6. Sınıf Sosyal Bilgiler 6. Hafta: Çözüm Önerilerini Savunma ve Evimiz Dünya’ya Giriş: Kıtalar, Okyanuslar ve Türkiye’nin Yeri

Çözüm önerini savunmak: müzakere

Çözüm önerin hazır; şimdi sıra onu başkalarına kabul ettirmekte. Müzakere, bir konuda farklı görüşleri olan kişilerin konuşarak, birbirini dinleyerek ve karşılıklı adımlar atarak ortak bir sonuca varmaya çalışmasıdır. Müzakerede amaç karşındakini yenmek değil, en iyi çözümü birlikte bulmaktır. Bu yüzden müzakere bir kavgadan çok bir iş birliğidir.

Bir öneriyi savunmak için üç şey gerekir: iddia, gerekçe ve kanıt. İddia, önerinin kendisidir: “Okul önüne kısa süreli indirme alanı yapılmalı.” Gerekçe, bunun neden işe yarayacağını açıklar: “Veliler yaya geçidini kapatmak zorunda kalmaz.” Kanıt ise gerekçeyi destekleyen gözlem, sayı ya da örnektir: “Bir hafta boyunca saydık; geçit her sabah defalarca araçlarla kapandı.” İddiası, gerekçesi ve kanıtı olan bir öneri, yalnızca “Bence böyle olmalı.” diyen bir öneriden çok daha ikna edicidir.

Savunma sırasında karşı görüşler gelecektir. Karşı görüşü dinlemeden sözünü kesmek, kişiyi hedef almak ya da sesini yükseltmek müzakereyi bozar. Doğru yol, karşı görüşü sonuna kadar dinlemek, haklı yanını kabul etmek ve kendi gerekçeni sakin bir dille yeniden anlatmaktır. Bazen en iyi sonuç, iki önerinin güçlü yanlarını birleştiren ortak bir öneridir; buna uzlaşma denir.

Örnek müzakere: okul önünde trafik güvenliği

Sınıfta iki grup aynı sorun için farklı öneriler hazırladı. A grubu, okulun biraz ilerisine kısa süreli indirme-bindirme alanı yapılmasını önerdi. B grubu ise giriş saatinde yaya geçidinde görevli öğretmen ve öğrenci bulundurulmasını, geçidin önüne hız kesici kasis konulmasını önerdi. İki grup da önerisini iddia, gerekçe ve kanıtla sundu.

Sonra karşılıklı görüşler alındı. B grubu, A grubunun önerisi için “İndirme alanı yapmak belediyenin işi; aylar sürebilir, biz o kadar bekleyemeyiz.” dedi. A grubu ise B grubuna “Görevli bulundurmak yalnızca okul kapısında işe yarar; kasis yaptırmak yine belediyeye bağlı.” diye karşılık verdi. İki grup da birbirinin haklı yanını kabul etti: Belediyeye bağlı adımlar uzun sürer, okulun kendi yapabileceği adımlar hemen başlar.

Uzlaşma şöyle oldu: Okul, giriş saatinde geçitte görevli bulundurma uygulamasını hemen başlatacak ve velilere okul önünde durmamaları için bilgilendirme yazısı gönderilecek. Aynı zamanda okul yönetimi ve öğrenci meclisi, indirme alanı ve kasis için belediyeye yazılı başvuru yapacak. Böylece kısa ve uzun vadeli adımlar tek öneride birleşti; ortak öneri uygulanabilir, sürdürülebilir ve toplumsal fayda sağlayan bir hâle geldi.

Öneri	Güçlü yönü	Zayıf yönü	Düzenleme
A: İndirme-bindirme alanı	Sorunun kaynağını ortadan kaldırır	Belediyeye bağlı, zaman alır	Belediyeye yazılı başvuru yapılır
B: Görevli ve hız kesici	Hemen başlatılabilir	Kasis için belediye onayı gerekir	Görevli uygulaması hemen başlar, kasis başvuruya eklenir
Ortak öneri	Kısa ve uzun vadeli adımları birleştirir	İki tarafın da süreci takip etmesi gerekir	Öğrenci meclisi başvuruyu izler, sonuçları sınıfa bildirir

Sorundan çözüme: sürecin tamamı

Üç haftadır üzerinde çalıştığın süreci bir araya getirelim. Önce sorunu fark ettin ve doğru tanımladın. Sonra nedenlerine farklı bakış açılarıyla baktın, benzerlikleri ve farklılıkları karşılaştırdın. Ardından özgün, uygulanabilir, sürdürülebilir ve toplumsal fayda sağlayan bir çözüm önerisi geliştirdin; gelen görüşlerle öneriyi düzenledin ve son olarak onu gerekçe ve kanıtlarıyla savundun.

Bu süreç yalnızca sınıf etkinliği için değildir. Mahallende, okulunda ya da ileride iş hayatında bir sorunla karşılaştığında aynı adımları izleyebilirsin. Çözüm önerini okul yönetimine, öğrenci meclisine ya da belediyeye yazılı olarak iletebilirsin. Önerin uygulanmaya başladığında sonuçlarını gözlemlemek ve gerekirse yeniden düzenlemek sürecin son halkasıdır.

Birlikte Yaşamak ünitesinde gruplarını ve rollerini, kültürel bağlarını ve millî değerlerini, toplumsal sorunlar karşısında birlikte hareket etmeyi öğrendin. Bütün bunların ortak noktası, insanın tek başına değil bir toplumun parçası olarak yaşamasıdır. Sıradaki ünitede bakışımızı biraz daha genişletecek, toplumumuzun üzerinde yaşadığı topraklara ve bu toprakların dünyadaki yerine odaklanacağız.

Adım	Ne yapılır?	Yardımcı araç
1. Fark et ve tanımla	Sorun cümlesi yazılır: nerede, kimler, ne zaman, ne oluyor?	Gözlem, soru sorma, sorun ağacı
2. Nedenleri karşılaştır	Farklı bakış açılarının gördüğü nedenler yan yana konur	Benzerlikler-Farklılıklar tablosu, “Neden?” zinciri
3. Çözüm geliştir	Nedenlere yönelik, dört ölçüte uyan öneri yazılır	Kontrol listesi: özgün, uygulanabilir, sürdürülebilir, faydalı
4. Düzenle	Gelen görüşler güçlü ve zayıf yön olarak ayrılır, öneri güncellenir	Geri bildirim tablosu
5. Savun	Öneri iddia, gerekçe ve kanıtla sunulur, uzlaşma aranır	Müzakere kuralları

Yeni ünite: Evimiz Dünya

Uzaydan çekilmiş bir Dünya fotoğrafına baktığında ilk gördüğün şey mavi renktir; çünkü gezegenimizin yüzeyinin büyük bölümü sularla kaplıdır. Yaklaşık dörtte üçü su, dörtte biri karadır. Bu yüzden Dünya’ya “mavi gezegen” denir. Karalar da sular da tek parça değildir: Büyük kara parçaları ve onları çevreleyen geniş sular, yeryüzünü bir yapboz gibi oluşturur.

Dünya’nın tamamını görmek için iki araç kullanırız: küre ve harita. Küre, Dünya’nın küçültülmüş modelidir; şekilleri gerçeğe en yakın biçimde gösterir ama bir bakışta yalnızca bir yüzünü görebilirsin. Harita ise yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün düz bir yüzeye küçültülerek çizilmiş hâlidir; bütün Dünya’yı tek bakışta gösterir. Dünya haritasında üst taraf kuzeyi, alt taraf güneyi, sağ taraf doğuyu, sol taraf batıyı gösterir.

Evimiz Dünya ünitesinde önce kıtaları ve okyanusları, sonra ülkemizin bu büyük resim içindeki yerini öğreneceksin. Bir yerin yeryüzündeki yerine konum denir. Bu hafta konumu anlatmanın en basit yolunu kullanacağız: Bir yeri, çevresindeki büyük kara ve su parçalarına göre tarif etmek. Gelecek hafta ise konumu daha kesin bir yolla, yerküre üzerine çizilen hayalî çizgilerle belirlemeyi öğreneceksin.

Kıtalar ve okyanuslar: harita terimleriyle tanışma

Okyanuslarla çevrili çok büyük kara parçalarına kıta denir. Dünyada yedi kıta vardır: Asya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa ve Avustralya. Dünya haritasında Asya, Avrupa ve Afrika birbirine bitişik olarak ortada; Kuzey ve Güney Amerika haritanın sol tarafında; Avustralya sağ altta; Antarktika ise en altta, bir şerit gibi görünür. Kıtaların büyüklüklerini ve birbirine göre konumlarını gelecek hafta ayrıntılı inceleyeceksin.

Kıtaları birbirinden ayıran çok geniş ve derin sulara okyanus denir. Üç büyük okyanus vardır: Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu ve Hint Okyanusu. Okyanusların karaların içine doğru sokulan daha küçük bölümlerine deniz denir; Karadeniz ve Akdeniz gibi. Karaların suya doğru uzanan, üç tarafı suyla çevrili bölümlerine yarımada, her tarafı suyla çevrili kara parçalarına ada denir.

İki suyu birbirine bağlayan dar su geçitlerine boğaz, denizin karaya doğru sokulduğu geniş girintilere körfez adı verilir. Bu terimleri bilmek haritayı okumanı ve bir yerin konumunu anlatmanı kolaylaştırır. Örneğin “Anadolu, üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımadadır.” cümlesi hem bir terim kullanır hem de konum bilgisi verir.

Terim	Tanımı	Örnek
Kıta	Okyanuslarla çevrili çok büyük kara parçası	Asya, Avrupa, Afrika
Okyanus	Kıtaları ayıran çok geniş ve derin su kütlesi	Atlas Okyanusu
Deniz	Okyanusun karaların içine sokulmuş bölümü	Karadeniz, Akdeniz
Yarımada	Üç tarafı suyla çevrili kara parçası	Anadolu
Ada	Her tarafı suyla çevrili kara parçası	Gökçeada, Kıbrıs
Boğaz	İki suyu birbirine bağlayan dar su geçidi	İstanbul Boğazı
Körfez	Denizin karaya sokulduğu geniş girinti	İzmit Körfezi

Türkiye nerede? Asya ile Avrupa arasında

Şimdi dünya haritasında ülkemizi bulalım. Türkiye, Asya ile Avrupa kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı yerde, Akdeniz’in kuzeydoğu kıyısında yer alır. Topraklarının büyük bölümü Asya kıtasındaki Anadolu Yarımadası’nda, daha küçük bir bölümü ise Avrupa kıtasındaki Trakya’dadır. Bu yüzden Türkiye hem bir Asya hem de bir Avrupa ülkesidir.

Anadolu ile Trakya’yı birbirinden ayıran sular İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı’dır. Bu iki boğaz aynı zamanda Asya ile Avrupa arasındaki sınırın bir parçasıdır. İstanbul bu sınırın tam üzerinde kurulduğu için topraklarının bir kısmı Avrupa’da, bir kısmı Asya’da olan bir şehirdir; boğazın iki yakası köprülerle ve tüp geçitlerle birbirine bağlanmıştır.

Anadolu’nun üç tarafı denizlerle çevrilidir: kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi, güneyde Akdeniz. Bu yüzden Anadolu bir yarımadadır. Ülkemizin yerini kıtalara ve denizlere göre anlatan bu cümleler, aslında bir konum türünün örnekleridir. Gelecek hafta bu konum türünü adıyla tanıyacak; komşularımızı, konumumuzun ülkemize kazandırdıklarını ve ülkemizin yerküre üzerindeki hayalî çizgilerle belirlenen tam yerini öğreneceksin.

Örnekler

Örnek 1Bir öğrenci önerisini “Bence okul bahçesine ağaç dikilmeli.” diyerek savundu ve başka bir şey eklemedi. Bu savunmada eksik olan nedir? İddia, gerekçe ve kanıt ekleyerek savunmayı yeniden yazınız.
Cevabı göster
Öğrenci yalnızca iddiasını söylemiş; gerekçe ve kanıt eksiktir. Yeniden yazılmış savunma: “Okul bahçesine ağaç dikilmeli (iddia). Çünkü yazın bahçede gölge olmadığı için öğrenciler teneffüste dışarı çıkmak istemiyor (gerekçe). Geçen hafta öğle teneffüslerinde bahçeyi gözledik; öğrencilerin çoğu duvar dibindeki tek gölgeli köşeye sığışıyordu (kanıt).”
Örnek 2Müzakere sırasında bir arkadaşın sen konuşurken sözünü kesiyor ve “Senin önerin saçma, dinlemeye bile gerek yok.” diyor. Bu davranış müzakere kurallarına uyar mı? Doğru davranış ne olmalıdır?
Cevabı göster
Uymaz. Sözü kesmek, karşı görüşü dinlememek ve öneriyi küçümsemek müzakereyi bozar; ayrıca itiraz görüşe değil kişiye yöneltilmiştir. Doğru davranış, öneriyi sonuna kadar dinlemek, haklı bulunan yanını kabul etmek ve katılmadığı noktayı “Bu öneride şu kısım bence işe yaramaz, çünkü...” diyerek gerekçesiyle açıklamaktır.
Örnek 3A grubu “Kantinde plastik şişe satışı kaldırılsın.”, B grubu ise “Her kata su sebili konulsun.” önerisini sundu. İki grup birbirinin önerisine ne gibi itirazlar getirebilir? İki öneri nasıl uzlaştırılabilir?
Cevabı göster
B grubu, A grubuna “Şişe kalkarsa öğrenciler su nereden alacak?” diye itiraz edebilir; A grubu ise B grubuna “Sebil konulsa bile plastik şişe satılmaya devam ederse tüketim azalmaz.” diyebilir. İki itiraz da haklıdır; çünkü bir öneri suyu kaldırıyor, diğeri yalnızca seçenek ekliyor. Uzlaşma: Önce her kata su sebili konulur ve öğrencilere matara getirmeleri duyurulur; sebiller çalışmaya başladıktan sonra kantinde plastik şişe satışı kaldırılır. Böylece iki önerinin güçlü yanları birleşir.
Örnek 4Aşağıdaki kara ve su parçalarının her birini uygun harita terimiyle adlandırınız: Anadolu, Akdeniz, Gökçeada, Çanakkale Boğazı, Hint Okyanusu, İzmit Körfezi.
Cevabı göster
Anadolu üç tarafı denizlerle çevrili olduğu için yarımadadır. Akdeniz, okyanusun karaların arasına sokulmuş bölümü olduğu için denizdir. Gökçeada her tarafı suyla çevrili olduğu için adadır. Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ile Ege Denizi’ni birbirine bağlayan dar su geçidi olduğu için boğazdır. Hint Okyanusu, kıtaları ayıran çok geniş ve derin su kütlesi olduğu için okyanustur. İzmit Körfezi, Marmara Denizi’nin karaya doğru sokulduğu geniş girinti olduğu için körfezdir.
Örnek 5Bir arkadaşın “Türkiye bir Avrupa ülkesidir, bu yüzden bütün toprakları Avrupa kıtasındadır.” diyor. Bu görüşü değerlendiriniz.
Cevabı göster
Görüş eksik ve yanlıştır. Türkiye’nin topraklarının büyük bölümü Asya kıtasındaki Anadolu’da, yalnızca daha küçük bir bölümü Avrupa kıtasındaki Trakya’dadır. İki parçayı İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı ayırır. Türkiye hem Asya hem Avrupa kıtasında toprağı olan bir ülkedir; bu yüzden ona yalnızca Avrupa ülkesi demek doğru olmaz.
Örnek 6Edirne’den yola çıkıp kara yoluyla Ankara’ya giden bir yolcu hangi kıtadan hangi kıtaya geçmiş olur? Yolu üzerinde hangi suyu aşması gerekir? Bu yolculuk Türkiye’nin konumunun hangi özelliğini gösterir?
Cevabı göster
Edirne Trakya’da, yani Avrupa kıtasındadır; Ankara Anadolu’da, yani Asya kıtasındadır. Yolcu Avrupa’dan Asya’ya geçmiş olur. Bunun için İstanbul Boğazı’nı köprü ya da tüp geçitle aşması gerekir. Bu yolculuk, Türkiye’nin iki kıtada toprağı olan ve Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan bir ülke olduğunu gösterir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Müzakerenin amacı aşağıdakilerden hangisidir?
2Türkiye’nin Avrupa kıtasında kalan topraklarına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
3Aşağıdakilerden hangisi bir okyanus değildir?
4Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?
- Müzakerede itiraz kişiye değil, görüşe yapılır.
- Bir öneriyi savunmak için yalnızca iddiayı söylemek yeterlidir.
- Dünya yüzeyinin büyük bölümü karalarla kaplıdır.
- Anadolu ile Trakya’yı Marmara Denizi ve iki boğaz birbirinden ayırır.
5Harita terimlerini örnekleriyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
1. Farklı görüşteki kişilerin konuşup birbirini dinleyerek ortak bir sonuca varmaya çalışmasına denir.
2. Okyanuslarla çevrili çok büyük kara parçalarına denir.
3. Üç tarafı suyla çevrili kara parçalarına denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Grubun, kantinde plastik şişe satışının kaldırılmasını önerdi; bir arkadaşın “O zaman öğrenciler suyu nereden alacak?” diye itiraz etti. Bu itirazı dikkate alarak önerini nasıl savunur ve düzenlersin?
8Başka bir ülkeden gelen bir arkadaşına Türkiye’nin dünya haritasındaki yerini, kıta, deniz ve boğaz adlarını kullanarak nasıl tarif edersin?

Kısaca

Müzakere, farklı görüşteki kişilerin konuşarak ve birbirini dinleyerek ortak bir sonuca varmaya çalışmasıdır; bir öneri iddia, gerekçe ve kanıtla savunulur, itiraz kişiye değil görüşe yapılır ve iki önerinin güçlü yanlarını birleştiren uzlaşma aranır.
Toplumsal sorun çözme süreci beş adımdır: Sorunu fark edip tanımlamak, nedenlere farklı bakış açılarıyla bakıp karşılaştırmak, çözüm önerisi geliştirmek, gelen görüşlerle düzenlemek ve gerekçeleriyle savunmak. Bu adımlar okul dışındaki sorunlarda da kullanılabilir.
Yeryüzünün yaklaşık dörtte üçü sularla kaplıdır; Dünya’yı bütün olarak görmek için küre ve harita kullanılır. Haritada üst taraf kuzey, alt taraf güney, sağ taraf doğu, sol taraf batıdır.
Okyanuslarla çevrili çok büyük kara parçalarına kıta, kıtaları ayıran geniş ve derin sulara okyanus denir. Yedi kıta vardır: Asya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa, Avustralya; üç büyük okyanus Büyük, Atlas ve Hint okyanuslarıdır.
Deniz, ada, yarımada, boğaz ve körfez gibi terimler haritayı okumayı ve konum anlatmayı kolaylaştırır; Anadolu bir yarımada, Gökçeada bir ada, İstanbul Boğazı bir boğazdır.
Türkiye, Asya ile Avrupa’nın birbirine en çok yaklaştığı yerde, Akdeniz’in kuzeydoğusundadır; topraklarının büyük bölümü Asya’daki Anadolu’da, küçük bir bölümü Avrupa’daki Trakya’dadır. İki parçayı İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı ayırır.

Bu dersin öteki kaynakları

6. Sınıf Sosyal Bilgiler Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (ortaokul) Öğretim programı
6. Sınıf Sosyal Bilgiler Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Sosyal Bilgiler 6.Sınıf Ders Kitabı (1.Kitap) Ders kitabı
Sosyal Bilgiler 6.Sınıf Ders Kitabı (2.Kitap) Ders kitabı
6. Sınıf Sosyal Bilgiler Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
6. Sınıf Sosyal Bilgiler 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Zaman İçinde Değişen Gruplar ve Roller Çalışma kâğıdı