VII-XIII. Yüzyıllar Arasında İslam Medeniyetinin İnsanlığın Ortak Mirasına Katkıları (Gündelik Hayata Yansımalar ve Akıl Yürütme)

Bir medeniyetin ürettiği bilginin kalıcı olması, o bilginin yazılıp çoğaltılmasına bağlıdır. VII. yüzyılda yazı malzemesi olarak kullanılan papirüs nemle kolayca yıpranıyor, hayvan derisinden hazırlanan parşömen ise çok pahalıya mal oluyordu. Çin'de icat edilen kâğıdın üretim tekniği, Talas Savaşı (751) sonrasında Semerkant'ta yaygınlaşmış; VIII. yüzyılın sonlarında Bağdat'ta kâğıt imalathaneleri açılmıştır. Müslüman ustalar kâğıdı keten ve pamuk paçavralarından üreterek daha ucuz ve dayanıklı hâle getirmiş, kısa sürede Şam, Kahire ve Endülüs'e kadar kâğıthaneler yayılmıştır.

Kâğıdın ucuzlaması eser üretiminde gerçek bir patlama yarattı. El yazması eserleri temize çekip çoğaltan, ciltleyen ve satan esnafa varrak denirdi. Bağdat'ta varrak dükkânlarının sıralandığı kitapçılar çarşısı, aynı zamanda bilginlerin buluşup tartıştığı bir kültür merkeziydi. Kendisi de bir varrak olan İbnü'n-Nedîm, X. yüzyılın sonlarında hazırladığı el-Fihrist adlı eserinde döneminde bilinen eserleri ve yazarlarını konu konu sıralamıştır. Bu eser, bugünkü kütüphane kataloglarının ve kaynakçaların öncülerinden biri kabul edilir.

Eserlerin artması kütüphaneleri de büyüttü. Cami ve medrese kütüphanelerinin yanında vakıflar tarafından kurulan kütüphaneler halka açıktı; birçoğunda okuyuculara ödünç eser verilir, kâğıt ve mürekkep ücretsiz sağlanırdı. Fâtımîler döneminde Kahire'de kurulan Dârü'l-İlm (1005), herkesin gelip okuyabildiği ve ders dinleyebildiği bir bilgi merkeziydi. Buradan şu çıkarımı yapabiliriz: Bilgiyi üretmek kadar onu çoğaltmak ve herkesin erişimine açmak da insanlığın ortak mirasına büyük bir katkıdır; bugünkü halk kütüphaneleri ve dijital arşivler bu anlayışın devamıdır.

İslam dünyası Endülüs'ten Orta Asya'ya uzanan geniş bir coğrafyaya yayıldıkça yolları, şehirleri ve uzak ülkeleri tanıma ihtiyacı arttı. Hac yolculukları, kervan ticareti, devletin posta ve haber teşkilatı ile namaz için kıble yönünün hesaplanması coğrafya bilgisini zorunlu kıldı. IX. yüzyılda İbn Hurdâzbih'in yazdığı el-Mesâlik ve'l-Memâlik (Yollar ve Ülkeler) adlı eser, şehirler arasındaki yolları, konak yerlerini ve mesafeleri anlatan coğrafya eserlerinin ilk örneklerindendir.

Gezginlerin gözlemlerini kaleme aldığı seyahatnameler de bu dönemde önemli bir tür hâline geldi. Abbasi halifesinin İdil Bulgarlarına gönderdiği elçilik heyetinde bulunan İbn Fadlân (921-922), yolda karşılaştığı Oğuzların ve Bulgarların yaşayışını ayrıntılı biçimde anlatmıştır; bu eser Türk tarihi için de değerli bir kaynaktır. Mes'ûdî dünyanın pek çok bölgesini dolaşarak tarih ile coğrafyayı birlikte işlemiş; Bîrûnî ise Hindistan'ın dilini, inançlarını ve bilimini önyargısız inceleyen Kitâbü'l-Hind adlı eseriyle başka kültürleri anlamaya dayalı araştırmanın öncülerinden olmuştur.

Haritacılıkta da kalıcı eserler ortaya çıktı. Kâşgarlı Mahmud, XI. yüzyılda yazdığı Divânu Lugâti't-Türk'e Türklerin yaşadığı coğrafyayı merkeze alan bir dünya haritası eklemiştir. Endülüs kökenli coğrafyacı İdrîsî ise 1154'te Sicilya Kralı II. Roger için ayrıntılı bir dünya haritası ve Nüzhetü'l-Müştâk adlı coğrafya eserini hazırlamıştır. Bir Müslüman bilginin Hristiyan bir kral için harita çizmesi, bilginin din ve sınır tanımadan paylaşıldığını gösteren güçlü bir kanıttır. XIII. yüzyılın başında Yâkût el-Hamevî'nin şehir ve bölge adlarını alfabetik sıraladığı Mu'cemü'l-Büldân da bir tür coğrafya ansiklopedisidir.

Bir medeniyetin başka toplumları ne kadar etkilediğini anlamanın yollarından biri dillere geçen kelimelere bakmaktır. Bugün İngilizce, Fransızca, İspanyolca ve İtalyanca gibi Avrupa dillerinde kullanılan yüzlerce kelime Arapça veya Farsça kökenlidir. Matematikteki 'algebra' (cebir), 'algorithm' (Hârizmî'nin adından) ile 'zero' ve 'cipher' (sıfr: boş); kimyadaki 'chemistry' (el-kîmyâ), 'alcohol' (el-kuhl) ve 'elixir' (el-iksîr); astronomideki 'zenith' (semt) ve 'azimuth' (es-sumût) kelimeleri bu etkinin somut kanıtlarıdır. Gökyüzünü inceleyen bir astronom bugün hâlâ Aldebaran, Altair ve Vega gibi Arapça kökenli yıldız adlarını kullanır.

Etkileşim yalnız bilimle sınırlı kalmadı. Endülüs ve Sicilya'da Müslüman çiftçiler pirinç, şeker kamışı, pamuk, turunçgiller, patlıcan ve ıspanak gibi ürünlerin tarımını yaygınlaştırdı. Su dolapları, yer altı kanalları ve havuzlarla gelişmiş sulama sistemleri kurdular; İspanyolcadaki 'noria' (su dolabı) kelimesi Arapça 'nâûra' kelimesinden gelir. Dokumacılıkta Musul'a nispetle 'muslin' (ince pamuklu kumaş), Şam'a (Dımaşk) nispetle 'damask' (desenli kumaş) adları dünyaya yayıldı; 'cotton' kelimesi de Arapça 'kutn' kelimesinden türemiştir.

Kültür ve eğlence alanında da izler vardır. Hindistan'da doğan satranç, İran ve İslam dünyası üzerinden Endülüs'e, oradan da Avrupa'ya ulaşmıştır. Müzikte Fârâbî'nin büyük musiki eseri ve XIII. yüzyılda Safiyyüddin Urmevî'nin makamları ve ses aralıklarını sistemleştiren çalışmaları müzik kuramını zenginleştirmiştir; Avrupa'daki 'lute' (lavta) çalgısının adı ve biçimi Arapça 'el-ûd' çalgısından gelir. Bu kanıtlardan şu çıkarımı yapabiliriz: İslam medeniyeti yalnız bilginlerin çalışma odalarında değil, tarlada, çarşıda, mutfakta ve musiki meclislerinde de insanlığın ortak mirasına katkı sunmuştur.

İslam medeniyetinde şehirler genellikle cami, çarşı, hamam, medrese ve su yollarıyla birlikte planlanırdı. Çarşı yalnız alışveriş yeri değil, şehrin ekonomik ve sosyal hayatının kalbiydi. Çarşıdaki düzeni sağlamak için hisbe denilen bir denetim teşkilatı kurulmuş, bu görevi yürüten memura muhtesip adı verilmiştir. Muhtesip tartı ve ölçüleri kontrol eder; fiyatlarda hile yapılmasını, bozuk malın satılmasını ve sokakların kirletilmesini önlerdi. Bugünkü belediye zabıtası, tüketici hakları ve gıda denetimi anlayışının tarihî kökleri bu kuruma uzanır.

Geniş bir coğrafyada ticaret yapan tüccarlar, yanlarında büyük miktarda altın ve gümüş taşımanın tehlikesini yazılı ödeme belgeleriyle azalttı. Sakk adı verilen belgeyle bir şehirde yapılan ödeme başka bir şehirde tahsil edilebiliyordu; İngilizcedeki 'cheque/check' kelimesinin bu kelimeden geldiği kabul edilir. Bugünkü havaleye benzeyen süftece ise paranın yol tehlikesine uğramadan aktarılmasını sağlıyordu. Dinar (altın) ve dirhem (gümüş) sikkelerin belirli ağırlıkta basılması, ortaklık anlaşmalarının yazıya geçirilip şahitlerle onaylanması güvenli bir ticaret hukukunun oluşmasına katkı sağladı.

XIII. yüzyılda Anadolu'da Ahi Evran öncülüğünde gelişen Ahilik teşkilatı, esnaf ve sanatkârları dürüstlük, kaliteli üretim ve yardımlaşma ilkeleri etrafında örgütledi. Mesleğe çırak olarak başlayan genç, ustasının yanında hem mesleğini hem de ahlaki değerleri öğrenerek önce kalfa, sonra usta olurdu. Ahiler kusurlu mal satanı uyarır, ihtiyaç sahibi esnafa destek olur, yolcuları misafir ederdi. Türkiye'de her yıl kutlanan Ahilik Kültürü Haftası, bu meslek ahlakı mirasının bugün de yaşatıldığını gösterir. Buradan çıkaracağımız sonuç şudur: Ekonomik hayatın sağlıklı işlemesi için kural, denetim ve ahlak birlikte gereklidir.

X. yüzyıldan itibaren Türk devletleri, İslam medeniyetinin en güçlü taşıyıcıları arasına girdi ve ortak mirasa kendi özgün eserlerini ekledi. Karahanlılar döneminde Yusuf Has Hâcib, 1069-1070 yıllarında yazdığı Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi) adlı eserini hükümdara sunmuştur; eser adaletli yönetim, akıl ve erdem üzerine öğütler veren bir siyasetnamedir. Yine bu dönemde Kâşgarlı Mahmud, Türkçenin zenginliğini göstermek ve Türkçe öğretmek amacıyla Divânu Lugâti't-Türk adlı ilk Türkçe-Arapça sözlüğü hazırlamış; eserine Türk boylarının yaşadığı coğrafyayı gösteren bir dünya haritası eklemiştir.

Gazneliler döneminde Bîrûnî, Gazne sarayının desteğiyle astronomi, coğrafya ve kültür araştırmalarını sürdürmüş; Firdevsî'nin Şehnâme'si Gazneli Mahmud'a sunulmuştur. Büyük Selçuklu Devleti döneminde Nizamiye Medreselerinin yanında bilim alanında önemli bir adım atıldı: Sultan Melikşah döneminde, aralarında matematikçi ve astronom Ömer Hayyam'ın da bulunduğu bilginler 1079'da Celâlî takvimini hazırladı. Güneş yılını son derece hassas hesaplayan bu takvim, astronomi tarihinin dikkat çeken başarılarındandır. Vezir Nizamülmülk'ün yazdığı Siyasetnâme ise devlet yönetimi, adalet ve devlet görevlilerinin denetlenmesi konularında yol gösteren bir eserdir.

Anadolu'da Türkiye Selçukluları ve Artuklular döneminde bilim, sanat ve mimari birlikte gelişti. Kayseri'deki Gevher Nesibe Darüşşifası (1206) hem hastane hem tıp okulu olarak hizmet verdi; aynı yıl Artuklu sarayında Cezerî otomatik makineleri anlattığı eserini tamamladı. Aksaray yakınlarındaki Sultan Hanı (1229) kervan yollarının en görkemli kervansaraylarından biri olurken, Konya'daki Karatay Medresesi (1251) çini kubbesiyle Selçuklu sanatının şaheserleri arasına girdi. XIII. yüzyılda Konya'da yaşayan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ise sevgi ve hoşgörü çağrısıyla bütün insanlığa seslendi; UNESCO, Mevlânâ'nın doğumunun 800. yılı olan 2007'yi Mevlânâ Yılı ilan etmiştir.

Bu ünite kapsamında bizden istenen beceri, bilgileri ezberlemenin ötesine geçip akıl yürütmektir. Akıl yürütmenin ilk adımı elimizdeki kanıtı tanımaktır: Bir yapı, bir el yazması, bir harita, bir sikke ya da bir kelime kanıt olabilir. Dönemin insanları tarafından üretilen bu kanıtlara birinci el kaynak, sonradan bu kaynaklara dayanılarak yazılan incelemelere ise ikinci el kaynak denir. İkinci adımda kanıtı ilgili olduğu alanla (eğitim, bilim, hukuk, kültür, sanat, mimari) ilişkilendirir, üçüncü adımda ise kanıtın bize ne anlattığını gösteren bir çıkarım cümlesi kurarız.

Örneğin Beytü'l-Hikme'de Yunanca eserleri Arapçaya çeviren en ünlü isimlerden Huneyn bin İshak'ın Hristiyan bir bilgin olması, bilimsel çalışmaların farklı inançlardan insanların iş birliğiyle yürütüldüğünü gösterir. İdrîsî'nin Sicilya kralı için harita hazırlaması bilginin sınır tanımadığını; ticaret yolları üzerinde belirli aralıklarla yapılan kervansaraylar ise devletin ticaret güvenliğini önemsediğini gösterir. Her çıkarım mutlaka bir kanıta dayanmalıdır; kanıta dayanmayan yargı yalnızca bir görüştür.

Çıkarım yaparken iki hatadan kaçınmalıyız. Birincisi küçümsemek, yani bu dönemin katkılarını görmezden gelmek; ikincisi ise abartmak, yani 'her şey bu dönemde icat edildi' demektir. Dengeli değerlendirme şudur: İslam medeniyeti Yunan, Hint, İran ve Çin birikimini aldı, deney ve gözlemle geliştirdi, Endülüs ve Sicilya gibi köprülerle aktardı. Ortak miras bir zincirin halkaları gibidir; her medeniyet yeni bir halka ekler. Bize düşen görev de bu mirası korumak; el yazması eserleri, tarihî yapıları ve kültürel değerleri gelecek kuşaklara ulaştırmaktır.