Bakara Suresinin 95-105. Ayetlerini Yüzünden Okuma, Sakin Mîm-Kalkale Kuralları ve Hitap Edebi

Bakara suresinin 95 ve 96. ayetlerinde, kendi elleriyle işledikleri günahlar yüzünden ölümden ve ahiret hesabından korkan kimselerin durumu anlatılır. Yüce Allah, bin yıl yaşasa bile kimsenin Allah'ın azabından kurtulamayacağını, önemli olanın uzun yaşamak değil iman ve salih amelle dolu bir ömür sürmek olduğunu hatırlatır.

97 ve 98. ayetlerde ise İslam'ın meleklere iman esası vurgulanır. Bazı kimselerin vahiy meleği Cebrâil'e (جِبْرِيلَ) karşı düşmanlık beslemesi üzerine Yüce Allah şöyle buyurur: 'De ki: Kim Cebrâil'e düşman ise bilsin ki o, Kur'an'ı Allah'ın izniyle kendinden önceki kitapları doğrulayıcı, müminler için bir hidayet rehberi ve müjde olarak senin kalbine indirmiştir.' (Bakara, 2/97).

Hemen ardından 98. ayette Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrâil'e ve Mikâil'e (مِيكَالَ) iman etmenin bir bütün olduğu; melekler veya peygamberler arasında ayrım yapılamayacağı bildirilir.

102 ve 103. ayetlerde, insanların aile yuvalarını bozmak için sihir ve büyü gibi batıl yollara başvurmalarının ahirette hiçbir fayda sağlamayacağı; Allah'ın izni olmadıkça hiçbir şeyin kimseye zarar veremeyeceği açıklanır. Müminin görevi batıl inançlardan uzak durup yalnızca Allah'a iman etmek ve takva sahibi (sorumluluk bilincinde) olmaktır.

104. ayet ise müminlere çok değerli bir konuşma ve iletişim edebi öğretir: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا — 'Ey iman edenler! (Peygamber'e) Râinâ demeyin, Ünzurnâ (Bize bak, bizi gözet) deyin ve onu dinleyin!'

Medine'de bazı kötü niyetli kimseler 'Bizi gözet' anlamındaki رَاعِنَا (Râinâ) kelimesini ağızlarını eğip bükerek 'Bize çobanlık et / dinlemez olası' gibi kaba bir anlama çekiyorlardı. Yüce Allah müminlere, yanlış anlaşılmaya kapı açmayan, net ve saygılı bir ifade olan اُنْظُرْنَا (Ünzurnâ) kelimesini kullanmalarını ve Peygamberimizi can kulağıyla dinlemelerini emretmiştir.

Bakara suresinin 95-105. ayetlerini yüzünden okurken özellikle çoğul zamirlerin (هُمْ / كُمْ) sonunda sıkça karşılaştığımız cezimli (sakin) Mîm (مْ) harfinin üç okunuş kuralına dikkat ederiz:

1. İdgam-ı Misleyn Meal-Gunne: Sakin Mîm'den (مْ) sonra harekeli bir Mîm (م) gelirse iki mîm birleştirilip gunneli (genizden ses vererek 1,5 elif miktarı tutulup) okunur. Örnek: 96. ayette يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ ve 102. ayette مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ.

2. İhfâ-i Şefevî (Dudak İhfası): Sakin Mîm'den (مْ) sonra Bâ (ب) harfi gelirse dudaklar hafifçe değdirilerek gunneli okunur. Örnek: 102. ayette geçen وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ (Ve mâ hüm bi-dârrîne) ifadesi!

3. İzhar-ı Şefevî: Sakin Mîm'den (مْ) sonra Mîm ve Bâ dışındaki diğer 26 harften biri gelirse Mîm harfi tutulmadan açık ve net okunur. Örnek: 95. ayette قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ ve 103. ayette لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ.

Kalkale sözlükte 'sarsmak, kıpırdatmak ve sesi hafifçe sıçratmak' anlamına gelir. Kalkale harfleri 5 tanedir ve قُطْبُ جَدٍ (Kutbu Cedin) kelimesinde toplanmıştır: Kâf (ق), Tı (ط), Bâ (ب), Cîm (ج) ve Dâl (د).

Bu 5 harften biri kelimenin ortasında veya sonunda cezimli (sakin) olarak geldiğinde (ya da durak sonunda sükûn üzere durulduğunda), ses mahrecinde hapsedilmez; kuvvetlice vurularak hafif yankılı bir sesle okunur.

Okuduğumuz ayetlerdeki Kalkale örnekleri: 96. ayette أَحْرَصَ kelimesinden önceki ve 99. ayetteki وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا (Ve lekad enzelnâ — Dâl harfinde kalkale), 97. ayette مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ ve 100. ayette أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ ifadelerinin yanı sıra 95. ayette أَبَدًا kelimesinden önceki قَدَّمَتْ ve 102. ayette durulduğunda مِنْ خَلَاقٍ (Min halâk — Kâf harfinde kalkale) örnekleridir.

Kur'an-ı Kerim'de Yüce Rabbimizin özel ismi olan اَللَّهُ (Allah) lafzına 'Lafzatullah' denir. Lafzatullah'ın içindeki Lâm harfi bazen kalın, bazen ince okunur:

1. Kalın Okunuş: Lafzatullah'tan hemen önceki harfin harekesi ÜSTÜN (fetha) veya ÖTRE (damme) ise 'Allâh' şeklinde kalın ve dolgun okunur. Ayetlerimizdeki örnekler: 95. ayette وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (Vallâhü), 96. ayette وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (Vallâhü), 98. ayette فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (Fe-innallâhe), 101. ayette كِتَابَ اللَّهِ (Kitâballâhi), 105. ayette وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (Vallâhü).

2. İnce Okunuş: Lafzatullah'tan hemen önceki harfin harekesi ESRE (kesra) ise 'Lillâh / Billâh / İznillâh' şeklinde ince okunur. Ayetlerimizdeki örnekler: 97. ayette بِإِذْنِ اللَّهِ (Bi-iznillâhi), 98. ayette مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ (Lillâhi), 101 ve 103. ayetlerde مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (Min indillâhi).

Ayetleri yüzünden okurken nefesimizi doğru ayarlamak ve anlamı bozmamak için durak (vakıf) işaretlerine dikkat ederiz. Durduğumuz kelimenin son harekesi üstün, esre, iki esre veya iki ötre ise harekesini düşürüp cezimli (sakin) olarak dururuz: Örneğin 95. ayet sonundaki بِالظَّالِمِينَ kelimesinde بِالظَّالِمِينْ (Bi'z-zâlimîn) diye dururuz.

Eğer durduğumuz kelimenin sonunda iki üstün (ـًا) varsa, iki üstünden biri kaldırılıp sondaki Elif ile bir elif miktarı uzatılarak (Medd-i İvaz yapılarak) durulur: Örneğin 95. ayetteki أَبَدًا kelimesinde durulursa 'Ebedâ' diye okunur.

Eğer durduğumuz kelimenin sonunda yuvarlak tâ (ة / ـة) varsa, harekesi ne olursa olsun durulduğunda cezimli hâ (هْ) sesine dönüşür: Örneğin 103. ayetteki لَمَثُوبَةٌ kelimesinde durulursa 'Le-mesûbeh' şeklinde okunur.