Kültürel Bağlarımızın ve Millî Değerlerimizin Toplumsal Birlikteliğe Etkisi

Bir toplumu millet yapan etkenlerden biri ortak kültürüdür. Bu kültüre millî kültür denir: Bir milletin tarih boyunca ürettiği maddi ve manevi değerlerin tamamıdır. Millî kültür milletin kimliğini yansıtır ve onu başka toplumlardan ayırır. Aynı kültürü paylaşan bireyler arasında güçlü bağlar oluşur, bu bağlar da dayanışma ve birlik duygusunu besler.

Kültürel bağlarımız, millî kültürün gelenek-görenek, sanat, tarih, din ve dil ögelerinden oluşur. Bu bağlar toplumda belli değerler doğurur; zamanla bu değerler “millî değer” olur. Millî değerler, bireyin de toplumun da nasıl davranacağını yönlendiren temel dayanaklardır. Değerler insanlara yol gösterir, ilişkileri düzenler, dayanışmayı doğurur ve toplumsal ayrışmanın önüne geçer.

Bağımsızlık, özgürlük, vatanseverlik ve millet sevgisi; adalet, dürüstlük, hoşgörü, saygı ve aile birliğine önem verme milletimizin başlıca millî değerleridir. Türk milleti güç zamanlarda da bu değerlere bağlı kalmıştır. Değerleri gelenek-görenek, sanat, tarih, din ve dil yoluyla kuşaktan kuşağa taşımış; böylece kimliğini korumuş, birliğini sürdürmüştür.

Dil, bir milletin hissettiklerini, düşüncelerini ve hayata bakışını yansıtır. Tarihte yaşanan olaylar, edebî eserler ve gelenek-görenekler dil sayesinde kuşaktan kuşağa aktarılır. Bu nedenle Türk dili, millî birliğimizin doğmasında ve kimliğimizin korunmasında büyük pay sahibidir. Atatürk de Türk dilini milletin kalbi ve zihni olarak niteler.

Türkler değerlerini öz dilleriyle üretmiş ve geleceğe taşımıştır. Bunun kanıtları destanlarda, ninnilerde, türkülerde, atasözlerinde ve oyunlarda görülür: Destanlar kahramanlıkları anlatır, ninniler çocukları uyutur, türküler sevgiyi paylaştırır, atasözleri ders verir, oyunlar eğlendirirken eğitir. Kutadgu Bilig, Dede Korkut Hikâyeleri ve Köroğlu Destanı gibi yazılı eserlerde azim, sabır, hoşgörü, sorumluluk, vatan ve bayrak sevgisi gibi değerler yer alır.

Orhun Abideleri ile Kutadgu Bilig incelendiğinde Türk töresinde dört değerin işlendiği görülür; bunlar könilik, tüzlük, uzluk ve kişiliktir. Kutadgu Bilig’de yöneticiye, ülkede uzun süre hüküm sürmek için kanunu doğru uygulaması ve halkı koruması öğütlenir. Orhun Kitabeleri’nde ise Bilge Kağan, milletinin varlığı unutulmasın diye gece gündüz çalıştığını anlatır.

Ramazan eğlencelerinden Hacivat ve Karagöz oyunu da millî kültürümüzün maddi ve manevi ögelerini yansıtır. Evliya Çelebi’nin aktardığına göre oyun 16. yüzyıldan beri oynanır; yani geçmişi yaklaşık beş yüzyıla uzanır.

Tarih, kültürel bağların temel ögelerinden biridir; kültürel bağların her ögesi geçmişten bugüne gelişerek bize miras olarak ulaşmıştır. Millet için tarih, bireyin hafızası gibidir. Tarih bilinci olan milletler değerlerine sahip çıkmayı da başarır. Millî Mücadele başlarken Anadolu’nun büyük bölümü işgal altındaydı, ordular dağıtılmış, silah ve cephaneye el konmuştu. Mustafa Kemal Paşa, silah arkadaşlarıyla birlikte yine de 19 Mayıs 1919’da mücadeleyi başlattı.

Kastamonu’daki İnebolu Limanı Anadolu’nun en güvenli noktalarından biriydi ve silah ile cephane oraya ulaşacaktı. Demirciler ve kayıkçılar yükü karaya çıkardı; Kastamonu halkının kadınları, yaşlıları ve çocukları onu Ankara’ya ulaştırdı. Bu yol İnebolu ile Ankara’yı birbirine bağlar ve İstiklal Yolu adını taşır. Halime Çavuş, Necibe Nine ve Şerife Bacı bu mücadelenin unutulmaz kahramanlarındandır. Türkiye Büyük Millet Meclisi kadınların, çocukların ve kayıkçıların bu kahramanlığını takdir etti; İstiklal Madalyası ile onurlandırılmaları 11 Şubat 1924’te gerçekleşti.

Sanat eserleri bir milletin kültürünü, inancını, dilini, geçmişini ve değerlerini yansıtır; milletin nelere önem verdiğini gösterir. Atatürk’e göre sanattan yoksun kalan toplum hayat damarlarından birini yitirmiş sayılır. Ebru, çini, hat, minyatür ve kilim dokuma gibi geleneksel Türk sanatları geçmişle gelecek arasında kültür köprüsü kurar.

Bu sanatlardaki her renk ve motifin bir anlamı vardır; süslemenin yanında sözsüz bir iletişim yolu olarak mesaj taşır. Samsun’un Kavak ilçesindeki bir kilim dokuma kursunda insan motifi çalışkanlığı, kuş motifi sevgiyi, yıldız motifi üretkenliği simgeler. Ebru, kitap süslemede ve kitap ciltlerinde yan kâğıdı olarak kullanılan geleneksel bir sanattır. Farklı kültürel geçmişe sahip insanlar arasındaki ön yargıların kalkmasına, iletişimin kolaylaşmasına ve sosyal bağların güçlenmesine katkı sağlar.

Gelenek ve görenekler, günlük hayatta insanların nasıl davranacağını belirler, ilişkilerin rahat kurulmasına yardım eder ve toplumu bir arada tutar. İftar sofraları, düğün ve nişan törenleri, cenaze taziyeleri, hac ve umre ziyaretleri ile askere uğurlama bunlar arasındadır. Böylece yardımlaşma, saygı, sevgi ve vatan sevgisi gibi millî değerler yaşatılır ve toplumsal birliğe katkı sağlanır.

Osmanlı’da ramazan ayında maddi durumu iyi olanlar, tanımadıkları bir mahalle bakkalına gidip zimem defterini sorardı. Bakkal defteri çıkarınca kişi sayfaların bir kısmını ya da hepsini satın alır, böylece borçlar kapanırdı. Yardım eden kişi çoğunlukla bakkalın önüne, mahallenin borçlarının silindiğini duyuran bir yazı astırırdı. Bugün veresiye defteri denen bu defterleri satın alıp borçları kapatan bazı belediyeler ve yöneticiler bu geleneği zaman zaman sürdürüyor. Yöresel halk oyunları da değerleri anlatır: Erzurum barı, yöre insanının yiğitliğini ve kahramanlık duygusunu anlatır. Nevruz ise baharın gelişini ve toprağın uyanışını bayram sevinciyle karşılayan, birlik ve beraberliğin simgesi sayılan bir kültür mirasıdır.

Millî bayramlar birlik ve beraberliği yansıtan özel günlerdir. Cumhuriyet Bayramı (29 Ekim), Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı (23 Nisan) ile Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı (19 Mayıs) okullarda coşkuyla kutlanır; Zafer Bayramı’nda (30 Ağustos) da çeşitli etkinlikler yapılır. Bu günlerde sınıflar süslenir, şiir okunur, halk oyunları sergilenir; kurtuluşa ve devletin kuruluşuna emek verenler ile şehitler saygıyla anılır.

Dinî bayramlarda (Ramazan ve Kurban) insanlar sabah erken kalkar, temiz ve yeni kıyafetlerini giyer, bayram sofrasında aileyle sevinci paylaşır. Büyükleri, akrabaları ve komşuları ziyaret etmek en anlamlı bayram geleneklerindendir; bu ziyaretlerde hasret giderilir. Bayramlar paylaşma, birlik ve beraberlik günleri olduğundan bayramda dargın kişilerin barıştırılması yerleşik bir gelenek olmuştur. Millî ve dinî bayramlar insanların birbirine duyduğu güveni yükseltir, toplumsal barışa da hizmet eder.

Milletimiz bayrağına ve ülkesine yönelen saldırılara kültürel bağları ve millî değerleri etrafında kenetlenerek karşılık vermiştir. Maraş’ta 28 Kasım 1919’da Kale burcundaki bayrak indirilince halk Ulu Cami’de toplandı; Maraşlılar kaleye hücum edip bayrağı yeniden dikti ve Cuma namazı orada kılındı. Millet ve devlet, 15 Temmuz 2016’daki hain darbe girişimine omuz omuza direnerek karşılık vermiş, girişimi geri püskürtmüştür. Bu direnişi toplumsal hafızada canlı tutmak için her yıl 15 Temmuz Demokrasi ve Millî Birlik Günü etkinlikleri düzenlenir.

Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat 2023 depremlerinde devlet bütün olanaklarını bölgeye yönlendirirken binlerce gönüllü de dayanışma göstererek yardıma koştu. AFAD, sivil toplum kuruluşları ve belediyelerden görevliler ile 70 ilden on binlerce gönüllü bölgeye gitti. Remzi Dede 84 yaşında kefen parasını, Muhammet ise 8 yaşında kumbarasındaki birikimini depremzedelere gönderdi. Barınma sorununu çözmek için “Evim Yuvan Olsun” kampanyası 18 Şubat 2023’te başlatıldı; ilgi yoğundu ve 15 Mart 2023 tarihine kadar 15 binden fazla konut kaydedildi.

Öğrendiklerini bir kavram haritasında toplayabilirsin. Ortada ana konu olarak kültürel bağlar ile millî değerler yer alır; bir kolda gelenek-görenek, sanat, tarih, din ve dil, diğer kolda millî değerler sıralanır ve ikisi de toplumsal birliğe ulaşır. Bilgiyi böyle başka bir biçime aktarırken bağlamdan kopmamak gerekir: Adlar, tarihler ve olaylar aynı kalmalı, anlam değişmemelidir.