İçeriğe geç

6. sınıf · Sosyal Bilgiler · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

Ülkemizin Türk Dünyasıyla Kültürel, Ekonomik ve Eğitim İş Birlikleri (TDT, TÜRKSOY, TİKA, Maarif Vakfı) ve Türkistan'da Kurulan İlk Türk Devletlerinin Medeniyetimize Katkıları (SB.6.2.3 & SB.6.3.1)

Evimiz Dünya / Ortak Mirasımız teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Bu haftanın ilk bölümünde, Evimiz Dünya teması kapsamında Türkiye'nin ata yurdumuzdaki kardeş Türk cumhuriyetleriyle yürüttüğü kültürel, ekonomik ve eğitimsel iş birliği kuruluşlarını (TDT, TÜRKSOY, TİKA, Maarif Vakfı) inceliyoruz. İkinci bölümde ise Ortak Mirasımız temasına geçerek ana yurdumuz Türkistan'da kurulan ilk Türk devletlerinin (Asya Hun, Kök Türk ve Uygur) medeniyetimize bıraktığı eşsiz mirası keşfediyoruz.

Ülkemizin Türk Dünyasıyla Kültürel ve Eğitim İş Birlikleri (SB.6.2.3)

Türkiye Cumhuriyeti; aynı soy, dil, tarih ve kültür köklerinden geldiği bağımsız Türk devletleriyle (Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) İsmail Gaspıralı'nın «Dilde, fikirde, işte birlik!» ilkesi doğrultusunda çok yönlü iş birliği yürütmektedir. Bu iş birliğinin en üst siyasi çatısı, 2009 yılında Nahçıvan Anlaşması ile kurulan Türk Devletleri Teşkilatı (TDT)dır (Macaristan, Türkmenistan ve KKTC gözlemci üyedir).

Kültürel ve kalkınma alanındaki başlıca kurumlarımız şunlardır: 1. TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı — 1993): Türk dünyasının UNESCO'su niteliğindedir; ortak kültür ve sanat değerlerini korur, Nevruz Bayramı kutlamaları düzenler ve her yıl bir şehri «Türk Dünyası Kültür Başkenti» seçer. 2. TİKA (Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı — 1992): Kardeş ülkelerde okul, hastane ve altyapı projeleri yapar; Orhun Yazıtları müze yolu ve Kazakistan'daki Hoca Ahmet Yesevi Türbesi gibi ortak tarihi mirasımızı restore eder.

Eğitim ve dil alanında ise Yunus Emre Enstitüsü (YEE) yurt dışında açtığı kültür merkezleriyle Türkçeyi ve Türk kültürünü tanıtır; Türkiye Maarif Vakfı ile YTB (Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı — Türkiye Bursları) kardeş ülkelerle öğrenci-öğretmen değişimi sağlar ve ortak üniversiteler (Ahmet Yesevi Üniversitesi ve Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi) yürütülür. Ayrıca Türk Akademisi çatısı altında 34 harfli Ortak Türk Alfabesi üzerinde uzlaşı sağlanmıştır.

ÜLKEMİZİN TÜRK DÜNYASIYLA İŞ BİRLİĞİ KURULUŞLARI (SB.6.2.3) 1. Siyasi ve Çatı Kuruluşlar • TDT (Türk Devletleri Teşkilatı): 2009 Nahçıvan Anlaşması ile kuruldu. Üyeler: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan (Gözlemci: Türkmenistan, KKTC, Macaristan). • TÜRKPA: Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi Dilde, Fikirde, İşte Birlik! 2. Kültür ve Kalkınma • TÜRKSOY (1993 - Ankara): Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı. Ortak kültür, sanat, Nevruz ve Türk Dünyası Kültür Başkenti etkinlikleri. • TİKA (1992 - Ankara): Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı. Orhun Yazıtları yolu, Ahmet Yesevi Türbesi restorasyonu ve kalkınma. 3. Eğitim ve Dil Kuruluşları • Yunus Emre Enstitüsü (YEE): Türk dilini, edebiyatını ve kültürünü dünyada tanıtan kültür merkezleri. • Türkiye Maarif Vakfı & YTB: Yurt dışında okullar açar; Türkiye Bursları ile öğrenci değişimi sağlar. • Türk Akademisi & Ortak Alfabe: Ortak Türk tarihi ve 34 harfli alfabe.
🔍 Büyütmek için dokunun

Türkistan'da Kurulan İlk Türk Devletleri ve Yönetim Anlayışı (SB.6.3.1)

Türklerin ana yurdu, doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, kuzeyde Sibirya ve güneyde Hindikuş-Karanlık Dağları arasında kalan Türkistan (Orta Asya) coğrafyasıdır. Sert karasal bozkır iklimi nedeniyle ilk Türkler konargöçer bir yaşam sürmüş ve temel geçim kaynağı olarak hayvancılıkla (özellikle at ve koyun yetiştiriciliği) uğraşmışlardır.

1. Asya Hun Devleti (MÖ 220 – MS 216): Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir; merkezi kutsal sayılan Ötüken'dir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman, en parlak dönemini yaşatan hükümdarı ise Mete Han'dır. Mete Han, MÖ 209'da günümüz kara kuvvetlerinin temeli olan onlu askeri sistemi kurmuş ve Türk boylarını ilk kez tek bayrak altında toplamıştır. 2. Kök Türk (Göktürk) Devletleri: «Türk» adını siyasi devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. I. Kök Türk Devleti Bumin Kağan tarafından 552'de; II. Kök Türk (Kutluk) Devleti ise Çin esaretine son veren Kutluk (İlteriş) Kağan tarafından 682'de kurulmuş, Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk döneminde zirveye ulaşmıştır. 3. Uygur Devleti (744 – 840): Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuş; Bögü Kağan zamanında Maniheizm dinini benimseyerek yerleşik hayata, tarıma ve şehir mimarisine geçen ilk Türk devleti olmuştur.

İlk Türk devletlerinde devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından kağana ve ailesine verildiğine inanılan anlayışa «Kut» denirdi. Ülke, doğu ve batı olarak iki koldan (İkili teşkilat) yönetilirdi. Devlet işleri «Kurultay (Toy / Kengeş)» adı verilen danışma meclisinde görüşülür; kağanın eşi Hatun (Katun) da kurultaya katılır ve elçi kabul ederdi. Toplum ve devlet düzeni, kağanın dahi uymak zorunda olduğu yazısız hukuk kuralları olan «Töre» ile sağlanırdı.

TÜRKİSTAN'DA KURULAN İLK TÜRK DEVLETLERİ VE YÖNETİM (SB.6.3.1) 1. Asya Hun Devleti • Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir (Merkez: Ötüken). • İlk hükümdar: Teoman • En parlak dönem: Mete Han • Orduda «Onlu Sistem»i kurdu. • Oğuz Kağan Destanı'na konu oldu. Ordu-Millet ve Onlu Teşkilat 2. I. ve II. Kök Türk Devleti • «Türk» adını siyasi devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. • I. Kök Türk: Bumin Kağan (552) • II. Kök Türk (Kutluk): Kutluk Kağan, Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk. 38 Harfli Alfabe · Orhun Yazıtları 3. Uygur Devleti (744–840) • Kurucusu: Kutluk Bilge Kül Kağan • Bögü Kağan döneminde Maniheizm inancını benimseyerek yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. • Şehirler (Balık), sulama kanalları, 18 harfli alfabe, kâğıt ve matbaa. Yerleşik Yaşam, Tarım ve Matbaa
🔍 Büyütmek için dokunun

İlk Türk Devletlerinin Bilim, Sanat, Ekonomi ve Medeniyetimize Katkıları

İlk Türk devletleri hem konargöçer bozkır kültürü hem de yerleşik şehir kültürüyle dünya medeniyetine büyük katkılar sunmuştur. Ekonomi ve Madencilik: Çin'den başlayıp Türkistan üzerinden Avrupa'ya uzanan İpek Yolu ve kuzeydeki Kürk Yolu ticaretini kontrol etmişlerdir. Altay Dağları'ndan çıkardıkları demir, altın ve gümüşü ustalıkla işledikleri için «Bozkırın kuyumcuları» olarak anılmışlardır. Kazakistan'daki Esik Kurganı'ndan çıkarılan Altın Elbiseli Adam zırhı maden sanatının, Pazırık Kurganı'ndan çıkarılan ve dünyanın en eski düğümlü halısı olan Pazırık Halısı ise dokumacılığın eşsiz kanıtıdır.

Yazı, Edebiyat ve Bilim: Kök Türkler 38 harfli Kök Türk alfabesini, Uygurlar ise 18 harfli Uygur alfabesini kullanmışlardır. II. Kök Türk döneminde Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilen Orhun Yazıtları (Abideleri), Türk tarihinin ve edebiyatının bilinen ilk yazılı siyasetname ve hitabet eserleridir. Ayrıca Oğuz Kağan, Ergenekon, Bozkurt, Türeyiş ve Göç destanları sözlü edebiyat ürünleridir.

Türkler astronomi ve gök bilimiyle ilgilenerek Güneş yılı esasına dayanan On İki (12) Hayvanlı Türk Takvimi'ni hazırlamışlardır. Uygurlar ise tarımda sulama kanalları açmış, Ordu-Balık (Karabalasagun) gibi surlarla çevrili şehirler ve tapınaklar inşa etmiş, kâğıt ve hareketli harfli matbaa kullanarak kütüphaneler kurmuş ve minyatür ile fresk (duvar resmi) sanatlarını geliştirmişlerdir.

İLK TÜRK DEVLETLERİNİN MEDENİYETİMİZE KATKILARI (SB.6.3.1) Devlet Yönetimi, Hukuk ve Bilim • Kut Anlayışı: Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılması. • Töre: Herkesin (kağan dahil) uyduğu yazısız hukuk ve toplumsal düzen kuralları. • Kurultay (Toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisi (Hatun da katılırdı). Astronomi: 12 Hayvanlı Türk Takvimi Sanat, Ekonomi ve Yazılı Eserler • Pazırık Halısı: Dünyanın bilinen en eski düğümlü halısı (dokumacılık kanıtı). • Altın Elbiseli Adam (Esik Kurganı): Gelişmiş maden işçiliği ve hayvan üslubu. • Orhun Yazıtları: Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilen ilk yazılı belgeler. İpek Yolu ve Kürk Yolu Ticaret Hâkimiyeti
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Ülkemizin Türk dünyasıyla kültürel, eğitimsel ve kalkınma alanında iş birliği yaptığı dört temel kuruluşu ve görevlerini yazınız.

    Cevabı göster

    1) TDT (Türk Devletleri Teşkilatı): Bağımsız Türk devletleri arasındaki en üst siyasi ve ekonomik iş birliği örgütüdür. 2) TÜRKSOY: Ortak Türk kültürünü, sanatını ve dilini yaşatan kültür teşkilatıdır. 3) TİKA: Kardeş ülkelerde kalkınma projeleri yürüten ve ortak tarihi eserleri (Orhun Yazıtları yolu, Ahmet Yesevi Türbesi vb.) restore eden kurumdur. 4) Türkiye Maarif Vakfı ve YEE: Eğitim kurumları ve kültür merkezleri açarak Türkçe öğretimi ve öğrenci değişimi sağlar.

  2. Örnek 2İlk Türk devletlerinde görülen «Kut», «Töre» ve «Kurultay» kavramlarını açıklayınız.

    Cevabı göster

    • Kut: Devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından kağana ve ailesine verildiğine duyulan inançtır. • Töre: Kağan dahil herkesin uymakla yükümlü olduğu, adalet ve eşitliğe dayalı yazısız hukuk kurallarıdır. • Kurultay (Toy): Siyasi, askeri ve ekonomik kararların görüşüldüğü devlet danışma meclisidir.

  3. Örnek 3Asya Hun Hükümdarı Mete Han'ın Türk ve dünya askerlik tarihine kazandırdığı teşkilat hangisidir?

    Cevabı göster

    Mete Han, MÖ 209 yılında orduda 10, 100, 1000 ve 10 000 kişilik birliklerden oluşan «Onlu Sistem»i kurmuştur. Bu sistem günümüz modern ordularının ve Kara Kuvvetleri Komutanlığımızın temelini oluşturmuştur.

  4. Örnek 4Uygur Devleti'ni kendisinden önce kurulan Asya Hun ve Kök Türk devletlerinden ayıran en temel yaşam tarzı farkı nedir?

    Cevabı göster

    Asya Hun ve Kök Türk devletleri konargöçer bozkır yaşamını sürdürürken, Uygurlar Bögü Kağan döneminde Maniheizm inancının da etkisiyle yerleşik hayata geçen, kalıcı şehirler (Balık) kuran, tarım yapan ve matbaa kullanan ilk Türk devleti olmuştur.

  5. Örnek 5Esik Kurganı'ndan çıkan «Altın Elbiseli Adam» zırhı ve Pazırık Kurganı'ndan çıkan «Pazırık Halısı» ilk Türklerin hangi alanlarda geliştiğini kanıtlar?

    Cevabı göster

    Altın Elbiseli Adam zırhı Türklerin maden işlemeciliğinde ve kuyumculukta; Pazırık Halısı ise yün eğirme ve halı dokumacılığı sanatında çok ileri bir düzeye ulaştığını kanıtlar.

  6. Örnek 6İlk Türklerin astronomi ve edebiyat alanında medeniyetimize bıraktığı en önemli iki eseri belirtiniz.

    Cevabı göster

    Astronomi ve matematik alanındaki en önemli eser Güneş yılı esasına dayalı «12 Hayvanlı Türk Takvimi»dir. Yazılı edebiyat ve tarih alanındaki ilk büyük eser ise II. Kök Türk döneminde dikilen «Orhun Yazıtları»dır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Türk dünyasında ortak tarihi eserlerin (Orhun Abideleri yolu, Hoca Ahmet Yesevi Türbesi vb.) restorasyonunu gerçekleştiren, okul ve hastaneler inşa ederek kalkınma projeleri yürüten kurumumuz aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2Orhun Yazıtları'nda Bilge Kağan'ın «Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye gece uyumadım, gündüz oturmadım; aç milleti doyurdum, çıplak milleti giydirdim» demesi ilk Türklerde hangi anlayışın geliştiğini gösterir?

  3. 3Aşağıdakilerden hangisi Uygur Devleti döneminde yerleşik hayata geçilmesiyle birlikte ortaya çıkan gelişmelerden biridir?

  4. 4İlk Türk devletlerinin yönetim, ekonomi ve kültür özellikleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

  5. 5Türk dünyasıyla iş birliklerimiz ve ilk Türk devletleriyle ilgili ifadelerin Doğru (D) ya da Yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • TÜRKSOY, Türk dünyasının ortak kültür ve sanat değerlerini tanıtmak amacıyla faaliyet gösterir.
    • Tarihte «Türk» adını siyasi bir devlet adı olarak ilk kez kullanan devlet Asya Hun Devleti'dir.
    • İlk Türk devletlerinde ölülerin eşyalarıyla birlikte kurgan adı verilen mezarlara gömülmesi ahiret inancının kanıtıdır.
    • Orhun Yazıtları; Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına II. Kök Türk Devleti döneminde dikilmiştir.
    • Türkistan coğrafyasındaki sert bozkır iklimi nedeniyle ilk Türklerin temel ekonomik faaliyeti balıkçılık olmuştur.

  6. 6Aşağıdaki kurum ve tarihi kavramları açıklamalarıyla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Türklerin Orta Asya'daki ana yurduna tarihte ve coğrafyada adı verilir.
    2. İlk Türk devletlerinde hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılmasına anlayışı denir.
    3. Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı danışma meclisine ilk Türklerde (toy) adı verilirdi.
    4. Maden işlemeciliğindeki yüksek sanat seviyesini kanıtlayan «Altın Elbiseli Adam» zırhı Kurganı'ndan çıkarılmıştır.
    5. Yurt dışında açtığı merkezlerle Türk dilini ve kültürünü dünyaya tanıtan kuruluşumuz Emre Enstitüsüdür.

  8. 8Ülkemizin Türk dünyasıyla yürüttüğü güncel iş birliklerini (TDT, TÜRKSOY, TİKA) ve Türkistan'da kurulan ilk Türk devletlerinin (Asya Hun, Kök Türk, Uygur) medeniyetimize katkılarını 3 adımda değerlendiriniz.

Kısaca

  • Türk Dünyasıyla İş Birlikleri (SB.6.2.3): Türkiye; TDT (Türk Devletleri Teşkilatı), TÜRKSOY (kültür-sanat), TİKA (kalkınma ve restorasyon), Yunus Emre Enstitüsü ve Türkiye Maarif Vakfı ile Türk cumhuriyetleriyle iş birliğini güçlendirir.
  • İlk Türk Devletleri (SB.6.3.1): Ana yurdumuz Türkistan'da Asya Hun Devleti (Teoman, Mete Han), Kök Türk Devletleri (Bumin Kağan, Kutluk Kağan, Bilge Kağan) ve yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olan Uygur Devleti kurulmuştur.
  • Yönetim, Hukuk ve Ordu: Hükümdarlık yetkisi kut anlayışına dayanır; devlet töre (yazısız hukuk) ve kurultay (danışma meclisi) ile yönetilir; orduda Mete Han'ın kurduğu onlu sistem ve ordu-millet anlayışı geçerlidir.
  • Ekonomi ve Sanat: İpek Yolu ticareti, demir madenciliği (Altın Elbiseli Adam — Esik Kurganı) ve dokumacılık (Pazırık Halısı) gelişmiştir.
  • Bilim ve Yazılı Miras: 38 harfli Kök Türk ve 18 harfli Uygur alfabeleri, Orhun Yazıtları, 12 Hayvanlı Türk Takvimi ve Uygurların kullandığı kâğıt ve hareketli harfli matbaa ortak medeniyet mirasımızdır.

Bu dersin öteki kaynakları