İçeriğe geç

6. sınıf · Sosyal Bilgiler · 10. hafta (23-27 Kasım 2026)

Ülkemizin Doğal ve Beşerî Çevre Özellikleri Arasındaki İlişki: Tarım, Sanayi, Turizm, Ulaşım ve Yerleşme Faaliyetlerinin Coğrafi Etmenlerle İlişkisi ve 2. Öğrenme Alanı Değerlendirmesi (SB.6.2.2)

Evimiz Dünya teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Evimiz Dünya öğrenme alanının bu haftasında, ülkemizdeki tarım, hayvancılık, sanayi, ulaşım, turizm ve yerleşme gibi beşerî-ekonomik faaliyetlerin doğal çevre unsurlarıyla (iklim, yer şekilleri, su kaynakları, bitki örtüsü ve madenler) olan güçlü ilişkisini somut bölge örnekleriyle inceliyoruz. Ayrıca insan-doğa etkileşiminde sürdürülebilirliği ele alarak temasının genel değerlendirmesini yapıyoruz.

Tarım, Hayvancılık ve Sanayi Faaliyetlerinin Doğal Çevreyle İlişkisi

Tarım ve Doğal Çevre: Ülkemizde iklim çeşitliliği ve verimli delta/iç ovaların (Çukurova, Bafra, Çarşamba, Konya, Gediz, Büyük Menderes) varlığı ürün çeşitliliğini artırmıştır. Her mevsim yağışlı Doğu Karadeniz'de çay ve fındık; kışları ılık geçen Akdeniz kıyı kuşağında turunçgiller, muz, zeytin ve seracılık; yazları kurak geçen İç Anadolu'da tahıllar (buğday, arpa) ve şeker pancarı yetiştirilir. GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) ile Fırat ve Dicle sularının tarlalara ulaştırılması, beşerî müdahaleyle pamuk ve mısır üretimini zirveye taşımıştır.

Hayvancılık ve Bitki Örtüsü: Yaz yağışlarıyla gür çayırların yetiştiği Erzurum-Kars Platosu ve Doğu Karadeniz'de mera büyükbaş hayvancılığı; bozkır bitki örtüsünün yaygın olduğu İç ve Güneydoğu Anadolu'da küçükbaş (koyun) hayvancılığı; çalılık ve maki alanlarının geniş olduğu Toros Dağları'nda kıl keçisi yetiştiriciliği gelişmiştir. Çiçekli dağ çayırlarının zengin olduğu Menteşe (Muğla), Ordu, Rize ve Hakkâri'de arıcılık; dut ağaçlarının bulunduğu Bursa ve Diyarbakır'da ipek böcekçiliği; büyük kentlerin (İstanbul, Ankara, İzmir, Bolu, Balıkesir) çevresinde ise tüketici nüfusa yakınlık nedeniyle kümes ve besi hayvancılığı yapılır.

Sanayi, Ham Madde ve Ulaşım: Sanayi tesislerinin kuruluşunda ham maddeye yakınlık ve ulaşım kolaylığı belirleyicidir. Pamuk üretilen Adana, Denizli ve Gaziantep'te dokuma/tekstil sanayisi; buğday üretilen Konya'da un ve bisküvi sanayisi; ormanların gür olduğu Batı Karadeniz'de kereste ve kâğıt sanayisi; taş kömürü çıkarılan Zonguldak-Karabük'te demir-çelik sanayisi; petrol çıkarılan Batman'da petrol rafinerisi kurulmuştur. İstanbul, Kocaeli, Bursa ve İzmir ise elverişli yer şekilleri, limanları, ulaşım ağları ve pazar üstünlüğü sayesinde Türkiye'nin en yoğun sanayi ve nüfus merkezleri olmuştur.

TARIM, HAYVANCILIK VE SANAYİNİN COĞRAFİ ETMENLERLE İLİŞKİSİ 1. Tarım ve İklim-Yer Şekli • Çukurova, Bafra, Çarşamba, Konya ve Gediz ovaları ➔ Yoğun • Akdeniz: Kış ılıklığı ➔ Seracılık, turunçgil, muz, zeytin, pamuk • Karadeniz: Her mevsim yağış ➔ Çay ve fındık · İç bölgeler: Buğday GAP sulamasıyla pamuk arttı! 2. Hayvancılık ve Bitki Örtüsü • Erzurum-Kars ve Doğu Karadeniz: Yaz yağışı ve gür çayır ➔ Büyükbaş • İç ve Güneydoğu Anadolu: Bozkır bitki örtüsü ➔ Küçükbaş (Koyun) • Toroslar (Maki): Kıl keçisi • Menteşe, Hakkâri, Rize: Arıcılık • Dut ağacı (Bursa, Diyarbakır): İpek 3. Sanayi ve Ham Madde-Ulaşım • Tarım ürünü ➔ Gıda/Dokuma sanayi (Konya un, Adana pamuklu dokuma) • Orman ➔ Kağıt ve kereste (Batı Kar.) • Maden ➔ Zonguldak taş kömürü ve demir-çelik, Batman petrol rafinerisi • İstanbul, Kocaeli, Bursa, İzmir: Ulaşım ve pazar sayesinde gelişmiş sanayi
🔍 Büyütmek için dokunun

Ulaşım, Turizm ve Yerleşme Dokusunun Coğrafi Etmenlerle İlişkisi

Ulaşım ve Yeryüzü Şekilleri: Türkiye'de Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzandığı için kara ve demir yolu ulaşımı doğu-batı yönünde daha kolay ve düşük maliyetlidir. Kıyı ile iç kesimler arasındaki kuzey-güney yönlü ulaşım ise doğal geçitler (Gülek, Sertavul, Çubuk, Belen, Kop, Zigana) ve beşerî mühendislik eseri olan tüneller, viyadükler ve köprüler (Ovit, Yeni Zigana, Ilgaz, Avrasya Tüneli, Marmaray, Çanakkale ve İstanbul Boğaz köprüleri) ile sağlanır.

Turizm ve Coğrafi Çeşitlilik: Yaz mevsiminin uzun ve güneşli geçtiği Akdeniz ve Ege kıyılarında (Antalya, Muğla, Aydın) kıyı ve deniz turizmi; yüksek dağlık ve kar yağışlı Uludağ, Palandöken, Erciyes ve Kartalkaya'da kış/kayak turizmi; gür ormanlı Karadeniz yaylalarında yayla ve doğa turizmi; Kapadokya (peribacaları) ve Pamukkale'de (travertenler) jeolojik doğal oluşum turizmi; kırıklı yer yapısına bağlı sıcak su kaynaklarının bulunduğu Afyonkarahisar, Denizli, Bursa ve Yalova'da ise termal (kaplıca) turizmi gelişmiştir.

Yerleşme Dokusu ve Kırsal Konut Tipleri: Arazinin engebeli ve su kaynaklarının bol olduğu Karadeniz'de dağınık yerleşme; arazinin düz ve su kaynaklarının sınırlı olduğu İç ve Güneydoğu Anadolu'da ise su başlarında toplu yerleşme görülür. Kırsal kesimde ev yapımında doğada en kolay bulunan malzeme kullanılır: Ormanların bol olduğu Karadeniz'de ahşap evler, kurak ve step iklimli İç Anadolu'da kerpiç (toprak) evler, kalkerli/volkanik kayaların bulunduğu Akdeniz, Kapadokya ve Mardin çevresinde ise taş evler yaygındır.

ULAŞIM, TURİZM VE YERLEŞME FAALİYETLERİNİN DOĞAL ÇEVREYLE İLİŞKİSİ Ulaşım ve Yeryüzü Şekilleri • Dağlarımız doğu-batı uzanışlı olduğu için doğu-batı yönlü ulaşım daha kolaydır. • Kuzey ve güneyde kıyı ile iç kesim arasında geçit ve tüneller kullanılır: Zigana, Ovit, Ilgaz tünelleri; Gülek, Çubuk, Sertavul geçitleri. • Boğaz köprüleri, Avrasya ve Marmaray beşerî teknolojinin doğal engeli aşmasıdır. Turizm ve Konut Tipleri • Güneşli kıyı (Antalya, Muğla) ➔ Yaz turizmi • Yüksek dağ ve kar (Uludağ, Palandöken, Erciyes) ➔ Kış ve kayak turizmi · Karadeniz ➔ Yayla • Kırsal Konut Malzemesi (Doğal Çevre Etkisi): Karadeniz (Orman) ➔ Ahşap ev · İç Anadolu ➔ Kerpiç ev · Akdeniz ve Kapadokya ➔ Taş ev • Karadeniz: Dağınık · İç Anadolu: Toplu yerleşme
🔍 Büyütmek için dokunun

2. Öğrenme Alanı Değerlendirmesi: Evimiz Dünya ve Sürdürülebilirlik

Mutlak ve Göreceli Konumun Sentezi: Türkiye 36°–42° Kuzey paralelleri ile 26°–45° Doğu meridyenleri arasında (orta kuşakta) yer alır; bu nedenle dört mevsim belirgin yaşanır ve güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık azalır. Üç kıtanın birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunması, İstanbul ve Çanakkale boğazlarına sahip olması, ortalama yükseltisinin fazla olması (1141 m) ve batıdan doğuya doğru yükseltinin artması ise göreceli konumunun sonuçlarıdır.

Nüfus Dağılışında Doğal ve Beşerî Denge: Ülkemizde kıyı ovaları, ılıman iklim kuşakları ve sanayi-ticaret merkezleri (Marmara, Ege, Akdeniz kıyıları) sık nüfuslanmışken; yüksek, engebeli, kışları çok sert geçen (Hakkâri, Tunceli, Ardahan, Bayburt) veya karstik/kurak araziler (Teke ve Taşeli platoları, Tuz Gölü çevresi) seyrek nüfuslanmıştır.

Sürdürülebilir İnsan-Doğa Etkileşimi: İnsanlar barajlar, tüneller, köprüler ve sulama kanalları inşa ederek doğal çevreyi ihtiyaçlarına göre şekillendirirken doğal dengeyi korumakla yükümlüdür. Verimli tarım ovalarının (Çukurova, Bursa Ovası gibi) sanayi tesislerine ve betonlaşmaya kapatılması, ormanların korunması ve yenilenebilir enerji kaynaklarının (güneş, rüzgâr, hidroelektrik, jeotermal) tercih edilmesi sürdürülebilir geleceğin temel şartıdır.

2. ÖĞRENME ALANI DEĞERLENDİRMESİ: EVİMİZ DÜNYA (SB.6.2) 1. Coğrafi Konum (SB.6.2.1) • Mutlak Konum: 36°-42° Kuzey paralelleri, 26°-45° Doğu meridyenleri • Göreceli Konum: Asya, Avrupa ve Afrika'nın kesişim noktası; boğazlar, yükselti ve üç tarafının deniz olması Kıtalar arası enerji ve ticaret köprüsü 2. İklim ve Doğal Çevre • Akdeniz İklimi (Maki - Yaz kurak) • Karadeniz İklimi (Orman - Her mevsim yağışlı, nemli ve ılıman) • Karasal İklim (Bozkır/Çayır - Kışları soğuk ve karlı, yazları sıcak) Batıdan doğuya yükselti artar. 3. Sürdürülebilir Etkileşim • Tarım arazileri ve ovalar sanayi veya konut alanına açılmamalıdır. • Yenilenebilir enerji (güneş, rüzgâr, jeotermal, hidroelektrik) kullanılmalı. • Doğal çevre korunarak ekonomik kalkınma sürdürülebilir kılınmalıdır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Doğu Karadeniz'de çay ve fındık, Akdeniz kıyılarında seracılık ve turunçgil, İç Anadolu'da ise buğday ve şeker pancarı tarımının yaygın olmasını hangi doğal çevre unsuruyla açıklarsınız?

    Cevabı göster

    İklim özellikleriyle (sıcaklık ve yağış dağılışıyla) açıklarız. Çay bol yağış ve nem, turunçgil ve seracılık kış ılıklığı ve güneşlenme, buğday ise ilkbaharda yağış ve yazın kurak bir olgunlaşma dönemi ister.

  2. Örnek 2Erzurum-Kars Platosu'nda büyükbaş mera hayvancılığının, Konya Ovası'nda ise küçükbaş (koyun) hayvancılığının gelişmesinin doğal nedenlerini karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Erzurum-Kars'ta sert karasal iklimin etkisiyle düşen yaz yağışları gür otlaklar (çayır bitki örtüsü) oluşturduğu için büyükbaş hayvancılık; Konya'da ise yaz kuraklığı nedeniyle kısa boylu bozkır (step) bitki örtüsü yetiştiği için koyun yetiştiriciliği gelişmiştir.

  3. Örnek 3Karadeniz kırsalında ahşap ve dağınık evlerin, İç Anadolu kırsalında ise kerpiç ve toplu evlerin görülmesini doğal çevre özellikleriyle ilişkilendiriniz.

    Cevabı göster

    Karadeniz'de bol yağış ve gür ormanlar olduğu için yapı malzemesi ahşaptır; arazi engebeli ve su bol olduğu için evler birbirinden uzak (dağınık) kurulur. İç Anadolu'da ise iklim kurak ve ağaç az olduğu için toprakla samandan kerpiç ev yapılır; arazi düz ve su az olduğu için su kaynağının etrafında toplu yerleşme görülür.

  4. Örnek 4Türkiye'de kara ve demir yolu ulaşımının doğu-batı yönünde kolay, kuzey-güney yönünde ise geçit ve tünellere bağımlı olmasının temel sebebi nedir?

    Cevabı göster

    Ülkemizde Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları'nın kıyıya paralel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanmasıdır. Bu uzanış kıyı ile iç kesimler arasındaki kuzey-güney ulaşımında Ovit, Zigana, Ilgaz tünelleri ve Gülek, Sertavul gibi geçitlerin kullanılmasını zorunlu kılmıştır.

  5. Örnek 5Antalya'da yaz turizminin, Uludağ ve Palandöken'de kış turizminin, Afyonkarahisar ve Denizli'de ise termal (kaplıca) turizminin gelişmesini sağlayan doğal etmenleri belirtiniz.

    Cevabı göster

    Antalya'da güneşli gün sayısının ve deniz suyu sıcaklığının yüksek olması (iklim); Uludağ ve Palandöken'de yükselti ve kar yağışı süresi (yer şekilleri ve iklim); Afyonkarahisar ve Denizli'de ise fay hatlarına bağlı sıcak şifalı sular (jeolojik yapı) etkili olmuştur.

  6. Örnek 6İnsanların doğal çevreyi değiştirirken gerçekleştirdiği olumlu (doğayla uyumlu) ve olumsuz (doğaya zarar veren) uygulamalara birer örnek veriniz.

    Cevabı göster

    Olumlu örnek: Çoruh ve Fırat nehirleri üzerine barajlar kurarak temiz enerji ve tarımsal sulama sağlamak veya çorak yamaçları ağaçlandırarak erozyonu önlemek. Olumsuz örnek: Verimli Çukurova ve Bursa Ovası tarım topraklarını imara ve sanayi tesislerine açarak yok etmek.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Yaz yağışlarının etkisiyle gür çayır bitki örtüsünün yetiştiği Erzurum-Kars Platosu'nda doğal çevre koşullarına bağlı olarak gelişen temel ekonomik faaliyet hangisidir?

  2. 2Arazinin çok engebeli, su kaynaklarının bol ve orman örtüsünün gür olduğu Doğu Karadeniz kırsalında yaygın olan yerleşme dokusu ve geleneksel konut tipi hangisidir?

  3. 3Aşağıdaki sanayi kolu ve kurulduğu şehir eşleştirmelerinden hangisinde «yer altı maden ve enerji kaynaklarına (ham maddeye) yakınlık» doğrudan etkili olmuştur?

  4. 4Doğu Karadeniz'de kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı kolaylaştırmak amacıyla dağlar delinerek inşa edilen beşerî mühendislik yapılarından biri aşağıdakilerden hangisidir?

  5. 5Ülkemizin doğal ve beşerî çevre özellikleri arasındaki ilişkiyle ilgili ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Akdeniz kıyı kuşağında kış mevsiminin ılık ve güneşli geçmesi, seracılık faaliyetlerinin ve yaz turizminin gelişmesini sağlamıştır.
    • Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ile sulama imkânlarının artması sonucunda bölgede pamuk ve mısır üretimi azalmıştır.
    • Büyük şehirlerin çevresinde kümes ve besi hayvancılığının yaygın olması iklimden çok tüketici nüfusa (pazara) yakınlıkla ilgilidir.
    • Türkiye'de dağlar genel olarak kuzey-güney yönünde uzandığı için doğu-batı yönlü ulaşım çok zordur.
    • Verimli alüvyal tarım ovalarının sanayi ve konut alanına açılmaması, sürdürülebilir çevre ve ekonomi anlayışının bir gereğidir.

  6. 6Aşağıdaki ekonomik ve beşerî faaliyetleri ilişkili oldukları coğrafi bölge veya merkezlerle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Arazinin düz ve su kaynaklarının sınırlı olduğu İç Anadolu kırsalında evlerin su kaynağının etrafında bir arada kurulmasına yerleşme denir.
    2. Kalkerli ve volkanik arazilerin yaygın olduğu Akdeniz, Kapadokya ve Mardin çevresindeki kırsal meskenlerde yapı malzemesi olarak kullanılır.
    3. Doğu Karadeniz'de düz arazi yetersizliği nedeniyle Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanları beşerî teknolojiyle doldurularak inşa edilmiştir.
    4. Kırıklı yer yapısına (fay hatlarına) bağlı sıcak şifalı suların bulunduğu Afyonkarahisar ve Denizli gibi illerimizde turizmi gelişmiştir.
    5. Doğal kaynakları gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan, doğayla uyumlu şekilde kullanma anlayışına denir.

  8. 8Ülkemizde doğal çevre özelliklerinin (iklim, yeryüzü şekilleri, bitki örtüsü) tarım, hayvancılık, ulaşım ve konut tipleri üzerindeki etkilerini karşılaştırmalı örneklerle açıklayınız.

Kısaca

  • Tarım ve Doğal Çevre: İklim ve verimli ovalar ürün dağılışını belirler (Karadeniz'de çay-fındık, Akdeniz'de turunçgil-seracılık, İç Anadolu'da buğday; GAP ile sulamalı pamuk).
  • Hayvancılık ve Sanayi: Gür çayırlarda (Erzurum-Kars) büyükbaş, bozkırlarda (İç Anadolu) küçükbaş hayvancılık yapılır; sanayi ise ham madde ve ulaşım kavşaklarında (Marmara, Ege) yoğunlaşır.
  • Ulaşım ve Turizm: Dağların doğu-batı uzanışı nedeniyle kuzey-güney ulaşımı geçit ve tünellerle (Ovit, Zigana, Gülek) sağlanır; iklim ve yer şekilleri kıyı, kış, yayla ve termal turizmi çeşitlendirir.
  • Yerleşme ve Konut Tipi: Engebeli ve sulak Karadeniz'de dağınık-ahşap; düz ve kurak İç Anadolu'da toplu-kerpiç; Akdeniz ve Kapadokya'da taş meskenler yaygındır.
  • Sürdürülebilirlik ve Değerlendirme: Doğal kaynaklar ve verimli tarım ovaları korunarak beşerî projeler doğayla uyumlu ve sürdürülebilir biçimde planlanmalıdır.

Bu dersin öteki kaynakları