İslamiyet’in Kabulüyle Türklerin Sosyal ve Kültürel Hayatlarında Meydana Gelen Değişimler (Dönemin Koşulları, Kabul Süreci, İnanç, Gelenek ve Gündelik Hayattaki Değişimler)

Bir değişimi anlamak için önce o değişimin yaşandığı dönemin koşullarına bakmak gerekir. VII. yüzyılın ortalarında İslam devleti İran'ı alarak Türklerle komşu oldu. İki toplum arasındaki sınır bölgesi, Amu Derya (Ceyhun) ile Sir Derya (Seyhun) nehirleri arasındaki Mâverâünnehir idi. Emeviler döneminde Horasan valisi Kuteybe bin Müslim VIII. yüzyılın başında Buhara ve Semerkant'ı ele geçirdi. Bu seferler iki toplumu tanıştırdı; ancak Emevilerin Arap olmayan Müslümanlara eşit davranmayan tutumu nedeniyle bu dönemde İslamiyet Türkler arasında geniş bir yayılma gösteremedi. Halife Ömer bin Abdülaziz (717-720) daha adaletli ve hoşgörülü bir politika izleyerek bölge halkına İslam'ı anlatmaya önem verdi; bu tutum ilişkilerin yumuşamasına katkı sağladı.

Asıl yakınlaşma Abbasiler döneminde yaşandı. Abbasiler, Arap olmayan Müslümanlara daha eşit davranıyordu. 751'de Çin'in batıya doğru ilerlemesine karşı yapılan Talas Savaşı'nda Karluk Türkleri Abbasilerin yanında yer aldı ve savaş Abbasilerin zaferiyle sonuçlandı. Bu ortak mücadele, Türklerle Müslümanlar arasındaki düşmanlığı azaltıp güven ortamı oluşturdu. Ardından birçok Türk Abbasi ordusuna katıldı; Halife Mu'tasım döneminde Türk askerleri için Samarra şehri kuruldu (836). Abbasi sarayında ve ordusunda görev alan Türkler İslam kültürünü yakından tanıdı ve kendi topluluklarıyla bağlarını koruyarak bu kültürü onlara taşıdı.

Sadece savaş ve askerlik değil, ticaret de önemli bir rol oynadı. İpek Yolu üzerindeki Semerkant, Buhara ve Kaşgar gibi şehirlerde Müslüman tüccarlarla Türkler sürekli karşılaşıyordu. Tüccarların dürüstlüğü, kervanlarla gelen bilginler ve halk arasında dolaşan gönül insanları olan dervişler, İslamiyet'in Türk bozkırında tanınmasını sağladı. Bu koşulları bir araya getirdiğimizde şu sonuca ulaşırız: Türklerin İslamiyet'i kabulü bir anda gerçekleşmemiş; komşuluk, ortak mücadele, askerlik, ticaret ve kültürel etkileşimle yaklaşık üç yüzyıla yayılan bir süreçte olgunlaşmıştır.

X. yüzyıla gelindiğinde İslamiyet'in Türkler arasında yayılması hızlandı. Volga (İdil) Nehri boyunda yaşayan İdil Bulgarlarının hükümdarı Almış Han, Abbasi halifesinden din bilginleri ve ustalar istedi. Bunun üzerine 921'de yola çıkan elçilik heyeti 922'de Bulgar ülkesine ulaştı. Heyette bulunan İbn Fadlân'ın seyahatnamesi, İdil Bulgarlarının İslamiyet'i kabul sürecini ve yolda karşılaşılan Oğuzların yaşayışını anlatan birinci el bir kaynaktır. Bu kaynak bize, kabulün hükümdarın isteğiyle ve elçilik yoluyla, yani barışçıl biçimde gerçekleştiğini gösterir.

Türkistan'da ise belirleyici adımı Karahanlılar attı. Karahanlı ailesinden Satuk Buğra Han, komşu Samanoğulları ile kurulan ilişkiler ve çevresindeki din bilginlerinin etkisiyle Müslüman oldu ve Abdülkerim adını aldı. Onun ardından Karahanlı yönetimi İslamiyet'i benimsedi. Tarihçi İbnü'l-Esir, 960 yılında 200.000 çadır Türk'ün Müslüman olduğunu kaydeder. Göçebe Türklerde her çadır bir aileyi temsil ettiği için bu kayıt, çok büyük bir kitlenin bir arada İslamiyet'i kabul ettiğini gösterir. Böylece Karahanlılar, Türk tarihinde İslamiyet'i resmî din olarak benimseyen ve Türk-İslam kültürünün temellerini atan ilk büyük Türk devleti oldu.

Sir Derya kıyılarında yaşayan Oğuzlar arasında da İslamiyet hızla yayıldı. Oğuz beylerinden Selçuk Bey, X. yüzyılın sonlarında boyuyla birlikte Cend şehrine yerleşerek Müslüman oldu; onun torunları daha sonra Büyük Selçuklu Devleti'ni kurdu. Müslüman olan Oğuzlara zamanla Türkmen adı verildi. Bu yayılmada dervişlerin payı büyüktür: XII. yüzyılda yaşayan Hoca Ahmed Yesevi, İslamiyet'in inanç ve ahlak ilkelerini Türkçe şiirlerle, yani hikmetlerle anlattı. Bozkır halkının kendi dilinde ve bildiği şiir ölçüsüyle seslenmesi, İslamiyet'in gönüllere yerleşmesini kolaylaştırdı.

Bir toplum yeni bir inancı benimserken, o inançta kendi değerlerine benzeyen unsurlar bulursa değişim daha kolay gerçekleşir. İslamiyet öncesinde Türklerin büyük bölümü Gök Tanrı inancına sahipti. Kök Türk yazıtlarında Tengri olarak geçen Gök Tanrı, her şeyi yaratan, insanlara can veren ve hükümdara yönetme yetkisini, yani kut'u bahşeden yüce bir varlık olarak düşünülürdü. Tek ve yüce bir yaratıcıya inanan Türkler, İslamiyet'in tevhid yani Allah'ın birliği inancını kendilerine yabancı bulmadılar.

Benzerlikler bununla sınırlı değildi. Eski Türkler öldükten sonra başka bir hayatın sürdüğüne inanır; iyilerin gideceği yere uçmag, kötülerin gideceği yere tamu derdi. Bu kelimeler İslamiyet'in kabulünden sonra da yüzyıllarca cennet ve cehennem anlamında kullanıldı. Türkler Gök Tanrı'ya kurban sunar, İslamiyet'te de Kurban Bayramı'nda kurban kesilir. Türklerde hükümdarın en önemli görevi töreye uygun olarak adaletle yönetmekti; İslamiyet de adaleti en temel ilkelerden biri sayar. Ayrıca dünyaya düzen ve adalet getirme ülküsü olan cihan hâkimiyeti anlayışı, Allah'ın adını yüceltme ve İslam'ı yayma anlamına gelen i'lâ-yı kelimetullah anlayışıyla birleşti.

Dönemin koşulları içinde düşündüğümüzde bu benzerliklerin önemi daha iyi anlaşılır: Savaşçı ve teşkilatçı bir toplum olan Türkler, cihat anlayışında kendi kahramanlık ülkülerinin yeni bir anlamını buldu. Eski alp tipi, İslam'ın yayılması için mücadele eden alp-gazi tipine dönüştü. Ancak şunu unutmamalıyız: Benzerlikler kabulü kolaylaştırmıştır, fakat iki inanç sistemi aynı değildir. İslamiyet'in kabulüyle Türkler ibadetten ahlaka, hukuktan törenlere kadar pek çok alanda yeni bir anlayışı benimsemiştir.

İslamiyet'in kabulüyle Türklerin hayatında ilk değişen alanlardan biri ibadet ve törenler oldu. Namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetler günlük ve yıllık hayatın düzenini belirlemeye başladı. Eski Türklerde ölen kişi için düzenlenen yuğ töreninde yas tutulur, ağıtlar (sagu) söylenir, yas belirtisi olarak saç kesilir ve yüz bıçakla çizilirdi. İslamiyet'ten sonra bu uygulamaların yerini cenaze namazı, dua ve Kur'an okuma aldı; insanın kendine zarar vermesi hoş görülmediği için yüz çizme gibi gelenekler zamanla terk edildi. Ölenin ardından ağıt yakma ise mersiye adı verilen yeni bir edebî türle sürdü.

Mezar kültüründe de belirgin bir değişim yaşandı. İslamiyet öncesinde savaşçı bir kişinin mezarına, hayattayken öldürdüğü düşman sayısınca balbal denilen taşlar dikilirdi. Ölenin atı ve eşyalarıyla gömüldüğü büyük toprak yığınlı mezarlara kurgan denirdi. İslamiyet'in kabulüyle balbal dikme geleneği terk edildi; mezarlara ölenin adını ve bir duayı içeren kitabeli mezar taşları konuldu. Kurganların yerini ise önemli kişiler için yapılan kümbet ve türbeler aldı. Kümbetlerin konik çatısının Türklerin çadır biçimini andırması, yeni yapının eski bir geleneğin izini taşıdığını gösterir.

Takvim ve bayramlar da değişti. Türkler daha önce on iki hayvan adıyla yılları sayan On İki Hayvanlı Türk Takvimi'ni kullanıyordu. İslamiyet'ten sonra dinî günlerin belirlenmesinde Hicri takvim kullanılmaya başlandı; ancak On İki Hayvanlı Takvim de uzun süre yaşamaya devam etti. Ramazan ve Kurban bayramları toplumun en önemli bayramları hâline geldi. Baharın gelişini kutlayan Nevruz gibi gelenekler ise sürdü. Bu tablodan çıkan sonuç şudur: Türkler İslamiyet'in ilkelerine aykırı bulunan gelenekleri bırakmış, aykırı olmayanları ise koruyarak yeni bir Türk-İslam kültürü oluşturmuştur.

İslamiyet öncesinde Türklerin büyük bölümü yaz aylarını yaylakta, kış aylarını kışlakta geçiren, hayvancılıkla geçinen ve keçeden çadırlarda yaşayan göçebe bir hayat sürüyordu. Elbette Uygurlar gibi şehirlerde yaşayan Türk toplulukları da vardı; ancak İslamiyet'in kabulünden sonra yerleşik hayata geçiş belirgin biçimde hızlandı. Bunun nedeni dönemin koşullarında aranmalıdır: Cuma ve bayram namazları, medresede eğitim, düzenli çarşı ticareti ve vakıf hizmetleri kalıcı yapılar gerektiriyordu. Karahanlılar döneminde Kaşgar, Balasagun, Semerkant ve Buhara cami, medrese, çarşı ve hamamlarıyla birer kültür merkezine dönüştü.

Yeni şehir hayatının yapıları da yeniydi. Çadırın ve otağın yanında taş ve tuğladan camiler, minareler, medreseler, hamamlar ve kervansaraylar yükseldi. Karahanlılar döneminde Buhara ile Semerkant arasındaki yol üzerine yapılan Ribat-ı Melik kervansarayı ve Balasagun yakınlarındaki Burana Minaresi, bu dönemin günümüze ulaşan izlerindendir. Zenginlerin kurduğu vakıflar sayesinde yoksullara yemek dağıtan aşevleri, yolculara hizmet veren hanlar ve ücretsiz eğitim veren medreseler yaygınlaştı. Böylece eski Türklerdeki yardımlaşma ve misafirperverlik geleneği, İslam'ın sadaka ve infak anlayışıyla birleşerek kurumsal bir yapı kazandı.

Kimlik göstergelerinde de değişim görülür. Türkler Muhammed, Ahmed, Ali, Hasan, Mahmud gibi Arapça kökenli isimleri kullanmaya başladı; ancak Arslan, Buğra, Tuğrul, Çağrı, Alp gibi Türkçe isim ve sıfatlar da korundu. Bu nedenle Karahanlı hükümdarlarının adlarında 'Arslan Han Muhammed' gibi Türkçe ve Arapça unsurlar yan yana bulunur. Unvanlarda da benzer bir durum vardır: Kağan, han ve hakan gibi Türkçe unvanların yanına sultan, melik ve emir gibi unvanlar eklendi. Gazneli Mahmud, sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak bilinir; Abbasi halifesi de 1058'de Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey'e 'Doğunun ve Batının Sultanı' unvanını vermiştir. Aile yapısında ise Türklerin güçlü aile bağları ve kadına duyduğu saygı sürdü; hükümdar eşlerine verilen hatun unvanı Türk-İslam devletlerinde de kullanılmaya devam etti.

İslamiyet'in kabulüyle Türklerin yazı hayatında da büyük bir değişim yaşandı. Kök Türkler Orhun Yazıtlarında kendi alfabelerini, Uygurlar ise Uygur alfabesini kullanmıştı. Kur'an-ı Kerim'in Arapça olması, medreselerde Arapça eğitim verilmesi ve İslam dünyasının bilim dilinin Arapça olması nedeniyle Türkler zamanla Arap alfabesini benimsedi. Uygur harfleri bir süre daha kullanıldı; ancak Arap alfabesi giderek yaygınlaştı ve Türkçe yaklaşık dokuz yüzyıl boyunca bu alfabeyle yazıldı. Bu değişim, Türklerin İslam dünyasındaki bilim ve kültür birikimine kolayca ulaşmasını sağladı.

Türkçeye Arapça ve Farsça kelimeler girmeye başladı: din, iman, namaz, oruç, kitap, kalem, adalet, ilim gibi kelimeler bunlara örnektir. Ancak Türkçe kaybolmadı; tam tersine Karahanlı döneminde yazılan eserlerle güçlendi. Kutadgu Bilig ve Divânu Lugâti't-Türk Türkçenin bir bilim ve sanat dili olduğunu gösterdi. Edip Ahmed Yüknekî'nin Atabetü'l-Hakâyık (Gerçeklerin Eşiği) adlı eseri ahlak öğütleri verdi; Ahmed Yesevi'nin Divân-ı Hikmet'i ise dinî ve tasavvufi düşünceleri halkın anlayacağı sade bir Türkçeyle anlattı. Sözlü edebiyatta da değişim oldu: Eski şiir türleri yeni konularla işlendi, kamların yerini halk arasında dolaşan ozan ve âşıklar, dervişler aldı; kopuz eşliğinde destan söyleme geleneği ise sürdü.

Bu değişimin sonuçlarını günümüz koşullarıyla karşılaştırdığımızda hem farkları hem süreklilikleri görürüz. Bugün Türkçe, 1 Kasım 1928'de kabul edilen Latin harfli Türk alfabesiyle yazılır; yani alfabemiz yeniden değişmiştir. Ancak o dönemde dilimize giren kitap, kalem, insan, adalet, şehir, pencere, dost gibi kelimeleri bugün de her gün kullanırız. Ahmet, Mehmet, Ali, Fatma, Ayşe gibi isimler ile Arslan, Tuğrul, Alp gibi Türkçe isimler yan yana yaşamaktadır. Ramazan ve Kurban bayramlarında büyüklerin ziyaret edilmesi, kurban etinin paylaşılması, Nevruz'un kutlanması ve misafirperverlik, yüzyıllar önce oluşan Türk-İslam kültürünün bugünkü yansımalarıdır. Dönemin koşullarında Arap alfabesine geçmek bilime ve dine erişimi kolaylaştıran bir tercihti; günümüz koşullarında ise Latin alfabesi Türkçenin seslerine daha uygun olması ve okuma yazmayı kolaylaştırması nedeniyle tercih edilmiştir.