Kur'an-ı Kerim'i Okumaya Giriş temasının bu haftasında, Bakara suresinin 106-134. ayetlerinde yer alan sükûn sebebiyle yapılan med kurallarını (Medd-i Lâzım, Medd-i Ârız ve Medd-i Lîn) ayet örnekleri üzerinde uygulayarak pekiştiriyoruz. Ardından «Kur'an Kıssalarından Hayata» bölümünde Ninova halkına gönderilen Hz. Yunus'un (as) imtihanını, balığın karnındaki samimi tövbe duasını ve bu kıssanın hayatımıza kattığı ilkeleri çözümlüyoruz.
Bakara Suresi 106-134. Ayetlerde Tecvit ve Med Uygulamaları (KK.6.2.2)
Bakara suresinin 106 ile 134. ayetlerini yüzünden okurken harfleri mahreçlerinden (çıkış yerlerinden) doğru seslendirmeye, kalın ve ince harfleri ayırt etmeye ve sükûn sebebiyle oluşan üç temel med kuralını eksiksiz uygulamaya dikkat ederiz.
Birinci kural olan Medd-i Lâzım, med harflerinden (ا، و، ي) sonra kelimenin aslında var olan lâzım (kalıcı) sükûn (cezim veya şedde) gelmesiyle oluşur. Örneğin Bakara suresinde ve Fâtiha'da geçen الضَّالِّينَ, أَتُحَاجُّونَنَا kelimeleri ile sure başlarındaki الم (Elif-Lâm-Mîm) mukattaa harflerinde Medd-i Lâzım vardır ve 4 elif miktarı uzatılması vaciptir.
İkinci kural olan Medd-i Ârız, med harfinden sonra durak (vakıf) sebebiyle sonradan ortaya çıkan ârızî (geçici) sükûn bulunmasıdır. Ayet sonlarındaki الْعَالَمِينَ , الرَّحِيمُ , الْعَلِيمُ , تَعْمَلُونَ kelimelerinde durulduğunda Medd-i Ârız olur; durulmayıp geçilirse Medd-i Tabiî (1 elif) uygulanır. Üçüncü kural olan Medd-i Lîn ise kendisinden önce üstün harekeli harf bulunan cezmli وْ veya يْ (lîn harfi) sonrasında sükûn gelmesidir: Bakara 125-126. ayetlerde geçen الْبَيْتِ , خَوْفٍ ve شَيْءٍ kelimelerinde durulduğunda Medd-i Lîn yapılır.
Kur'an Kıssalarından Hayata: Hz. Yunus'un (as) Ninova Görevi ve İmtihanı
Yüce Allah, Hz. Yunus'u (as) Mezopotamya'da (bugünkü Musul yakınlarında) Asurluların önemli merkezi olan Ninova halkına peygamber olarak göndermiştir. Ninova halkı tevhid inancından uzaklaşmış, putlara tapmaya ve toplumsal zulme yönelmişti. Hz. Yunus (as) uzun yıllar boyunca sabırla kavmini bir olan Allah'a (cc) iman etmeye ve güzel ahlaka davet etti.
Ancak Ninova halkı peygamberin uyarılarını dinlemeyip inkârda ısrar etti. Bunun üzerine Hz. Yunus (as), kavmine yakında ilahi azabın geleceğini haber verdi ve Yüce Allah'tan hicret izni gelmesini beklemeden, kavmine öfkelenmiş ve darılmış olarak (mugâdıben) Ninova'dan ayrıldı. O ayrıldıktan hemen sonra gökyüzünde azap belirtilerini gören Ninova halkı büyük bir pişmanlık duydu; kadın, erkek, çocuk hep birlikte ağlayarak tövbe edip Allah'a iman ettiler. Yüce Allah da onların bu samimi tövbesini kabul ederek üzerlerindeki azabı kaldırdı (Yûnus suresi, 98. ayet).
Kavminin iman ettiğinden haberi olmayan Hz. Yunus (as) deniz kıyısına gelip dolu bir gemiye bindi. Deniz ortasında gemi şiddetli bir fırtınaya yakalandı ve batma tehlikesi geçirdi. Gemidekiler yükü hafifletmek için kur'a çekmeye karar verdiler; çekilen kur'ada üç kez Hz. Yunus'un (as) adı çıktı. Denize atılan Hz. Yunus'u (as), Allah'ın (cc) emriyle kendisine zarar vermeden büyük bir balık (hût / nûn) yuttu.
Hz. Yunus'un (as) Duası ve Kıssadan Çıkarılacak İlkeler (KK.6.2.3)
Hz. Yunus (as), gecenin, denizin ve balığın karnının oluşturduğu üç katlı karanlık (zulumât) içinde kalarak Yüce Allah'ın iznini beklemeden görev yerinden erken ayrılmasının bir hata (zelle) olduğunu derinden kavradı. Ümitsizliğe kapılmadan Rabbine yöneldi, O'nu tesbih etti ve Enbiyâ suresi 87. ayette bildirilen şu meşhur tövbe duasını okudu: لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ («Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü mine'z-zâlimîn» — «Senden başka ilah yoktur. Seni her türlü eksiklikten tenzih ederim. Gerçekten ben kendine yazık edenlerden oldum.»).
Sâffât suresi 143-148. ayetlerde açıklandığı üzere, Hz. Yunus (as) Allah'ı çokça tesbih edip tövbe edenlerden olmasaydı kıyamete kadar balığın karnında kalabilirdi. Yüce Allah onun bu içten duasını kabul buyurdu (festecebnâ leh); balık onu ıssız bir sahile sağ salim bıraktı ve Allah onun üzerine gölge yapması için geniş yapraklı bir kabak (yağtîn) bitkisi bitirdi.
Sağlığına kavuşan Hz. Yunus (as), Yüce Allah'ın emriyle yüz bin veya daha fazla nüfusa sahip olan Ninova halkına geri döndü; kavmi onu büyük bir sevgiyle karşıladı ve hep birlikte huzur içinde yaşadılar. Bu kıssa bize görevlerimizde sabırlı olmayı, aceleci davranmamayı, hata yaptığımızda tövbe ve istiğfar etmeyi ve en dar anlarda bile Allah'ın rahmetinden ümit kesmemeyi öğretir.
Örnekler
Örnek 1Bakara suresi 125-126. ayetlerde geçen «الْبَيْتِ » ve «خَوْفٍ » kelimelerinde durulduğunda hangi tecvit kuralı oluşur? Nedenini açıklayınız.
Cevabı göster
Medd-i Lîn kuralı oluşur. Çünkü kendisinden önceki harfin harekesi üstün olan cezmli يْ (الْبَيْتِ) ve cezmli وْ (خَوْفٍ) lîn harflerinden sonra durak sebebiyle geçici sükûn gelmiştir.
Örnek 2Bakara suresinde geçen «أَتُحَاجُّونَنَا» ve «الضَّالِّينَ» kelimelerinde hangi med kuralı vardır ve kaç elif miktarı uzatılır?
Cevabı göster
Med harfi olan eliften (ا) ve vavdan (و) sonra şeddeli harf yani kalıcı (lâzım) sükûn geldiği için Medd-i Lâzım kuralı vardır. Hem durulduğunda hem geçildiğinde 4 elif miktarı uzatılması vaciptir.
Örnek 3Hz. Yunus (as) hangi kavme peygamber olarak gönderilmiştir ve neden şehirden ayrılmıştır?
Cevabı göster
Mezopotamya'da yaşayan Ninova halkına tevhid inancını tebliğ etmek üzere gönderilmiştir. Uzun yıllar yaptığı davete rağmen halkın inkârda ısrar etmesi üzerine onlara darılıp öfkelenmiş ve Yüce Allah'tan izin beklemeden Ninova'dan ayrılmıştır.
Örnek 4Hz. Yunus (as) şehirden ayrıldıktan sonra Ninova halkı nasıl bir tavır sergilemiş ve bunun sonucu ne olmuştur?
Cevabı göster
Azap belirtilerini gören Ninova halkı hatasını anlayarak pişman olmuş, samimiyetle tövbe edip Allah'a iman etmiştir. Yüce Allah da onların tövbesini kabul ederek üzerlerindeki azabı kaldırmıştır.
Örnek 5Hz. Yunus'un (as) balığın karnındayken okuduğu tövbe duasının okunuşunu ve Türkçe anlamını yazınız.
Cevabı göster
Okunuşu: «Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü mine'z-zâlimîn.» Anlamı: «(Rabbim!) Senden başka ilah yoktur. Seni her türlü eksiklikten tenzih ederim. Gerçekten ben kendine (nefsine) yazık edenlerden oldum.» (Enbiyâ, 87).
Örnek 6Hz. Yunus'un (as) imtihanı kıssasından günlük hayatımız için çıkarabileceğimiz üç temel dersi belirtiniz.
Cevabı göster
1. Üstlendiğimiz görev ve sorumluluklarda sabırlı olmalı, aceleci davranarak görevimizi terk etmemeliyiz. 2. Bir hata yaptığımızda hatamızı kabul edip samimiyetle Allah'tan bağışlanma (tövbe) dilemeliyiz. 3. En zor ve karanlık anlarda bile Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyip dua ve tesbihle O'na sığınmalıyız.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bakara suresinin 106-134. ayetlerini yüzünden okuyan bir öğrenci, ayet sonlarındaki «الْعَالَمِينَ », «الرَّحِيمُ » ve «الْعَلِيمُ » kelimelerinde durduğunda hangi tecvit kuralını uygulamış olur?
Med harflerinden (ي ve و) sonra ayet sonunda durulduğu için geçici (ârızî) sükûn ortaya çıkmıştır; bu kurala Medd-i Ârız denir.
2Hz. Yunus'un (as) Ninova halkıyla yaşadığı süreç ve imtihanı hakkında aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Yûnus suresi 98. ayette bildirildiği üzere Ninova halkı azap belirtilerini görünce pişman olup iman ve tövbe etmiş, böylece azaptan kurtulmuştur.
3Enbiyâ suresi 87. ayette yer alan «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ» duasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Bu dua Kâbe'nin inşasında değil, Enbiyâ suresi 87. ayette Hz. Yunus (as) tarafından balığın karnında okunmuştur.
4Aşağıdaki Kur'an kelimelerinden hangisinde durulduğunda «Medd-i Lîn» kuralı meydana gelir?
خَوْفٍ kelimesinde üstün harekeli خَ harfinden sonra cezmli وْ (lîn harfi) gelmiştir; kelimenin sonunda durulduğunda Medd-i Lîn oluşur.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Medd-i Lâzım kuralında med harfinden sonra cezim veya şedde gibi kalıcı (lâzım) bir sükûn bulunur ve 4 elif miktarı uzatılır.
- Hz. Yunus'a (as) Kur'an-ı Kerim'de «balık sahibi» anlamında «Zünnûn» ve «Sâhibü'l-Hût» sıfatları verilmiştir.
- Medd-i Ârız bulunan bir kelimenin üzerinde durulmayıp okumaya devam edilirse 4 elif miktarı uzatma yapılır.
- Hz. Yunus (as) kıssası, görev ve sorumluluklarımızda aceleci davranmayıp sabırlı olmamız gerektiğini öğretir.
- «الْبَيْتِ» ve «قُرَيْشٍ» kelimelerinde üzerinde durulduğunda Medd-i Muttasıl kuralı uygulanır.
- Medd-i Lâzım kuralında med harfinden sonra cezim veya şedde gibi kalıcı (lâzım) bir sükûn bulunur ve 4 elif miktarı uzatılır.
6Aşağıdaki kavram ve ifadeleri doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Med harfinden sonra durak sebebiyle geçici sükûn gelmesiyle oluşan tecvit kuralına denir.
- Fırtınaya yakalanan gemide kimin denize atılacağını belirlemek için çekilmiş ve Hz. Yunus'un (as) adı çıkmıştır.
- Hz. Yunus (as) balığın karnında «Lâ ilâhe illâ ente innî küntü mine'z-zâlimîn» diyerek Rabbini tesbih etmiştir.
- Yüce Allah, sahile çıkarılan Hz. Yunus'un (as) üzerine gölge yapması için geniş yapraklı bir bitkisi bitirmiştir.
- Kişinin işlediği bir hatadan pişmanlık duyup vazgeçerek Allah'tan bağışlanma dilemesine adı verilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bakara suresindeki sükûnlu med kurallarını (Medd-i Lâzım, Medd-i Ârız, Medd-i Lîn) ve Hz. Yunus (as) kıssasındaki olay örgüsü ile çıkarılacak ilkeleri 3 adımda açıklayınız.
1. ipucu: Birinci adım: Medd-i Lâzım, Medd-i Ârız ve Medd-i Lîn kurallarının oluşum farkını birer örnekle açıklayınız.
2. ipucu: İkinci adım: Hz. Yunus'un (as) Ninova'dan ayrılışından sahile çıkarılışına kadar yaşadığı imtihan sürecini özetleyiniz.
3. ipucu: Üçüncü adım: Hz. Yunus'un (as) duasını ve bu kıssanın hayatımıza kazandırdığı ahlaki ilkeleri yazınız.
Cevap: 1. Sükûnlu Med Kuralları: Med harfinden sonra kalıcı sükûn (şedde/cezim) gelirse Medd-i Lâzım (الضَّالِّينَ — 4 elif); durak sebebiyle geçici sükûn gelirse Medd-i Ârız (الْعَالَمِينَ ); üstünlü harften sonra cezmli وْ/يْ gelip durulursa Medd-i Lîn (الْبَيْتِ ، خَوْفٍ ) olur. 2. Hz. Yunus'un İmtihanı: Ninova halkının inkârına öfkelenip Allah'tan izin beklemeden şehirden ayrılan Hz. Yunus (as), bindiği gemide kur'a sonucu denize atılmış ve büyük bir balık tarafından yutulmuştur; bu sırada Ninova halkı tövbe ederek azaptan kurtulmuştur. 3. Dua ve İlkeler: Balığın karnında «Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü mine'z-zâlimîn» diyerek tövbe eden Hz. Yunus (as) bağışlanıp sahile çıkarılmıştır. Kıssa bize sabırlı olmayı, sorumluluktan kaçmamayı, hatada hemen tövbe etmeyi ve Allah'tan ümit kesmemeyi öğretir.
Kısaca
- Bakara 106-134 ve Sükûnlu Medler (KK.6.2.2): Kalıcı sükûnda Medd-i Lâzım (4 elif — الضَّالِّينَ), durak sükûnunda Medd-i Ârız (الْعَالَمِينَ ), üstün + cezmli وْ/يْ duraklarında ise Medd-i Lîn (الْبَيْتِ ، خَوْفٍ ) uygulanır.
- Ninova Tebliği ve Erken Ayrılış (KK.6.2.3): Hz. Yunus (as) Ninova halkını tevhide çağırmış; halk inanmayınca Allah'tan izin beklemeden öfkeyle şehirden ayrılıp bir gemiye binmiştir.
- Ninova Halkının Tövbesi ve Balık Mucizesi: Azap belirtilerini gören Ninova halkı tövbe edip iman ederek kurtulmuş; gemide çekilen kur'ada adı çıkan Hz. Yunus'u (Zünnûn / Sâhibü'l-Hût) ise büyük bir balık yutmuştur.
- Hz. Yunus'un Duası (Enbiyâ 87): Karanlıklar içinde hatasını anlayan Hz. Yunus (as), لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ («Senden başka ilah yoktur, Seni tenzih ederim, gerçekten ben kendine yazık edenlerden oldum») duasıyla Rabbine yönelmiştir.
- Kıssadan Hayata İlkeler: Yüce Allah samimi tövbeyi kabul ederek Hz. Yunus'u sahile çıkarmış ve yüz bin kişiyi aşan kavmine kavuşturmuştur; kıssa bize sabır, sorumluluk, samimi tövbe ve ümitvar olma bilinci kazandırır.