Geçen hafta Kur’an-ı Kerim’in iç düzenini (ayet, sure, hizip, cüz) öğrendik. Bu hafta okuma düzeninden seslendirmeye geçiyoruz: Kur’an okurken harflerin çıkış yerlerine ve harekelerine dikkat etmek gerekir; çünkü yanlış çıkarılan tek bir harf kelimenin anlamını değiştirir. Bu haftanın konusu, Türkçede karşılığı bulunmayan üç peltek harf: ث, ذ ve ظ.
Bir harf değişince anlam değişir
Kur’an-ı Kerim okurken harflerin çıkış yerlerine, üstlerindeki ve altlarındaki hareke ve işaretlere dikkat edilir. Harf hatalı seslendirilirse kelimenin anlamı değişir, cümlenin anlamı bozulur.
Kitaptaki iki örnek bunu açıkça gösterir: نَذَرَ kelimesi “adadı” demektir; içindeki ذ yerine yine peltek olan ظ okunursa ortaya çıkan نَظَرَ kelimesi “baktı” anlamına gelir.
“Saçmak” anlamındaki كَثَبَ kelimesinde ث harfi س gibi okunursa kelime كَسَبَ olur ve “kazandı” anlamına gelir. Bu yüzden peltek harflerin mahrecine dikkat edilmesi ve doğru seslendirilmesi gerekir.
Mahreç: harfin çıkış yeri
Kur’an alfabesindeki harfler çıkış yerlerine göre üçe ayrılır: dudak harfleri, dil (diş-damak) harfleri ve boğaz harfleri.
Peltek harfler olan ث, ذ ve ظ dil (diş-damak) mahrecindendir. Peltek harflerin mahreci dil ucu ile ön dişlerin uçlarıdır; bu harfler dil ucunun üst yüzeyi üst ön dişlerin ucuna değdirilerek seslendirilir.
Harfler incelik ve kalınlıklarına göre de iki gruba ayrılır. Peltek harflerden ث ve ذ ince ve yumuşak, ظ ise kalın ve kuvvetlidir.
Türkçede peltek seslendirilen bir harf bulunmaz. Bu yüzden üç harfin mahreci doğru öğrenilmeli, telaffuzlarına özen gösterilmelidir.
ث harfi: dil ucu biraz dışarıda
ث harfi, dil ucunun üst kısmı üst ön dişlerin başlarına değdirilerek söylenir. Bu sırada dil ucu biraz dışarı çıkarılır.
Kitaptaki okuma tablosunda harf önce harekeli (ثَ ثِ ثُ), tenvinli (ثً ثٍ ثٌ), medli (ثَا ثِي ثُو), cezimli (اَثْ اِثْ اُثْ) ve şeddeli (اَثَّ اَثِّ اَثُّ) biçimleriyle seslendirilir; ardından kelimelere geçilir.
Kelime örnekleri: مَثَلُ, حَيْثُ, ثُلُثَ, اَكْثَرُ, ثِيَابٌ, اِثْنَيْنِ, حَدِيثٍ, كَثِيرًا, مَبْثُوثَةٌ. Kelimeyi okurken dilin dişlere değdiği an fark edilmelidir.
ذ harfi: dil ucu daha az dışarıda
ذ harfi de dil ucunun üst kısmı üst ön dişlerin başlarına değdirilerek seslendirilir. Farkı şudur: dil ucu, ث harfine göre daha az dışarı çıkarılır.
Harf önce ذَ ذِ ذُ, ذًا ذٍ ذٌ, ذَا ذِي ذُو, اَذْ اِذْ اُذْ, اَذَّ اَذِّ اَذُّ biçimleriyle çalışılır.
Kelime örnekleri: اَذِنَ, هٰذَا, ذٰلِكَ, اَعُوذُ, اُذْكُرْ, اَلَّذِي, كَذَّبَ, يَذَّكَّرُ, ذُرِّيَّةٌ, يَوْمَئِذٍ. هٰذَا ve ذٰلِكَ gibi sık geçen kelimelerde peltek ذ unutulmamalıdır.
ظ harfi: kalın ve kuvvetli
ظ harfi de dil ucunun üst kısmı üst ön dişlerin başlarına değdirilerek söylenir. ظ harfinde dil, ث ve ذ harflerine göre daha az dışarı çıkarılır.
Üç peltek harf içinde yalnız ظ kalın ve kuvvetlidir; ث ve ذ ince ve yumuşaktır. Bu yüzden ظ okunurken ses dolgun çıkar.
Harf önce ظَ ظِ ظُ, ظًا ظٍ ظٌ, ظَا ظِي ظُو, اَظْ اِظْ اُظْ, اَظَّ اَظِّ اَظُّ biçimleriyle çalışılır.
Kelime örnekleri: ظَنَّ, ظِلٍّ, حِفْظًا, تَنْظُرْ, عَظِيمٌ, نَظْرَةً, ظَالِمٌ, ظُهُورِ, حَفِيظٌ, وَالظَّاهِرُ.
Peltek harfli kelimeyi bulma
Kitabın beşinci etkinliğinde karışık bir kelime tablosu verilir; peltek harfli kelimeler bulunup boyanır, sonra seslendirilir. Tablodaki ثُمَّ, ظَهَرَ, نَبَذَ, ذٰلِكَ, مِثْلَ, ظَالِمٌ, عَظِيمٌ, ثَمَرَاتٍ, يُذْكَرَ, اَظْلَمُ gibi kelimelerde peltek harf vardır.
مَسَّ, صَدَّ, ضَلَّ, اَرْضِ, خَوْفٌ, سَنَةٍ, زَكٰوةٌ gibi kelimelerde ise peltek harf yoktur; içlerindeki س, ص, ض ve ز harfleri peltek değildir ve dil dişlere değdirilmeden okunur.
Kelimeyi seslendirirken şu üç şeye dikkat edilir: kelimede ث, ذ ya da ظ var mı; dil ucu üst ön dişlerin ucuna değiyor mu; harf ince mi (ث, ذ) yoksa kalın mı (ظ) okunuyor.
Örnekler
Örnek 1نَذَرَ ile نَظَرَ kelimeleri arasında ne fark vardır?
Cevabı göster
Yalnız bir harf farklıdır: ilkinde ذ, ikincisinde ظ vardır. نَذَرَ “adadı”, نَظَرَ “baktı” demektir. İki harf de peltektir ama biri ince (ذ), biri kalındır (ظ); karıştırılınca anlam değişir.
Örnek 2كَثَبَ kelimesindeki ث harfi س gibi okunursa ne olur?
Cevabı göster
Kelime كَسَبَ biçimine döner ve “saçtı” yerine “kazandı” anlamına gelir. Dil ucu üst ön dişlere değdirilmeden okunduğunda peltek ث kaybolur; anlam da kaybolur.
Örnek 3Peltek harflerin mahreci neresidir, harf nasıl çıkarılır?
Cevabı göster
Mahreç dil ucu ile ön dişlerin uçlarıdır. Dil ucunun üst yüzeyi üst ön dişlerin ucuna değdirilerek ses çıkarılır. Bu yüzden peltek harfler dil (diş-damak) harfleri grubundadır.
Örnek 4ث, ذ ve ظ harflerini incelik ve kalınlık yönünden karşılaştırın.
Cevabı göster
ث ve ذ ince ve yumuşak harflerdir; ظ kalın ve kuvvetlidir. Mahreçleri aynı olduğu hâlde ses tınıları farklıdır.
Örnek 5ذ harfini seslendirirken dil ucu ث harfine göre nasıl durur?
Cevabı göster
Dil ucu yine üst ön dişlerin başlarına değer ama ث harfindeki kadar dışarı çıkmaz. ظ harfinde ise dil, ث ve ذ harflerine göre daha da az dışarı çıkarılır.
Örnek 6خَوْفٌ, ثُمَّ, اَرْضِ, ذٰلِكَ, عَظِيمٌ kelimelerinden hangilerinde peltek harf vardır?
Cevabı göster
ثُمَّ (ث), ذٰلِكَ (ذ) ve عَظِيمٌ (ظ) kelimelerinde peltek harf vardır. خَوْفٌ ve اَرْضِ kelimelerinde yoktur; اَرْضِ içindeki ض peltek harf değildir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Peltek harfler, çıkış yerlerine göre hangi harf grubundandır?
Harfler dudak, dil (diş-damak) ve boğaz harfleri olarak üçe ayrılır; ث, ذ ve ظ dil (diş-damak) mahrecindendir.
2Peltek harflerden hangisi kalın ve kuvvetlidir?
ث ve ذ ince ve yumuşaktır; ظ kalın ve kuvvetlidir. س ise peltek harf değildir.
3نَذَرَ kelimesindeki ذ harfi ظ gibi okunursa kelimenin anlamı nasıl değişir?
نَذَرَ “adadı” demektir; ذ yerine ظ okununca نَظَرَ olur ve “baktı” anlamına gelir.
4Aşağıdaki kelimelerden hangisinde peltek harf yoktur?
حَدِيثٍ’te ث, هٰذَا’da ذ, ظِلٍّ’de ظ vardır. اَرْضِ kelimesindeki ض peltek harf değildir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu işaretleyiniz.
- Türkçede peltek seslendirilen bir harf vardır.
Türkçede peltek seslendirilen harf bulunmaz; bu yüzden seslendirmeye özen gösterilir.
- ث harfi seslendirilirken dil ucu biraz dışarı çıkarılır.
ث harfinde dil ucunun üst kısmı üst ön dişlerin başlarına değer ve dil ucu biraz dışarı çıkar.
- ذ harfinde dil ucu, ث harfine göre daha çok dışarı çıkarılır.
Tam tersi: ذ harfinde dil ucu ث harfine göre daha az dışarı çıkarılır.
- Harfin hatalı seslendirilmesi kelimenin anlamını değiştirebilir.
نَذَرَ (adadı) → نَظَرَ (baktı) örneğinde olduğu gibi tek harf anlamı değiştirir.
- ث ve ذ harfleri ince ve yumuşaktır.
Peltek harflerden ث ve ذ ince ve yumuşak, ظ kalın ve kuvvetlidir.
- Türkçede peltek seslendirilen bir harf vardır.
6Harf ve kavramları açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Cümlelerdeki boşlukları uygun sözcüklerle tamamlayınız.
- Peltek harflerin mahreci, dil ucu ile üst ön uçlarıdır.
- ظ harfi ve kuvvetli bir harftir.
- ث ve ذ harfleri ve yumuşaktır.
- Harfler çıkış yerlerine göre dudak, dil (diş-damak) ve harfleri olmak üzere üçe ayrılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Arkadaşın ذٰلِكَ kelimesini okurken dilini dişlerine değdirmeden, düz bir “z” sesiyle okuyor. Ona peltek ذ harfini nasıl çıkaracağını üç adımda anlat.
1. ipucu: Mahreci hatırla: dil ucu ile üst ön dişlerin uçları.
2. ipucu: ث ile karşılaştır: dil ucu ث’deki kadar dışarı çıkmaz.
3. ipucu: İnce mi kalın mı okunacağını söyle.
Cevap: 1) Dil ucunun üst kısmını üst ön dişlerin başlarına değdir; ses buradan çıkmalı. 2) Dil ucunu ث harfindeki kadar dışarı çıkarma, biraz daha içeride tut. 3) ذ ince ve yumuşak bir harftir; sesi kalınlaştırmadan, dil dişlere değerken oku. Dil dişlere değmeden okunursa harf peltek olmaktan çıkar ve kelimenin anlamı bozulabilir.
Kısaca
- Kur’an okurken harfin çıkış yeri (mahreç) ve harekesi doğru verilmezse kelimenin anlamı değişir; نَذَرَ “adadı” iken نَظَرَ “baktı”, كَثَبَ “saçtı” iken كَسَبَ “kazandı” demektir.
- Harfler çıkış yerine göre dudak, dil (diş-damak) ve boğaz harfleri olarak üçe ayrılır; peltek harfler ث, ذ ve ظ dil (diş-damak) grubundadır.
- Üçünün mahreci dil ucu ile üst ön dişlerin uçlarıdır; dil ucu ث’de biraz dışarı çıkar, ذ’de daha az, ظ’da en az. ث ve ذ ince ve yumuşak, ظ kalın ve kuvvetlidir.
- Türkçede peltek harf bulunmadığı için önce tek harf (harekeli, tenvinli, medli, cezimli, şeddeli), sonra kelime çalışılır; karışık kelime tablosunda peltek harfli olanlar bulunup mahrecine dikkat edilerek okunur.