulmuştur: 'Ey iman edenler! Cuma günü namaz için çağrı yapıldığı zaman hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.' (Cum'a, 9). Hemen ardından gelen ayette ise 'Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan nasibinizi arayın. Allah'ı çok anın ki kurtuluşa eresiniz.' (Cum'a, 10) buyrulur.

Bu iki ayet, İslam'ın ibadet ile çalışma hayatı arasında kurduğu dengeyi gösterir. Cuma, Yahudilerdeki cumartesi gibi bütün günün işten el çekilerek geçirildiği bir tatil günü olarak tanımlanmamıştır. Müslümana düşen, ezan okunduğunda işini bırakıp camiye yönelmek, namaz bitince de helal kazancın peşine düşmektir. Cum'a Suresi 11. ayette, hutbe sırasında gelen bir ticaret kervanı için mescitten çıkanların hatırlatılarak uyarılması, cumanın ve hutbenin dünya işlerinden önce geldiğini öğretir. Ayetteki 'koşun' ifadesi, telaşla yürümek değil, önem verip hazırlanmak ve gecikmeden yönelmek şeklinde anlaşılmıştır.

Hz. Peygamber cuma gününü 'Üzerine güneşin doğduğu en hayırlı gün cuma günüdür. Âdem o gün yaratıldı, o gün cennete konuldu ve o gün oradan çıkarıldı.' (Müslim) sözleriyle övmüş, bu günde duaların kabul edildiği bir an bulunduğunu da haber vermiştir (Buhârî, Müslim). Hicret sırasında Kuba'dan Medine'ye geçerken yolda, Sâlim b. Avf oğullarının yurdunda ilk cuma namazını kıldırmış ve hayatı boyunca bu namazı terk etmemiştir. Cumayı önemsememenin tehlikesine de dikkat çekmiş, 'Kim önemsemeyerek üç cumayı terk ederse Allah onun kalbini mühürler.' (Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî) buyurmuştur. Bu dayanaklar nedeniyle âlimler cuma namazının farz-ı ayn olduğunda ve farziyetini inkâr edenin dinden çıkacağında görüş birliği içindedir.

Her ibadette olduğu gibi cuma namazında da kişinin bu namazla yükümlü olması için bazı şartlar aranır. Bu şartlara vücub şartları denir. Bütün ibadetlerin ortak şartları olan Müslüman, akıllı ve ergen olmak burada da geçerlidir. Bunlara ek olarak cuma namazı; erkek, hür, mukim yani yolcu olmayan, sağlıklı, cami yoluna yürüyebilecek ayakları sağlam ve gözleri gören kimselere farzdır. Ayrıca kişinin hapis, can ve mal güvenliğini tehdit eden bir düşman korkusu, şiddetli yağmur, kar veya fırtına gibi camiye gitmeye gerçekten engel olan bir durumla karşı karşıya olmaması gerekir.

Bu şartların dayanağı Hz. Peygamber'in şu sözüdür: 'Cuma namazı, cemaatle kılınması her Müslümana gerekli bir haktır; ancak dört kişi bundan muaftır: köle, kadın, çocuk ve hasta.' (Ebû Dâvûd). Yolcunun muaf tutulması ise Hz. Peygamber'in yolculuklarında cuma kılmayıp öğle namazını kıldığı yönündeki rivayetlere dayanır. Bu muafiyetler İslam'ın kolaylık ilkesinin bir yansımasıdır: Ev ve aile sorumluluklarını taşıyan kadınlar, yolun zorluğuyla karşılaşan yolcular, hastalar ve camiye ulaşmakta güçlük çeken yaşlılar ve engelliler zora sokulmamıştır. Hasta bakımıyla meşgul olan ve bakımı bırakıldığında hastası zarar görecek kişi de bu kolaylıktan yararlanır.

Burada iyi ayırt edilmesi gereken bir nokta vardır: Vücub şartlarını taşımayan kişiye cuma farz değildir; ancak bu kişi camiye gelip cuma namazını kılarsa namazı geçerlidir ve o günün öğle namazının yerine geçer. Örneğin camiye gelen bir kadın, bir yolcu veya bir hasta cumayı kıldığında ayrıca öğle namazı kılmaz. Buna karşılık şartları taşıyan bir kişi özürsüz olarak cumayı terk ederse günaha girer; cuma vakti geçmiş olsa bile o günün öğle namazını kılması gerekir, çünkü cumanın kazası yoktur, yerine öğle kılınır. Ergenlik çağına girmemiş çocuklar ise ibadet alışkanlığı kazanmaları için, camide başkalarını rahatsız etmeyecek şekilde cumaya getirilerek teşvik edilir.

Cuma namazının farz olması kişiyle ilgili şartlara bağlıyken, kılınan namazın geçerli (sahih) olması namazın kılındığı yer, zaman ve ortamla ilgili şartlara bağlıdır. Bu şartlara sıhhat veya eda şartları denir. Hanefî mezhebine göre bunlar altı tanedir: Namazın şehir, kasaba veya ilçe gibi bir yerleşim merkezinde kılınması; devlet başkanının veya onun yetkilendirdiği kişinin izniyle kıldırılması; öğle vakti içinde kılınması; namazdan önce hutbe okunması; imamdan başka en az üç erkekten oluşan bir cemaatle kılınması ve kılınan yerin herkese açık (izn-i âm) olması. Bu şartlardan biri eksik olursa kılınan namaz cuma olarak geçerli olmaz ve o günün öğlesi kılınır.

Yerleşim yeri şartı, cumanın toplumun büyük bir kısmını bir araya getiren bir namaz olmasından kaynaklanır; Hz. Peygamber döneminde de cuma, çöllerde veya göçebe obalarında değil Medine gibi yerleşim merkezlerinde kılınmıştır. Devlet izni şartı ise cumanın kamu düzeniyle ilgili bir ibadet olmasıyla açıklanır: Hz. Peygamber ve sonrasında halifeler cumayı bizzat kıldırmış ya da görevlendirdikleri kişilere kıldırtmışlardır. Böylece kimin hangi camide imamlık ve hatiplik yapacağı konusunda karışıklık ve ayrılık önlenmiştir. Ülkemizde bu görevi, devlet adına Diyanet İşleri Başkanlığı yerine getirir; camilerde görevlendirilen imam-hatipler cuma namazını bu yetkiyle kıldırır.

Vakit şartına göre cuma, öğle namazının vaktinde kılınır; vakit girmeden kılınan cuma geçerli olmaz, namaz sırasında vakit çıkarsa da cuma bozulur ve öğle kılınır. Hutbe ise vakit içinde, namazdan önce ve cemaatin huzurunda okunmalıdır. Cemaat konusunda Ebû Hanîfe ve İmam Muhammed imam dışında en az üç erkeği, Ebû Yûsuf ise iki erkeği yeterli görmüştür. Son şart olan izn-i âm, caminin kapılarının cuma vaktinde herkese açık tutulması, isteyen herkesin namaza katılabilmesidir; yalnızca belirli kişilere açık, kapıları kilitli bir yerde kılınan namaz bu şartı taşımaz. Bu şart, cumanın herkesin ortak ibadeti olduğunu, hiçbir grubun onu kendine özgü kılamayacağını gösterir.

Hutbe, cuma ve bayram namazlarında hatibin minberde cemaate hitaben yaptığı; Allah'a hamd ve sena, Hz. Peygamber'e salavat, öğüt ve dua içeren konuşmadır. Cuma Suresi 9. ayetteki 'Allah'ı anmaya koşun' emri, âlimlerin çoğunluğuna göre hem hutbeyi hem namazı kapsar. Hz. Peygamber de cumayı hiçbir zaman hutbesiz kıldırmamıştır. Bu nedenle hutbe cumanın sıhhat şartıdır ve namazdan önce okunur. Ebû Hanîfe'ye göre hutbenin farz olan kısmı, Allah'ı anma niyetiyle söylenen 'Elhamdülillah' veya 'Sübhânallah' gibi kısa bir zikirdir; İmam Muhammed ve Ebû Yûsuf ise en az teşehhüd miktarı uzunlukta, örf içinde hutbe denebilecek bir konuşmayı gerekli görmüştür.

Hutbenin sünnetleri şunlardır: Hatibin abdestli olması, ayakta ve cemaate dönük olarak okuması, hutbeyi iki bölüm hâlinde okuyup aralarında kısa bir süre oturması; Allah'a hamd ve sena ile başlaması, kelime-i şehadet getirmesi, Hz. Peygamber'e salavat okuması, cemaate takvayı ve güzel ahlakı öğütlemesi, bir ayet okuması ve ikinci hutbede bütün müminler için dua etmesi. Hutbenin kısa ve anlaşılır olması da sünnettir; Hz. Peygamber 'Kişinin namazını uzun, hutbesini kısa tutması onun dinî anlayışının derinliğindendir.' (Müslim) buyurmuştur. Hutbede Arapça olarak okunan ayet, hadis, salavat ve duaların yanında, cemaatin anlayacağı dilde öğüt verilir; ülkemizde hutbeler bu şekilde Türkçe okunmaktadır.

Hutbe, cemaatin dinlemesi için okunur. Bu yüzden hatip minbere çıktığı andan namaz bitinceye kadar konuşmak, namaz kılmak, selam vermek ve almak, yemek içmek ve hutbeyi dinlemeye engel olacak her davranış mekruhtur. Hz. Peygamber 'İmam cuma günü hutbe okurken yanındakine 'Sus!' desen bile boş söz söylemiş olursun.' (Buhârî, Müslim) buyurarak dinlemenin önemini vurgulamıştır. Hatibin sesini duymayan kişi de susarak oturur. Hutbede Hz. Peygamber'in adı anıldığında cemaat sesini yükseltmeden içinden salavat getirir; hatip dua ederken de el kaldırmadan, içinden 'âmin' der. Günümüzde cep telefonunu sessize almak ve kapatmak, hutbe adabının vazgeçilmez bir parçasıdır.

Cuma namazı, ülkemizdeki uygulamaya göre şu sırayla kılınır: Cuma günü öğle vakti girince minarede dış ezan okunur. Ezandan sonra cemaat cumanın ilk sünnetini dört rekât olarak kılar. Bu sünnet, öğle namazının ilk sünneti gibi kılınır: İlk iki rekâttan sonra oturulup yalnız Ettehiyyâtü okunur, üçüncü rekâtta Sübhâneke okunmaz; her rekâtta Fatiha ve zamm-ı sure okunur. Niyet şöyle yapılabilir: 'Niyet ettim Allah rızası için cuma namazının ilk sünnetini kılmaya.' Pek çok camide sünnetten sonra cemaate kısa bir vaaz verilir. Ardından imam-hatip minbere çıkıp oturur ve müezzin, hatibin önünde iç ezanı okur.

İç ezandan sonra hatip ayağa kalkar ve hutbeyi iki bölüm hâlinde okur. Hutbe bitince müezzin kamet getirir, hatip minberden inip mihraba geçer ve cemaate iki rekât farzı kıldırır. Cemaat 'Niyet ettim Allah rızası için bugünkü cuma namazının farzını kılmaya, uydum hazır olan imama.' diye niyet eder. İmam her iki rekâtta da Fatiha ve zamm-ı sureyi sesli (cehrî) okur; Hz. Peygamber'in cumada çoğunlukla A'lâ ve Gâşiye ya da Cum'a ve Münâfikûn surelerini okuduğu bildirilmiştir (Müslim). Cemaat Hanefî mezhebine göre Sübhâneke'den sonra susar ve dinler. Farz, sabah namazının farzı gibi iki rekât olarak kılınır ve son oturuştan sonra selam verilir. Farzdan sonra cumanın son sünneti dört rekât olarak, yatsının son sünneti gibi kılınır.

Ülkemizde pek çok cemaat son sünnetten sonra zuhr-i âhir adıyla dört rekât ve ardından vaktin sünneti niyetiyle iki rekât daha namaz kılar. Zuhr-i âhir, 'son öğle' demektir; bazı âlimler, cumanın sıhhat şartlarından birinin eksik olabileceği ihtimaline karşı ihtiyat (tedbir) olarak kılınmasını tavsiye etmiştir. Bu namaz farz veya sünnet değildir; kılan kişi 'Niyet ettim vaktine yetişip de üzerime farz olup henüz kılmadığım son öğle namazının farzını kılmaya.' diye niyet eder. Cumaya geç kalan kişi ise Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a göre imamı son oturuşta, hatta sehiv secdesinde bile yakalasa cumaya yetişmiş sayılır ve imam selam verince kalkıp iki rekâtı cuma olarak tamamlar. İmam selam verdikten sonra gelen veya cumayı hiç kılamayan kişi ise o günün öğle namazını dört rekât farz olarak kılar.

Cuma, yalnızca iki rekâtlık bir farzdan ibaret değildir; o güne gösterilen özen de ibadetin bir parçasıdır. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: 'Kim cuma günü gusleder, gücü yettiğince temizlenir, yağ veya güzel koku sürünür, sonra camiye gidip iki kişinin arasını açmaz, kendisine takdir edilen namazı kılar ve imam konuşunca susarsa, o cuma ile bir sonraki cuma arasındaki günahları bağışlanır.' (Buhârî). Buna göre cuma için gusül abdesti almak (Hanefîlere göre sünnet), temiz ve güzel elbiseler giymek, dişleri temizlemek, güzel koku sürünmek, camiye erkenden gitmek, safların arasından insanların omuzlarına basarak geçmemek ve hutbeyi dikkatle dinlemek cuma adabındandır.

Camiye erken gitmenin fazileti de bir hadiste benzetmelerle anlatılır: Cuma günü ilk saatte gidene bir deve, ikinci saatte gidene bir sığır, üçüncü saatte gidene bir koç, dördüncü saatte gidene bir tavuk, beşinci saatte gidene bir yumurta kurban etmiş gibi sevap verilir; imam minbere çıkınca melekler defterlerini kapatıp hutbeyi dinlemeye gelir (Buhârî, Müslim). Cuma günü salavatı çoğaltmak da tavsiye edilmiştir; Hz. Peygamber 'Günlerinizin en faziletlisi cuma günüdür; o gün bana çokça salavat getirin.' (Ebû Dâvûd, Nesâî) buyurmuştur. Ayrıca bu günde Kehf Suresi'ni okumak, dua etmek, sadaka vermek, akraba ve komşuları ziyaret etmek cumayı ihya etmenin güzel yollarıdır.

Cuma ve bayram namazları, Müslüman toplumun en geniş katılımlı buluşmalarıdır. Her ikisi de yalnız cemaatle ve hutbe ile kılınır; ikisinde de imam kıraati sesli yapar. Bu namazlarda farklı mahallelerden, mesleklerden ve yaşlardan insanlar aynı safta yan yana durur; zengin ile yoksul arasında hiçbir ayrım gözetilmez. Hutbe, toplumun inanç, ahlak, aile, çevre, kul hakkı gibi ortak meselelerine dikkat çeker. Bayram namazları ise yılda iki kez Ramazan ve Kurban bayramlarının sabahında, sevinç ve şükrün toplu ifadesi olarak kılınır; namazdan sonra bayramlaşılır, küsler barışır, büyükler ziyaret edilir, yetim ve yoksullar sevindirilir. Böylece bu namazlar, bireyin Allah'la bağını tazelediği gibi toplumsal barış, eşitlik ve dayanışma bilincini de her hafta ve her bayram yeniden canlandırır. 'Müminler ancak kardeştir.' (Hucurât, 10) ayeti, en somut karşılığını bu namazlarda bulur.