Ülkemizin, Kıtaların ve Okyanusların Konum Özellikleri

Bir arkadaşına evinin yerini tarif etmen istense ne söylerdin? Büyük olasılıkla “Okulun arkasındaki sokakta, fırının karşısında.” gibi bir cümle kurardın. Yani evinin yerini çevresindeki başka yerlere göre anlatırdın. Coğrafyada bir yerin yeryüzündeki yerine konum denir ve konum iki farklı yolla belirlenir. Birincisi, tıpkı senin ev tarifin gibi, bir yerin çevresine göre anlatılmasıdır; ikincisi ise o yerin yeryüzündeki tam adresinin sayılarla verilmesidir.

Göreceli konum, bir yerin çevresindeki kıtalara, denizlere, ülkelere, dağlara, akarsulara ya da ulaşım yollarına göre belirlenen konumudur. “Türkiye, Asya ile Avrupa arasındadır.” ya da “Afrika, Akdeniz’in güneyindedir.” cümleleri göreceli konumu anlatır. Göreceli konum, karşılaştırma yapılan yere göre değişir: Türkiye, Yunanistan’ın doğusunda ama İran’ın batısındadır. Ayrıca yeni bir liman, köprü ya da ticaret yolu yapıldığında bir yerin göreceli konumunun önemi de değişebilir.

Mutlak konum ise bir yerin paralel ve meridyenlerle belirlenen konumudur; buna matematik konum da denir. Bu konum, bir yerin yeryüzündeki tam adresi gibidir ve hiçbir zaman değişmez. “Türkiye, 36° ile 42° kuzey paralelleri arasındadır.” cümlesi mutlak konumu anlatır. Bu hafta kıtaların ve okyanusların göreceli konumunu, ülkemizin ise hem göreceli hem de mutlak konumunu öğreneceksin.

Dünya yüzeyinin yaklaşık dörtte üçü sularla, dörtte biri karalarla kaplıdır. Okyanuslarla çevrili büyük kara parçalarına kıta denir. Dünyada yedi kıta vardır: Asya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa ve Avustralya. Bu sıralama aynı zamanda kıtaların büyükten küçüğe sırasıdır; en büyük kıta Asya, en küçük kıta Avustralya’dır. Avustralya ile çevresindeki adalar birlikte Okyanusya adıyla da anılır.

Kıtaların birbirine göre konumunu okyanuslar ve denizler belirler. Asya ile Avrupa’yı bir okyanus ayırmaz; iki kıta aynı kara kütlesi üzerindedir ve bu yüzden ikisine birlikte Avrasya denir. Aralarındaki sınır Ural Dağları, Hazar Denizi, Kafkas Dağları, Karadeniz ve Türk Boğazları boyunca uzanır. Afrika, Avrupa’nın güneyinde yer alır; iki kıtayı Akdeniz ayırır ve en dar yer Cebelitarık Boğazı’dır. Afrika ile Asya’yı ise Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı ayırır.

Atlas Okyanusu’nun batısında Kuzey Amerika ve Güney Amerika bulunur. Bu iki kıta, Orta Amerika’daki Panama Kıstağı ile birbirine bağlıdır. Avustralya, Asya’nın güneydoğusunda, Hint Okyanusu ile Büyük Okyanus arasında kalır ve kıtanın tamamı Güney Yarım Küre’dedir. Antarktika, Güney Kutbu’nun çevresinde yer alır; yüzeyi buzullarla kaplıdır. Bu kıtada sürekli yerleşim yoktur, yalnız araştırma istasyonları bulunur. Türkiye de bilim insanlarını Antarktika’ya göndererek orada araştırmalar yapmaktadır.

Kıtaları birbirinden ayıran çok geniş ve derin su kütlelerine okyanus denir. Denizler ise okyanusların kıtaların içine doğru sokulmuş, daha küçük parçalarıdır; Akdeniz ve Karadeniz gibi. Dünyada üç büyük okyanus vardır: Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu ve Hint Okyanusu. Büyük Okyanus’a Pasifik, Atlas Okyanusu’na Atlantik de denir.

Büyük Okyanus, adına yakışır biçimde dünyanın en büyük ve en derin okyanusudur; Asya ile Avustralya’nın doğusunda, Kuzey ve Güney Amerika’nın batısında yer alır. Atlas Okyanusu, Avrupa ve Afrika ile Amerika kıtaları arasındadır; büyüklükte ikinci sıradadır. Hint Okyanusu ise Afrika’nın doğusunda, Asya’nın güneyinde ve Avustralya’nın batısında kalır; üç büyük okyanusun en küçüğüdür.

Bu üçüne, kutupların çevresindeki iki su kütlesi eklenir. Kuzey Kutbu’nun çevresinde, Asya, Avrupa ve Kuzey Amerika’nın kuzey kıyıları boyunca uzanan Kuzey Buz Denizi yılın büyük bölümünde buzlarla kaplıdır; Arktik Okyanus adıyla da anılır. Antarktika’yı çepeçevre saran sulara ise Güney Okyanusu ya da Antarktika Okyanusu denir. Bu yüzden bazı kaynaklar beş okyanustan söz eder.

Okyanusların konumu kıtalar arasındaki ulaşımı belirler. Avrupa’dan Amerika’ya giden bir gemi Atlas Okyanusu’nu, Asya’dan Amerika’ya giden bir gemi Büyük Okyanus’u aşar. Süveyş ve Panama gibi kanallar da okyanuslar arasındaki yolu kısaltır: Süveyş Kanalı, Akdeniz’i Kızıldeniz üzerinden Hint Okyanusu’na; Panama Kanalı ise Atlas Okyanusu’nu Büyük Okyanus’a bağlar.

Mutlak konumu belirlemek için yerküre üzerine hayalî çizgiler çizilmiştir. Dünya’yı tam ortasından, iki kutba eşit uzaklıkta çevreleyen çizgiye Ekvator denir. Ekvator en büyük paraleldir ve 0 derece kabul edilir. Ekvator’a paralel olarak çizilen, doğu-batı yönünde uzanan dairelere paralel denir. Ekvator’un kuzeyinde 90, güneyinde 90 olmak üzere 180 paralel vardır. Kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boyu kısalır; kutup noktaları 90 derece ile gösterilir.

Bir kutuptan ötekine uzanan, kuzey-güney yönlü yarım dairelere ise meridyen denir. Başlangıç meridyeni, Londra’daki Greenwich gözlemevinden geçen 0 derece meridyenidir. Bu meridyenin doğusunda 180, batısında 180 olmak üzere 360 meridyen vardır. Bütün meridyenler kutuplarda birleşir ve boyları birbirine eşittir.

Ekvator, Dünya’yı Kuzey Yarım Küre ve Güney Yarım Küre olarak ikiye böler; başlangıç meridyeni ise Doğu Yarım Küre ile Batı Yarım Küre’yi ayırır. Bir yerin hangi paraleller ve hangi meridyenler arasında kaldığını söylediğinde onun mutlak konumunu vermiş olursun. Ekvator’un kuzeyindeki bir yer kuzey paraleli, başlangıç meridyeninin doğusundaki bir yer doğu meridyeni değerleriyle anlatılır. Haritada Ekvator Afrika’nın ortasından, başlangıç meridyeni ise Avrupa ile Afrika’nın batısından geçer.

Paralel ve meridyenler bize uzaklık ve zaman hesabı da yaptırır. Ardışık iki paralel arasındaki uzaklık her yerde yaklaşık 111 kilometredir; bu yüzden iki yer arasındaki paralel farkını 111 ile çarparak kuzey-güney yönündeki uzaklığı bulabilirsin. Ardışık iki meridyen arasında ise 4 dakikalık zaman farkı vardır; güneş, doğudaki meridyenlerde daha erken doğar.

Şimdi haritada ülkemize yaklaşalım. Türkiye, Asya ile Avrupa kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı yerdedir. Topraklarının büyük bölümü Asya’daki Anadolu’da, küçük bir bölümü ise Avrupa’daki Trakya’dadır. İki parçayı İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı birbirinden ayırır. Bu yüzden Türkiye hem Asya hem Avrupa ülkesi sayılır.

Türkiye’nin üç tarafı denizlerle çevrilidir: kuzeyinde Karadeniz, batısında Ege Denizi, güneyinde Akdeniz bulunur. Marmara Denizi ise tamamen ülke sınırları içinde kalan bir iç denizdir. Karadeniz, İstanbul Boğazı ile Marmara Denizi’ne; Marmara Denizi de Çanakkale Boğazı ile Ege Denizi’ne bağlanır. Karadeniz kıyısındaki ülkelerin gemileri dünya denizlerine ancak bu boğazlardan geçerek açılabilir; bu da ülkemizin konumunu çok değerli kılar.

Kara sınırlarımızda sekiz komşumuz vardır. Batıda Yunanistan ve Bulgaristan; doğuda Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan’ın Nahçıvan bölgesi ve İran; güneyde ise Irak ve Suriye ile komşuyuz. Haritaya biraz daha uzaktan bakarsan Türkiye’nin Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu arasında bir köprü gibi durduğunu görürsün. Karadeniz ile Akdeniz havzalarının birleştiği yerde, Asya, Avrupa ve Afrika’nın, yani Eski Dünya karalarının birbirine en yakın olduğu noktada bulunuruz.

Göreceli konumun ülkemize kazandırdıkları çoktur. Tarihte Çin’den Avrupa’ya uzanan İpek Yolu Anadolu’dan geçmiştir; bugün de Asya ile Avrupa arasındaki kara yolları, demir yolları, hava yolları ve petrol ile doğal gaz boru hatları ülkemizden geçer. Üç tarafımızın deniz olması balıkçılık, deniz ticareti ve turizm imkânları sağlar. Farklı kültürlerin kesiştiği bir yerde yaşadığımız için mutfağımızdan müziğimize kadar zengin bir kültürel etkileşim görülür.

Türkiye, 36° ile 42° kuzey paralelleri, 26° ile 45° doğu meridyenleri arasında yer alır. Paralelleri kuzey olduğu için Kuzey Yarım Küre’de, meridyenleri doğu olduğu için Doğu Yarım Küre’dedir. En kuzey ucu Sinop’taki İnceburun, en güney ucu Hatay’ın Yayladağı ilçesindeki Beysun köyü, en batı ucu Gökçeada’daki Avlaka Burnu, en doğu ucu Iğdır’daki Dilucu’dur.

Bu sayılar ülkemize belirgin özellikler kazandırır. Ekvator ile Kuzey Kutbu arasındaki orta kuşakta yer aldığımız için dört mevsim belirgin olarak yaşanır; yazlar sıcak, kışlar soğuk geçer. Güney kıyılarımız Ekvator’a daha yakın olduğundan Akdeniz kıyıları, Karadeniz kıyılarından daha sıcaktır. Doğu ile batı arasındaki 19 meridyenlik fark yüzünden güneş, Iğdır’da Gökçeada’dan 76 dakika önce doğar; ancak ülkemizin her yerinde tek bir ortak saat kullanılır.

Mutlak konum, ülkemizin yerini herkes için aynı biçimde belirler. Bir haritada 36° ve 42° kuzey paralellerini, 26° ve 45° doğu meridyenlerini çizersen ortaya çıkan dikdörtgenin içinde Türkiye’yi bulursun. Bu bilgiyi göreceli konumla birleştirdiğinde ülkemizi hem sayılarla hem de çevresiyle anlatabilirsin: Türkiye, Kuzey ve Doğu Yarım Küre’de, Asya ile Avrupa arasında, üç tarafı denizlerle çevrili bir ülkedir.

Bu hafta öğrendiklerinin en kalıcı hâli, kendi çizdiğin bir harita olacak. Dilsiz bir dünya haritası al ya da çiz. Önce yedi kıtanın adını yerlerine yaz; sonra Büyük, Atlas ve Hint okyanuslarını maviye boya ve adlarını ekle. Kuzey Buz Denizi ile Güney Okyanusu’nu da unutma. Kıtaların ve okyanusların birbirine göre konumunu bu harita üzerinde oklarla ya da kısa notlarla gösterebilirsin: “Hint Okyanusu, Afrika’nın doğusunda.” gibi.

İkinci adımda haritaya Ekvator’u ve başlangıç meridyenini çiz; Kuzey-Güney ve Doğu-Batı yarım küreleri işaretle. Ardından Türkiye’yi farklı bir renge boya. Türkiye’nin çevresine Karadeniz, Ege Denizi, Akdeniz ve Marmara Denizi’ni, iki boğazı ve sekiz komşuyu yaz. Son olarak ülkemizin kuzeyinden ve güneyinden geçen 42° ve 36° kuzey paralellerini, batısından ve doğusundan geçen 26° ve 45° doğu meridyenlerini çizip değerlerini yanlarına not et.

Üçüncü adım özetlemektir. Haritanın altına kısa bir kutu çiz ve içine şu dört bilgiyi yaz: kıtaların büyüklük sırası, okyanusların yerleri, Türkiye’nin göreceli konumu ve Türkiye’nin mutlak konumu. Bu kutuyu sınıfta arkadaşlarına birkaç cümleyle anlatabiliyorsan özetleme becerisini de kazanmışsın demektir. Hazırladığın haritayı 29 Ekim panosunda Cumhuriyet Bayramı kutlamalarının yanına asmak güzel bir fikir olabilir.