Geçen hafta Kur'an alfabesindeki üç peltek harfin (ث، ذ، ظ) çıkış bölgesini (dil ucu ve üst ön diş uçları) ve ince-kalın özelliklerini tanıdık. Bu hafta ders kitabımızın 22–27. sayfalarında yer alan kelime ve ayet uygulamalarıyla peltek harfleri kelime başında, ortasında, sonunda, cezimli ve şeddeli hâllerde doğru telaffuz etmeyi; ayrıca peltek olmayan benzer harflerden (س، ص، ز، ض، ط) ayırt etmeyi pekiştiriyoruz.
Peltek Harflerin (ث، ذ، ظ) Kelime İçindeki Konumları
Peltek harfler olan ث (Sâ), ذ (Zel) ve ظ (Zâ), Kur'an-ı Kerim kelimelerinde başta, ortada veya sonda yer alabilir. Harfin kelime içindeki yeri veya üzerindeki hareke/işaret değişse de dil ucunun üst ön diş uçlarına değmesiyle oluşan peltek mahreci asla değişmez.
Kelime başında ثَمَنًا، ذُرِّيَّةٌ، ظَلَمُوا; kelime ortasında مِيثَاقَ، تَذْكِرَةٌ، عَظِيمٌ; kelime sonunda ise حَرْثٌ، يَوْمَئِذٍ، حَفِيظٌ örneklerinde üç peltek harfin yazılış şekillerini açıkça görürüz. Özellikle ذ harfinin kendinden sonraki harfle birleşmediğine dikkat edilmelidir.
Peltek harfler cezimli olduğunda (يُثْبِتُ، اُذْكُرْ، تَنْظُرْ) ses keskinleştirilmeden yumuşak bir akışla tutulur; şeddeli olduğunda (بَثَّ، كَذَّبَ، حَظٍّ) ise aynı mahreçte iki kez kuvvetli fakat peltek olarak okunur.
| Harf | Başta | Ortada | Sonda | Cezimli / Şeddeli |
|---|---|---|---|---|
| ث (İnce) | ثَمَنًا • ثَالِثِ | مِيثَاقَ • مَثَلُ | حَرْثٌ • حَدِيثٍ | يُثْبِتُ / بَثَّ |
| ذ (İnce) | ذُرِّيَّةٌ • ذَرَّةٍ | تَذْكِرَةٌ • عَذَابٌ | يَوْمَئِذٍ • اَعُوذُ | اُذْكُرْ / كَذَّبَ |
| ظ (Kalın) | ظَلَمُوا • ظِلٍّ | عَظِيمٌ • عِظَامٌ | حَفِيظٌ • يَعِظُ | تَنْظُرْ / حَظٍّ |
İnce Peltek ث ve ذ Harflerinin Kur'an Kelimelerindeki Uygulamaları
Ders kitabımızın 22–24. sayfalarında ince peltek harfler olan ث ve ذ harflerinin Kur'an-ı Kerim'de en sık geçen kelime örnekleri üzerinde durulur. Bu iki harf telaffuz edilirken dil kökü yükseltilmez, ses ince ve yumuşak çıkarılır.
İnce peltek ث harfinin geçtiği başlıca kelimeler şunlardır: مَثَلُ (meselü), اَكْثَرُ (ekseru), ثَالِثِ (sâlisi), حَرْثٌ (harsün), كَثِيرًا (kesîran), حَدِيثٍ (hadîsin) ve ثَمَرَاتٍ (semerâtin). Bu kelimeleri okurken ث harfini ıslıklı س sesine dönüştürmekten kaçınmalıyız.
İnce peltek ذ harfinin geçtiği başlıca kelimeler ise şunlardır: اَذِنَ (ezine), اَعُوذُ (eûzü), اُذْكُرْ (üzkür), كَذَّبَ (kezzebe), اَلَّذِي (ellezî), يَوْمَئِذٍ (yevmeizin), تَذْكِرَةٌ (tezkiratün) ve عَذَابٌ (azâbün).
Kalın Peltek ظ Kelimeleri ve Benzer Seslerden Ayırt Edilmesi
Üç peltek harf arasında kalın okunan tek harf ظ (Zâ) harfidir. Kur'an-ı Kerim'de ظَنَّ (zanne), عِظَامٌ (ızâmün), ظَلَمُوا (zalemû), ظِلٍّ (zıllin), حِفْظًا (hıfzan), عَظِيمٌ (azîmün), حَفِيظٌ (hafîzun) ve ظَالِمٌ (zâlimün) kelimelerinde ظ harfi hem peltek hem de tok bir sesle okunur.
Kitabımızın 25. sayfasındaki etkinliklerde peltek harfleri, görünüşü veya sesi benzeyen ancak peltek olmayan harflerden ayırt etmemiz istenir. Örneğin ض harfi dil kenarının üst azı dişlere değmesiyle çıkar ve peltek değildir (اَرْضِ، فَضْلِهِ).
Aynı şekilde keskin sesli olan ص (عَصَيْنَا، بَصِيرٌ), ز (زَكٰوةٌ، اَنْزَلَ) ve س (نَفْسٌ) harfleri ile diş dibi harfi olan noktasız ط (اِنْطَلِقُوا) peltek harf değildir.
2. Çalışma Yaprağı (s. 26): Peltek Harfli Kelimeleri Bulma
Kitabımızın 26. sayfasında yer alan 2. Çalışma Yaprağında, karışık olarak verilen Kur'an kelimeleri içinden peltek harf bulunanları seçmemiz ve hangi peltek harfi içerdiğini yazmamız istenir.
Tabloda ث harfi içeren kelimeler: اِثْمَ (cezimli ث), كَثِيرٌ (ortada ث), يَبُثُّ (sonda şeddeli ث), وَابْعَثْ (sonda cezimli ث) ve مِيثَاقَكُمْ (ortada ث) kelimeleridir.
Tabloda ذ harfi içeren kelimeler: ذَرَّةٍ، ذَاتَ، نَذِيرًا، ذُرِّيَّتِنَا، يُعَذِّبُ kelimeleridir. Kalın peltek ظ harfi içeren kelimeler ise يَعِظُكُمْ، يُوعَظُ، تُظْلَمُ، مَوْعِظَةٌ olarak belirlenir.
| Peltek Harf | Tabloda Bu Harfi İçeren Kelimeler |
|---|---|
| ث (İnce Peltek) | اِثْمَ • كَثِيرٌ • يَبُثُّ • وَابْعَثْ • مِيثَاقَكُمْ |
| ذ (İnce Peltek) | ذَرَّةٍ • ذَاتَ • نَذِيرًا • ذُرِّيَّتِنَا • يُعَذِّبُ |
| ظ (Kalın Peltek) | يَعِظُكُمْ • يُوعَظُ • تُظْلَمُ • مَوْعِظَةٌ |
3. Çalışma Yaprağı (s. 27): Ayetlerde Geçen Peltek Harflerin Analizi
Kitabımızın 27. sayfasındaki 3. Çalışma Yaprağında sekiz ayet-i kerime verilerek içlerinde geçen peltek harfleri bulmamız istenir. İlk üç ayette ikişer peltek harf vardır: 1) ثُمَّ نَظَرَ ayetinde ث ve ظ; 2) اِذِ انْبَعَثَ اَشْقٰيهَا ayetinde ذ ve ث; 3) فَاَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظّٰى ayetinde cezimli ذ ve şeddeli ظ.
Dördüncü ayet olan اَلَّذِي اَنْقَضَ ظَهْرَكَ ifadesinde اَلَّذِي kelimesinde ذ, ظَهْرَكَ kelimesinde ظ vardır; ortadaki اَنْقَضَ kelimesinin son harfi ض olduğu için peltek değildir! Beşinci ayet olan وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ifadesinde ise مِثْقَالَ (ث) ve ذَرَّةٍ (ذ) peltek harfleri yer alır.
Altıncı ayet ذِي ثَلٰثِ شُعَبٍ ifadesinde bir ذ ve iki ث olmak üzere üç peltek harf yan yana gelmiştir. Yedinci ayet اِنْطَلِقُوا اِلٰى ظِلٍّ ifadesinde yalnızca ظِلٍّ kelimesindeki ظ peltektir (ط peltek değildir). Sekizinci ayet قَالَ رَبِّ فَاَنْظِرْنِي اِلٰى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ifadesinde ise فَاَنْظِرْنِي (ظ) ve يُبْعَثُونَ (ث) peltek harfleri bulunur.
Kontrol Noktası: Öz Değerlendirme (s. 27)
Temanın sonunda yer alan Kontrol Noktası bölümünde peltek harflerle ilgili dört temel soruyu eksiksiz cevaplayabilmemiz beklenir: 1) Peltek harfler ث، ذ، ظ olmak üzere üç tanedir.
2) Peltek harflerin çıkış bölgesi (mahreci), dil ucunun üst ön dişlerin uçlarına hafifçe değdirildiği bölgedir. 3) Peltek harflerden ince okunanlar ث ve ذ harfleridir; kalın okunan ise ظ harfidir.
4) Kur'an-ı Kerim okurken peltek harfleri kendi mahrecinden ve ince-kalın sıfatlarına dikkat ederek telaffuz etmek, kelimelerin anlamını bozmamak ve Kur'an'ı tecvit kurallarına uygun okumak için vazgeçilmez bir kuraldır.
Örnekler
Örnek 1يُثْبِتُ، اُذْكُرْ، تَنْظُرْ kelimeleri ile بَثَّ، كَذَّبَ، حَظٍّ kelimelerinde peltek harflerin üzerinde hangi işaretler vardır ve nasıl okunur?
Cevabı göster
İlk gruptaki يُثْبِتُ، اُذْكُرْ، تَنْظُرْ kelimelerinde peltek harfler cezimlidir; dil ucu diş uçlarına değdirilerek ses akıtılır. İkinci gruptaki بَثَّ، كَذَّبَ، حَظٍّ kelimelerinde ise şeddelidir; aynı peltek mahreçte iki kez vurgulu okunur.
Örnek 2Kitaptaki etkinlikte geçen اَرْضِ، عَصَيْنَا، زَكٰوةٌ، اِنْطَلِقُوا، ظَلَمُوا kelimelerinden hangisinde peltek harf vardır? Açıklayınız.
Cevabı göster
Yalnızca ظَلَمُوا kelimesinde kalın peltek ظ harfi vardır. Diğer kelimelerdeki ض، ص، ز، ط harfleri peltek değildir.
Örnek 3اَلَّذِي اَنْقَضَ ظَهْرَكَ (İnşirah suresi, 3. ayet) ifadesinde hangi harfler peltektir, hangi kalın harf peltek değildir?
Cevabı göster
اَلَّذِي kelimesindeki ذ (ince peltek) ve ظَهْرَكَ kelimesindeki ظ (kalın peltek) peltek harflerdir. اَنْقَضَ kelimesindeki ض (Dâd) harfi ise kalın olmasına rağmen peltek değildir.
Örnek 4ذِي ثَلٰثِ شُعَبٍ (Mürselât suresi, 30. ayet) ifadesinde kaç tane peltek harf bulunduğunu kelime kelime gösteriniz.
Cevabı göster
ذِي kelimesinde 1 tane ذ ve ثَلٰثِ kelimesinde başta ve sonda 2 tane ث olmak üzere toplam 3 peltek harf vardır.
Örnek 5فَاَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظّٰى (Leyl suresi, 14. ayet) ayetindeki peltek harfleri bularak ince mi kalın mı olduklarını belirtiniz.
Cevabı göster
فَاَنْذَرْتُكُمْ kelimesinde cezimli ذ (ince peltek) ve تَلَظّٰى kelimesinde şeddeli ظ (kalın peltek) harfi bulunmaktadır.
Örnek 62. Çalışma Yaprağında geçen مِيثَاقَكُمْ، ذُرِّيَّتِنَا، مَوْعِظَةٌ kelimelerini içerdikleri peltek harflere göre eşleştiriniz.
Cevabı göster
مِيثَاقَكُمْ kelimesinde ince peltek ث; ذُرِّيَّتِنَا kelimesinde ince peltek ذ; مَوْعِظَةٌ kelimesinde ise kalın peltek ظ harfi vardır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdaki Kur'an kelimelerinden hangisinde kalın peltek olan ظ harfi bulunmaktadır?
عَظِيمٌ kelimesinin ortasında kalın peltek ظ harfi vardır; ض ve ط harfleri peltek değildir.
23. Çalışma Yaprağında yer alan وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ayetinde hangi iki peltek harf sırasıyla geçmektedir?
مِثْقَالَ kelimesinde cezimli ث, ذَرَّةٍ kelimesinde ise baştaki ذ harfi peltektir.
3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- اِنْطَلِقُوا اِلٰى ظِلٍّ ayetinde hem ط hem de ظ harfi peltek olarak okunur.
Noktasız ط harfi peltek değildir; bu ayette yalnızca ظِلٍّ kelimesindeki noktalı ظ harfi peltektir.
- اِنْطَلِقُوا اِلٰى ظِلٍّ ayetinde hem ط hem de ظ harfi peltek olarak okunur.
4Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- يَبُثُّ، كَذَّبَ، تَلَظّٰى kelimelerinde peltek harfler şeddeli olarak gelmiştir.
يَبُثُّ kelimesinde ث, كَذَّبَ kelimesinde ذ ve تَلَظّٰى kelimesinde ظ harfi şeddelidir.
- يَبُثُّ، كَذَّبَ، تَلَظّٰى kelimelerinde peltek harfler şeddeli olarak gelmiştir.
5Aşağıdaki ayet ve kelime örneklerini içerdikleri peltek harflerle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Cümlelerdeki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayınız.
- Peltek harflerin çıkış bölgesi, dil ucunun üst ön uçlarına hafifçe değdirildiği yerdir; bu harflerden ث ve ذ ince, ظ ise kalın okunur.
- Peltek harflerin çıkış bölgesi, dil ucunun üst ön diş uçlarına hafifçe değdirildiği yerdir; bu harflerden ث ve ذ ince, ظ ise okunur.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Cümlelerdeki boşlukları uygun kelimelerle tamamlayınız.
- اَلَّذِي اَنْقَضَ ظَهْرَكَ ayetindeki اَنْقَضَ kelimesinin son harfi olan ض kalın bir harftir ancak değildir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir ayet okurken içindeki peltek harfleri hatasız belirlemek ve seslendirmek için izlenecek yöntemi üç adımda açıklayınız.
1. ipucu: 1. Adım (Görsel Tanıma): Ayette üstte üç noktalı ث, Dal gövdeli tek noktalı ذ ve Tı gövdeli tek noktalı ظ harflerini tespit ederiz.
2. ipucu: 2. Adım (Benzerlerden Ayırma): Noktasız ط, Sâd gövdeli ض ve keskin sesli س، ص، ز harflerinin peltek olmadığını hatırlayarak onları peltek okumaktan kaçınırız.
Cevap: 1. Adım (Görsel Tanıma): Ayette üstte üç noktalı ث, Dal gövdeli tek noktalı ذ ve Tı gövdeli tek noktalı ظ harflerini tespit ederiz. 2. Adım (Benzerlerden Ayırma): Noktasız ط, Sâd gövdeli ض ve keskin sesli س، ص، ز harflerinin peltek olmadığını hatırlayarak onları peltek okumaktan kaçınırız. 3. Adım (Doğru Telaffuz): Dil ucumuzu üst ön diş uçlarına hafifçe değdirerek ث ve ذ harflerini ince, ظ harfini ise kalın ve tok bir sesle okuruz.
Kısaca
- Peltek harfler olan ث، ذ، ظ Kur'an kelimelerinin başında, ortasında ve sonunda harekeli, cezimli (يُثْبِتُ، اُذْكُرْ، تَنْظُرْ) veya şeddeli (بَثَّ، كَذَّبَ، حَظٍّ) olarak gelebilir; her durumda peltek özellikleri korunur.
- Üzerinde üç nokta bulunan ث (Sâ) ince peltek bir harftir; مَثَلُ، اَكْثَرُ، ثَالِثِ، حَرْثٌ، كَثِيرًا، حَدِيثٍ، ثَمَرَاتٍ gibi kelimelerde keskin س sesinden ayrılarak yumuşak okunur.
- Üzerinde tek nokta bulunan ve kendinden sonraya birleşmeyen ذ (Zel) ince peltek bir harftir; اَذِنَ، اَعُوذُ، اُذْكُرْ، كَذَّبَ، اَلَّذِي، يَوْمَئِذٍ، تَذْكِرَةٌ، عَذَابٌ kelimelerinde keskin ز sesinden ayrılarak okunur.
- Tı (ط) gövdeli ve tek noktalı ظ (Zâ) kalın peltek harftir; ظَنَّ، عِظَامٌ، ظَلَمُوا، ظِلٍّ، حِفْظًا، عَظِيمٌ، حَفِيظٌ، ظَالِمٌ kelimelerinde hem peltek hem kalın seslendirilir.
- Kur'an okurken peltek olmayan ض (اَرْضِ، فَضْلِهِ، اَنْقَضَ), ص (عَصَيْنَا، بَصِيرٌ), ز (زَكٰوةٌ، اَنْزَلَ), س (نَفْسٌ) ve ط (اِنْطَلِقُوا) harflerini pelteklerle karıştırmamak gerekir.
- Ayet uygulamalarında (ثُمَّ نَظَرَ, اِذِ انْبَعَثَ اَشْقٰيهَا, فَاَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظّٰى, ذِي ثَلٰثِ شُعَبٍ vb.) aynı ayet içinde birden fazla peltek harf bir arada bulunabilir.