Kur'an-ı Kerim'i Okumaya Giriş temasının bu haftasında, fer'î med (uzatmalı okuma) kurallarının ikinci ana grubu olan «sükûn sebebiyle oluşan medleri» ayrıntılı olarak öğreniyoruz. Harf-i medden sonra gelen kalıcı veya geçici sükûna göre oluşan Medd-i Lâzım, Medd-i Ârız ve Medd-i Lîn kurallarını Bakara suresi 106-134. ayetlerinden örneklerle uyguluyoruz.
Lâzım Sükûn ve Medd-i Lâzım Kuralı
Tecvit ilminde harf-i medden (ا، و، ي) sonra gelerek sesin bir elif miktarından daha fazla uzatılmasına yol açan ikinci sebep sükûndur (harfin harekesiz olması). Sükûn ikiye ayrılır: Durulsa da geçilse de kelimenin aslında var olan ve değişmeyen sükûna lâzım sükûn (aslî/kalıcı sükûn); normalde harekeli iken yalnız kelimenin sonunda durulduğunda (vakıf yapıldığında) ortaya çıkan sükûna ise ârız sükûn (geçici sükûn) denir.
Bir kelimede harf-i medden (ا، و، ي) sonra lâzım sükûn (yani kalıcı bir cezim veya şedde) gelirse Medd-i Lâzım oluşur. Şeddeli harfler aslında birincisi cezimli (sakin), ikincisi harekeli iki harfin birleşimi olduğu için şedde de lâzım sükûn sayılır.
Medd-i Lâzım'ın uzatılması bütün kıraat imamlarına göre vaciptir ve 4 elif miktarı (dört parmak kaldıracak süre kadar) uzatılarak okunur. Fâtiha suresindeki وَلَا الضَّالِّينَ, Hâkka suresindeki اَلْحَاقَّةُ, Abese suresindeki اَلصَّاخَّةُ, Yûnus suresindeki cezimli آلْآنَ kelimeleri ve sure başlarındaki mukattaa harfleri (الم ، ص ، ق ، يس) Medd-i Lâzım örnekleridir.
Ârız (Geçici) Sükûn ve Medd-i Ârız Kuralı
Arapçada ve Kur'an-ı Kerim tilavetinde bir kelimenin sonunda durulduğunda (vakıf yapıldığında), son harfin harekesi (üstün, esre veya ötre) okunmaz ve o harf cezimliymiş gibi sakin durulur. İşte duraklama sebebiyle son harfte ortaya çıkan bu geçici sükûna ârız sükûn denir.
Bir kelimenin sondan bir önceki harfi harf-i med (ا، و، ي) olur ve kelimenin son harfi üzerinde durularak ârız (geçici) sükûn oluşturulursa Medd-i Ârız meydana gelir. Örneğin Fâtiha suresindeki اَلْعَالَمِينَ, الرَّحِيمِ, نَسْتَعِينُ veya Bakara suresi 106-134. ayetlerinin sonlarındaki قَدِيرٌ, تَعْلَمُونَ, الْعَلِيمُ, الْحَكِيمُ kelimelerinde durulduğunda son harfler sakinleşir (الْعَالَمِينْ ، نَسْتَعِينْ) ve Medd-i Ârız olur.
Medd-i Ârız'ın hükmü caizdir; okuyuş hızına göre 1 ile 4 elif miktarı arasında (yavaş okuyuşta 4, orta okuyuşta 2-3, hızlı okuyuşta 1 elif) uzatılabilir. Ancak ayet sonunda veya kelime üzerinde durulmayıp okumaya devam edilirse (vasıl yapılırsa) ârız sükûn ortadan kalkar ve kural 1 eliflik Medd-i Tabiîye dönüşür.
Harf-i Lîn ve Medd-i Lîn Kuralı
Yumuşak harf anlamına gelen lîn harfleri, vav (و) ve yâ (ي) olmak üzere iki tanedir. Bu iki harfin lîn harfi olması için kendilerinin cezimli (sakin), kendilerinden bir önceki harfin harekesinin ise üstün (fetha) olması gerekir (ـَوْ = ev sesi, ـَيْ = ey sesi).
Bir kelimede lîn harfinden (ـَوْ veya ـَيْ) sonra sükûn (genellikle kelime sonunda durulduğu için ârız sükûn) gelirse Medd-i Lîn oluşur. Medd-i Lîn, sesi sıkmadan yumuşak bir şekilde 1 ile 4 elif miktarı (veya 2-4 elif) uzatılarak okunur; hükmü caizdir.
Kureyş suresinde geçen قُرَيْشٍ, اَلصَّيْفِ, اَلْبَيْتِ, خَوْفٍ kelimeleri ile Bakara suresi 106-134. ayetlerde geçen شَيْءٍ, الْبَيْتَ, يَوْمٍ ve قَوْمٍ kelimeleri üzerinde durulduğunda Medd-i Lîn meydana gelir. Eğer bu kelimeler üzerinde durulmayıp geçilirse uzatma yapılmaz.
Örnekler
Örnek 1Tecvitte sükûn sebebiyle oluşan üç med çeşidini yazarak her birinin hangi sükûn türüyle (lâzım / ârız) oluştuğunu belirtiniz.
Cevabı göster
1) Medd-i Lâzım: Harf-i medden sonra lâzım (kalıcı) sükûn (cezim veya şedde) gelmesiyle oluşur. 2) Medd-i Ârız: Harf-i medden sonra kelime sonunda durulmasıyla ortaya çıkan ârız (geçici) sükûnla oluşur. 3) Medd-i Lîn: Harf-i lînden (üstünlü harf sonrası cezimli vav veya yâ) sonra sükûn gelmesiyle oluşur.
Örnek 2Lâzım sükûn ile ârız sükûn arasındaki temel farkı birer örnekle açıklayınız.
Cevabı göster
Lâzım sükûn, kelimenin aslında var olan, üzerinde durulsa da geçilse de kaybolmayan kalıcı sükûndur (الضَّالِّينَ kelimesindeki şeddeli lâm gibi). Ârız sükûn ise normalde harekeli olan son harfin duraklama (vakıf) nedeniyle geçici olarak cezimli okunmasıdır; geçildiğinde kaybolur (الْعَالَمِينَ kelimesinde durunca ن harfinin sakin okunması gibi).
Örnek 3Aşağıdaki kelimelerde (sonlarında durulduğu varsayılarak) sükûn sebebiyle oluşan hangi med kuralının bulunduğunu yazınız: «الْحَاقَّةُ — نَسْتَعِينُ — خَوْفٍ — الضَّالِّينَ — الْعَلِيمُ — قُرَيْشٍ».
Cevabı göster
الْحَاقَّةُ ve الضَّالِّينَ: Medd-i Lâzım (harf-i medden sonra şedde/lâzım sükûn var); نَسْتَعِينُ ve الْعَلِيمُ: Medd-i Ârız (harf-i medden sonra duraklamayla ârız sükûn var); خَوْفٍ ve قُرَيْشٍ: Medd-i Lîn (üstün sonrası cezimli vav/yâ'dan sonra ârız sükûn var).
Örnek 4«Harf-i med» olan Vav ve Yâ ile «harf-i lîn» olan Vav ve Yâ arasındaki hareke farkı nedir?
Cevabı göster
Harf-i med olan Vav ve Yâ'nın üzerinde hareke/cezim yazılmaz; Vav'dan önceki harf ötreli (ـُو), Yâ'dan önceki harf esrelidir (ـِي). Harf-i lîn olan Vav ve Yâ'nın üzerinde ise cezim (وْ / يْ) bulunur ve her ikisinden önceki harfin harekesi de üstündür (ـَوْ / ـَيْ).
Örnek 5Bakara suresi 127. ayette Hz. İbrahim ve Hz. İsmail'in Kâbe'nin temellerini yükseltirken yaptıkları «رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» duasının anlamını ve son kelimedeki tecvit kuralını yazınız.
Cevabı göster
Anlamı: «Rabbimiz! Bizden (bu hizmeti) kabul buyur! Şüphesiz Sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.» Son kelime olan «الْعَلِيمُ» üzerinde durulduğunda harf-i med olan Yâ'dan sonra Mîm harfi ârız sükûn aldığı için «Medd-i Ârız» oluşur.
Örnek 6Sure başlarında yer alan «الم (Elif-Lâm-Mîm)» ve «يس (Yâ-Sîn)» gibi mukattaa harflerinin üzerinde neden uzatma (∼) işareti bulunur ve hangi med kuralıyla okunur?
Cevabı göster
Bu harflerin okunuşları üç harfli olup (لَامْ ، مِيمْ ، سِينْ) ortalarında harf-i med (elif/yâ) ve sonlarında kalıcı cezim (lâzım sükûn) bulunduğu için 4 elif miktarı uzatılarak «Medd-i Lâzım» kuralıyla okunurlar.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Harf-i medden (ا، و، ي) sonra durulsa da geçilse de değişmeyen «lâzım (kalıcı) sükûn» (cezim veya şedde) gelmesiyle oluşan ve 4 elif miktarı uzatılması vacip olan tecvit kuralı hangisidir?
Harf-i medden sonra kalıcı sükûn (cezim veya şedde) geldiğinde 4 elif uzatılması vacip olan Medd-i Lâzım oluşur.
2Fâtiha suresindeki «الْعَالَمِينَ ، الرَّحِيمِ ، نَسْتَعِينُ» kelimelerinin sonlarında durulduğunda (vakıf yapıldığında) ortaya çıkan geçici sükûn sebebiyle hangi med kuralı oluşur?
Harf-i medden sonra kelime sonunda durulmasıyla oluşan geçici (ârız) sükûn sebebiyle Medd-i Ârız meydana gelir.
3Kureyş suresinde yer alan «قُرَيْشٍ ، الصَّيْفِ ، الْبَيْتِ ، خَوْفٍ» kelimelerinin üzerinde durulduğunda cezimli vav (ـَوْ) ve cezimli yâ (ـَيْ) harflerinden dolayı oluşan med hangisidir?
Üstünlü harften sonra gelen cezimli vav veya yâ (lîn harfi) sonrasında durularak sükûn oluştuğunda Medd-i Lîn meydana gelir.
4Aşağıdaki Kur'an kelimelerinden hangisinde şedde (lâzım sükûn) sebebiyle oluşmuş bir «Medd-i Lâzım» örneği vardır?
الضَّالِّينَ kelimesinde harf-i med olan eliften hemen sonra şeddeli lâm (lâzım sükûn) geldiği için Medd-i Lâzım vardır.
5Sükûn sebebiyle oluşan medler ile ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Durulsa da geçilse de kelimenin aslında var olan ve ortadan kalkmayan sükûna lâzım (kalıcı) sükûn denir.
Lâzım sükûn vakıf ve vasıl hâlinde değişmeyen aslî sükûndur.
- «الْعَلِيمُ» kelimesi üzerinde durulmayıp sonraki ayete geçilerek okunduğunda yine 4 elif Medd-i Ârız yapılır.
Durulmayıp geçildiğinde ârız sükûn ortadan kalkar ve kelime 1 elif Medd-i Tabiî ile okunur.
- Vav (وْ) ve yâ (يْ) harfleri cezimli olup kendilerinden önceki harfin harekesi üstün olduğunda «lîn harfi» adını alır.
Üstünlü harften sonra gelen cezimli vav ve yâ harflerine harf-i lîn denir.
- Medd-i Lâzım kuralının uzatma miktarı 1 eliftir ve uzatılması caizdir.
Medd-i Lâzım'ın uzatma miktarı 4 eliftir ve uzatılması vaciptir.
- Bakara suresi 106-134. ayetlerde Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail'in Kâbe'yi inşa ederken yaptıkları dualar yer alır.
Bu ayetlerde Hz. İbrahim'in tevhid mücadelesi, Kâbe'nin inşası ve tövbe-dua bilinci anlatılır.
- Durulsa da geçilse de kelimenin aslında var olan ve ortadan kalkmayan sükûna lâzım (kalıcı) sükûn denir.
6Aşağıdaki tecvit kavramlarını ve örneklerini doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Fer'î med kuralları hemze sebebiyle oluşanlar ve sebebiyle oluşanlar olmak üzere iki gruba ayrılır.
- Fâtiha suresinin son kelimesi olan الضَّالِّينَ kelimesinde eliften sonra şedde geldiği için kuralı vardır.
- Ayet sonundaki تَعْلَمُونَ kelimesinde durulduğunda son harf sakin okunduğu için meydana gelir.
- Kureyş suresindeki مِنْ خَوْفٍ ifadesinde durulduğunda cezimli vav harfinden dolayı kuralı uygulanır.
- Kulun işlediği bir hatadan pişmanlık duyarak Allah'tan bağışlanma dilemesine ve doğru yola dönmesine denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Sükûn sebebiyle oluşan üç med çeşidini (Medd-i Lâzım, Medd-i Ârız ve Medd-i Lîn) oluşum şartları, uzatma miktarları ve kelimede durulup geçilmesi durumundaki farkları açısından karşılaştırınız.
1. ipucu: Medd-i Lâzım'da sükûnun kalıcı (cezim/şedde) olduğunu ve durulsa da geçilse de 4 elif uzatıldığını belirtiniz.
2. ipucu: Medd-i Ârız'da harf-i medden sonra duraklamayla geçici sükûn oluştuğunu, geçilirse Medd-i Tabiîye dönüştüğünü açıklayınız.
3. ipucu: Medd-i Lîn'de ise harf-i med yerine üstün sonrası cezimli vav/yâ (harf-i lîn) bulunduğunu örneklerle yazınız.
Cevap: Sükûn sebebiyle oluşan üç med şunlardır: 1) Medd-i Lâzım: Harf-i medden sonra lâzım (kalıcı) sükûn (cezim veya şedde) gelmesiyle oluşur (Örnek: الضَّالِّينَ ، الْحَاقَّةُ). Durulsa da geçilse de sükûn bozulmaz ve 4 elif uzatılması vaciptir. 2) Medd-i Ârız: Harf-i medden sonra kelime sonunda durulduğunda ortaya çıkan ârız (geçici) sükûnla oluşur (Örnek: الْعَالَمِينَ ، نَسْتَعِينُ). Durulduğunda 1-4 elif uzatılması caizdir; durulmadan geçilirse 1 eliflik Medd-i Tabiî olur. 3) Medd-i Lîn: Üstünlü bir harften sonra gelen cezimli vav (ـَوْ) veya cezimli yâ (ـَيْ) harfinden sonra durularak sükûn oluşmasıyla meydana gelir (Örnek: خَوْفٍ ، قُرَيْشٍ). Durulduğunda yumuşak bir sesle uzatılır, geçildiğinde ise uzatma yapılmaz.
Kısaca
- Lâzım ve Ârız Sükûn: Durulsa da geçilse de sabit kalan cezme/şeddeye lâzım (kalıcı) sükûn; kelime sonunda durunca oluşan geçici sükûna ârız sükûn denir.
- Medd-i Lâzım: Harf-i medden sonra lâzım sükûn (cezim/şedde) gelmesiyle oluşur (الضَّالِّينَ ، الْحَاقَّةُ ، الم); 4 elif uzatılması vaciptir.
- Medd-i Ârız: Harf-i medden sonra kelime sonunda durulmasıyla oluşan ârız sükûnla meydana gelir (الْعَالَمِينَ ، الْعَلِيمُ); geçilirse Medd-i Tabiî olur.
- Harf-i Lîn ve Medd-i Lîn: Üstünlü harf sonrası cezimli vav (ـَوْ) veya yâ (ـَيْ) harfinden sonra durulduğunda Medd-i Lîn oluşur (خَوْفٍ ، قُرَيْشٍ ، الْبَيْتِ).
- Bakara 106-134. Ayetler: Bu ayetlerde Hz. İbrahim ve Hz. İsmail'in Kâbe'yi inşası ile tövbe ve teslimiyet duaları yer alır; ayet sonlarında Medd-i Ârız uygulanır.