Kur'an-ı Kerim'i Okumaya Giriş temasının bu haftasında, tecvit ilminin en temel konularından olan med (uzatma) çeşitlerini bütüncül bir şema hâlinde sınıflandırıyoruz. Doğal uzatma olan Medd-i Tabiî'nin üzerine hemze veya sükûn gelmesiyle oluşan Fer'î medleri tanıyor; özellikle hemze sebebiyle meydana gelen Medd-i Muttasıl ve Medd-i Munfasıl kurallarını ayet örnekleri üzerinde inceliyoruz.
Med Çeşitlerinin Sınıflandırılması ve Fer'î Med Sebepleri
Tecvit ilminde harekeli bir harfin önündeki med harfi (ا، و، ي) yardımıyla sesin uzatılmasına med denir. Med çeşitleri temel olarak Asli Med (Medd-i Tabiî) ve Fer'î Med olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Asli Med (Medd-i Tabiî): Kelimenin kök yapısında bulunan med harfinden sonra herhangi bir uzatma sebebi (hemze veya sükûn) gelmediğinde oluşan doğal uzatmadır ve 1 elif miktarı (iki hareke süresi kadar) uzatılır: قَالَ، يَقُولُ، قِيلَ، نُوحِيهَا.
Fer'î Med: Asli meddin 1 elif miktarından daha fazla (2, 3 veya 4 elif miktarı) uzatılmasıyla oluşan meddir. Bir kelimede Fer'î med oluşmasını sağlayan iki temel sebeb-i med (uzatma sebebi) vardır: 1) Hemze (ء / أَ / إِ / أُ), 2) Sükûn (cezim ـْ veya şedde ـّ). Med harfinden hemen sonra bu iki sebepten biri geldiğinde kelime üzerinde genellikle dalgalı uzatma işareti (~) görülür.
Hemze Sebebiyle Oluşan Medler: Medd-i Muttasıl ve Medd-i Munfasıl
Med harfinden sonra sebeb-i med olan hemze geldiğinde, med harfi ile hemzenin aynı kelimede mi yoksa iki ayrı kelimede mi bulunduğuna göre iki farklı tecvit kuralı ortaya çıkar: Medd-i Muttasıl ve Medd-i Munfasıl.
Medd-i Muttasıl (Bitişik Med): Bir kelimede med harfinden (ا، و، ي) hemen sonra sebeb-i med olan hemzenin (ء) aynı kelime içinde gelmesiyle oluşur. Örneğin جَاءَ (câe), السَّمَاءِ (es-semâi), سُوءَ (sûe), جِيءَ (cîe), أُولَئِكَ (ülâike) ve شُهَدَاءَكُمْ kelimelerinde med harfi ile kırık hemze aynı kelimenin parçasıdır. Medd-i Muttasıl'ı uzatmak vaciptir (hızlı okumada en az 2, normal okumada 4 elif uzatılır).
Medd-i Munfasıl (Ayrık Med): Med harfi birinci kelimenin sonunda, sebeb-i med olan uzun hemze (أَ / إِ / أُ) ise ikinci kelimenin başında geldiğinde oluşur. Örneğin إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ (innâ a'taynâke), يَا أَيُّهَا (yâ eyyühâ), قُوا أَنْفُسَكُمْ (kû enfüseküm) ve وَفِي أَنْفُسِكُمْ (ve fî enfüsiküm) ifadelerinde med harfi ile hemze iki ayrı kelimededir. Medd-i Munfasıl'ı 1 eliften fazla uzatmak caizdir.
Sükûn Sebebiyle Oluşan Medlerin Tasnifi: Lâzım, Ârız ve Lîn
Fer'î meddin ikinci sebebi olan sükûn, harfin harekesiz olmasıdır. Sükûn iki türlüdür: Durulsa da geçilse de değişmeyen kalıcı sükûna lâzımî sükûn (doğrudan cezim veya şedde); normalde harekeli olup sadece durak (vakıf) yapıldığında ortaya çıkan geçici sükûna ise ârızî sükûn denir.
Med harfinden sonra kalıcı (lâzımî) sükûn gelirse Medd-i Lâzım oluşur ve 4 elif uzatılması vaciptir: الضَّالِّينَ، الحَاقَّةُ، الآنَ ve sure başlarındaki الم، ص، ق gibi mukattaa harfleri. Med harfinden sonra durak sebebiyle geçici (ârızî) sükûn gelirse Medd-i Ârız oluşur: الْعَالَمِينَ ➔ الْعَالَمِينْ veya نَسْتَعِينُ ➔ نَسْتَعِينْ.
Üstün (fetha) harekeli bir harften sonra gelen cezimli Vav (ـَوْ) veya cezimli Ya (ـَيْ) harflerine lîn (yumuşak) harfi denir. Lîn harfinden sonra gelen son harf üzerinde durulduğunda ise Medd-i Lîn meydana gelir: Kureyş suresindeki قُرَيْشٍ، الصَّيْفِ، خَوْفٍ، بَيْتٍ kelimelerinde durulduğunda Medd-i Lîn uygulanır.
Örnekler
Örnek 1Asli med (Medd-i Tabiî) ile Fer'î med arasındaki temel farkı uzatma sebepleri ve ölçüleri açısından açıklayınız.
Cevabı göster
Asli medde med harfinden sonra hemze veya sükûn gelmez ve 1 elif miktarı uzatılır. Fer'î medde ise med harfinden sonra hemze veya sükûn (sebeb-i med) gelir ve 1 eliften fazla (2-4 elif miktarı) uzatılarak okunur.
Örnek 2Kevser suresinin ilk ayeti olan «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ» ayetinde «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ» kısmında hangi med kuralı vardır? Nedenini açıklayınız.
Cevabı göster
Medd-i Munfasıl (ayrık med) vardır. Çünkü med harfi olan Elif birinci kelimenin (إِنَّا) sonunda, sebeb-i med olan uzun hemze ise ikinci kelimenin (أَعْطَيْنَاكَ) başında gelmiştir.
Örnek 3Nasr suresinin ilk ayeti olan «إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ» ayetindeki «جَاءَ» kelimesinde bulunan med çeşidini ve hükmünü belirtiniz.
Cevabı göster
Medd-i Muttasıl (bitişik med) vardır. Med harfi olan Elif ile sebeb-i med olan kırık hemze (ء) aynı kelime içinde yan yana gelmiştir; uzatılması vaciptir.
Örnek 4Fatiha suresinde geçen «الْعَالَمِينَ» (durulduğunda) ve «الضَّالِّينَ» kelimelerindeki med çeşitlerini karşılaştırınız.
Cevabı göster
«الْعَالَمِينَ» kelimesinde durulduğunda son harf geçici olarak sakinleştiği için Medd-i Ârız oluşur. «الضَّالِّينَ» kelimesinde ise med harfi Elif'ten sonra kalıcı sükûn (şeddeli Lam) geldiği için durulsa da geçilse de Medd-i Lâzım vardır.
Örnek 5«مَلِكِ النَّاسِ»، «السَّمَاءِ»، «قُوا أَنْفُسَكُمْ» ve «خَوْفٍ» (durulduğunda) örneklerini med çeşitleriyle eşleştiriniz.
Cevabı göster
مَلِكِ النَّاسِ (النَّاسِ geçilirken): Medd-i Tabiî; السَّمَاءِ: Medd-i Muttasıl; قُوا أَنْفُسَكُمْ: Medd-i Munfasıl; خَوْفٍ (durulduğunda): Medd-i Lîn.
Örnek 6Medd-i Lîn kuralının oluşabilmesi için gereken şartları Kureyş suresinden bir örnekle açıklayınız.
Cevabı göster
Üstün harekeli bir harften sonra cezimli Vav (ـَوْ) veya cezimli Ya (ـَيْ) harfi gelmeli ve ondan sonraki harfte durak yapılmalıdır. Örneğin «لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ» ayetinin sonundaki «قُرَيْشٍ» kelimesinde üstünlü Ra'dan sonra cezimli Ya (يْ) gelmiş ve Şın harfinde durulduğu için Medd-i Lîn oluşmuştur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Tecvit ilminde asli meddin (Medd-i Tabiî'nin) 1 elif miktarından daha fazla uzatılmasına yol açan iki temel «sebeb-i med» aşağıdakilerden hangisidir?
Fer'î medleri meydana getiren iki uzatma sebebi (sebeb-i med) hemze ve sükûndur.
2Bir kelimede med harfinden (ا، و، ي) hemen sonra kırık hemzenin (ء) aynı kelime içinde yan yana gelmesiyle oluşan ve uzatılması vacip olan med çeşidi hangisidir?
Med harfi ile hemzenin aynı kelimede bitişik olarak bulunmasına Medd-i Muttasıl denir (جَاءَ، السَّمَاءِ gibi).
3Aşağıdaki Kur'an-ı Kerim lafızlarından hangisinde «Medd-i Munfasıl» (ayrık med) kuralına örnek vardır?
'إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ' ifadesinde med harfi Elif birinci kelimenin sonunda, uzun hemze (أَ) ikinci kelimenin başında geldiği için Medd-i Munfasıl vardır.
4Kureyş suresinin sonunda geçen «مِنْ خَوْفٍ» ve «وَالصَّيْفِ» kelimelerinde durak (vakıf) yapıldığında hangi med kuralı oluşur?
Üstünlü harften sonra cezimli Vav (خَوْ) veya cezimli Ya (صَيْ) gelip sonraki harfte durulduğunda Medd-i Lîn oluşur.
5Med çeşitlerinin sınıflandırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Med harfinden sonra hemze veya sükûn gelmediğinde oluşan doğal uzatmaya Medd-i Tabiî (Asli Med) denir ve 1 elif miktarı uzatılır.
Asli med her türlü meddin temelidir ve 1 elif uzatılır.
- «السَّمَاءِ» ve «أُولَئِكَ» kelimelerinde med harfi ile hemze iki ayrı kelimede bulunduğu için Medd-i Munfasıl vardır.
Her iki örnekte de med harfi ile kırık hemze aynı kelime içinde olduğundan Medd-i Muttasıl vardır.
- Medd-i Muttasıl ve Medd-i Munfasıl hemze sebebiyle; Medd-i Lâzım, Medd-i Ârız ve Medd-i Lîn ise sükûn sebebiyle oluşan Fer'î medlerdir.
Beşli Fer'î med sınıflandırması bu şekildedir.
- Durak sonunda oluşan Medd-i Ârız kuralında durulmayıp sonraki ayete geçilse bile yine 4 elif miktarı uzatmak zorunludur.
Durulmayıp geçildiğinde geçici sükûn kalkar ve 1 eliflik Medd-i Tabiî olur.
- Fatiha suresinin sonundaki «الضَّالِّينَ» kelimesinde med harfinden sonra şeddeli (kalıcı sükûnlu) harf geldiği için Medd-i Lâzım vardır.
Med harfinden sonra şedde veya kalıcı cezim gelmesi Medd-i Lâzım oluşturur.
- Med harfinden sonra hemze veya sükûn gelmediğinde oluşan doğal uzatmaya Medd-i Tabiî (Asli Med) denir ve 1 elif miktarı uzatılır.
6Aşağıdaki med çeşitlerini tanılayıcı özellikleri ve örnekleriyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun tecvit kavramlarıyla tamamlayınız.
- Kur'an okurken med harfleri yardımıyla sesin uzatılmasına tecvit ilminde adı verilir.
- Fer'î medlerin oluşmasını sağlayan iki temel sebep ve sükûndur.
- Med harfi ile hemzenin aynı kelime içinde yan yana gelmesiyle oluşan bitişik uzatmaya Medd-i denir.
- Med harfi birinci kelimenin sonunda, hemze ikinci kelimenin başında geldiğinde Medd-i kuralı oluşur.
- Üstünlü bir harften sonra cezimli Vav veya Ya gelip durak yapıldığında oluşan yumuşak uzatmaya Medd-i denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hemze sebebiyle oluşan Medd-i Muttasıl ile Medd-i Munfasıl arasındaki benzerlik ve farkları örnek kelimeler üzerinden açıklayınız.
1. ipucu: Her iki kuralda da med harfinden (Elif, Vav, Ya) hemen sonra sebeb-i med olarak «hemze» gelir ve med harfi üzerinde dalgalı çizgi (~) bulunur.
2. ipucu: Medd-i Muttasıl'da med harfi ile kırık hemze (ء) aynı kelimenin içindedir (جَاءَ، السَّمَاءِ) ve uzatılması vaciptir.
3. ipucu: Medd-i Munfasıl'da ise med harfi birinci kelimenin sonunda, uzun hemze (أ / إ) ikinci kelimenin başındadır (إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ، قُوا أَنْفُسَكُمْ) ve uzatılması caizdir.
Cevap: Medd-i Muttasıl ve Medd-i Munfasıl'ın ortak yönü, her ikisinin de med harfinden sonra «hemze» gelmesiyle oluşan Fer'î med çeşitleri olmasıdır. Aralarındaki temel fark ise kelime bütünlüğüdür: Medd-i Muttasıl'da med harfi ile kırık hemze (ء) tek bir kelimenin içinde bitişik olarak yer alır («جَاءَ» ve «السَّمَاءِ» gibi) ve 1 eliften fazla uzatılması vaciptir. Medd-i Munfasıl'da ise med harfi ilk kelimenin sonunda, elif şeklindeki uzun hemze (أ) ikinci kelimenin başında yer alır («إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ» ve «يَا أَيُّهَا» gibi) ve uzatılması caizdir.
Kısaca
- Meddin Ana Sınıflaması: Med çeşitleri Asli Med (Medd-i Tabiî - 1 elif) ve Fer'î Med (1 eliften fazla uzatılanlar) olarak ikiye ayrılır.
- Sebeb-i Med: Fer'î medleri meydana getiren iki uzatma sebebi vardır: Hemze (ء / أ) ve Sükûn (cezim / şedde).
- Medd-i Muttasıl (Bitişik Med): Med harfi ile kırık hemze (ء) aynı kelimede yan yana gelir (جَاءَ، السَّمَاءِ); uzatılması vaciptir.
- Medd-i Munfasıl (Ayrık Med): Med harfi birinci kelimenin sonunda, uzun hemze (أ) ikinci kelimenin başında gelir (إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ); uzatılması caizdir.
- Sükûn Sebebiyle Medler: Kalıcı sükûnla Medd-i Lâzım (الضَّالِّينَ), durak sükûnuyla Medd-i Ârız (الْعَالَمِينْ) ve lîn harfiyle Medd-i Lîn (خَوْفٍ) oluşur.