Mekke’nin geçmişini anlamak için coğrafyayı, inanç hayatını, ticareti ve yönetimi birlikte incelemek gerekir. Bu hafta, Kâbe ve zemzem çevresinde gelişen şehrin İslam öncesindeki önemli olayları arasındaki ilişkileri kuracağız.
Coğrafyadan yerleşime
Mekke, Hicaz’ın önemli şehirlerinden biridir. Sıcak ve kurak ortamı, seyrek bitki örtüsü ve tarıma elverişsiz arazisi geçim yollarını etkilemiştir. Bu koşullarda ticaret başlıca ekonomik faaliyet olmuştur.
Ders kitabında şehrin bilinen geçmişi, Hz. İbrahim’in ailesini Mekke’ye getirmesiyle ilişkilendirilir. Hz. Hacer ile Hz. İsmail’in zemzem suyuna kavuşmasından sonra bölgeye yerleşenlerin sayısı artmıştır. Su, yerleşmenin gelişmesinde temel bir etkendir.
Kâbe’nin dinî ve toplumsal önemi
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail, Kâbe’yi eski temelleri üzerinde yeniden inşa etmiştir. Mekke böylece tevhit inancının önemli bir merkezi olmuştur. Tevhit, Allah’ın birliğine inanmayı ifade eder.
Daha sonra Huzaa kabilesi döneminde putperestlik Mekke’de yayılmıştır. Kâbe’ye farklı kabilelerin putlarının yerleştirilmesi, şehre gelen ziyaretçileri ve kabileler arası ilişkileri etkilemiştir. Kâbe’nin bulunduğu yerin güvenli kabul edilmesi de şehrin önemini artırmıştır.
Ziyaret, panayır ve ticaret ilişkisi
Kâbe’yi ziyaret için gelen insanlar, Mekke ve çevresindeki pazarları da canlandırmıştır. Hac dönemlerinde alışverişin artması, özellikle Kureyş kabilesine ekonomik imkân sağlamıştır.
Haşim bin Abdümenaf ve kardeşlerinin yaptığı ilaf anlaşmaları, ticaret yollarında güvenliği ve başka bölgelerle alışverişi geliştirmiştir. Böylece Mekkelilerin ticareti şehir çevresiyle sınırlı kalmamıştır. Dinî itibar, güvenlik ve ticari anlaşmalar birbirini desteklemiştir.
Kusay bin Kilab ve Darünnedve
Kusay bin Kilab, Kâbe’yi koruma ve Mekke’yi yönetme görevlerini elde ederek Kureyş’in siyasi gücünü artırmıştır. Kabileler arasında birliği sağlamaya çalışmıştır.
Kurduğu Darünnedve’de şehrin önde gelen aileleri siyasi, sosyal ve ticari işleri görüşmüştür. Darünnedve bir kuyu veya pazarın adı değildir; şehirle ilgili kararların ele alındığı yerdir.
Fil Vakası ve zemzem kuyusunun yeniden açılması
Yemen Valisi Ebrehe, insanların ilgisini Kâbe’den Sana’da yaptırdığı Kulleys kilisesine çekmek istemiştir. Bunu sağlayamayınca Kâbe’yi yıkmak üzere fillerle desteklenen bir orduyla Mekke’ye yönelmiştir. Ders kitabında ilahi yardımla bu girişimin başarısız olduğu anlatılır.
Hz. Muhammed’in doğumundan kısa süre önce yaşanan Fil Vakası, Mekke ve Kureyş’in itibarını artırmıştır. Bir başka önemli gelişme, Abdülmuttalib’in oğlu Haris ile kayıp zemzem kuyusunu bulup yeniden açmasıdır. Bu olay onun toplumdaki saygınlığını güçlendirmiştir.
Örnekler
Örnek 1“Mekke’de tarım sınırlıydı; buna rağmen şehir ekonomik açıdan gelişti.” Bu durumu hangi iki unsurla açıklarsınız?
Cevabı göster
Ticaret yolları ve Kâbe ziyaretleriyle açıklanabilir. Ziyaretçiler pazarları canlandırmış, güvenli ticaret anlaşmaları da uzak bölgelerle alışverişi desteklemiştir.
Örnek 2Bir tarih çizelgesinde zemzemin bulunmasından sonra yerleşmenin geliştiği yazıyor. Bu iki olay arasındaki bağ nedir?
Cevabı göster
Su, insanların temel ihtiyacını karşılayarak bölgede yaşamayı mümkün kılmıştır. Bu nedenle suya ulaşılması yerleşmeyi desteklemiştir.
Örnek 3Bir bilgi kartında “Şehrin siyasi, sosyal ve ticari işleri burada görüşülürdü.” yazıyor. Kart hangi yapıyla ilgilidir?
Cevabı göster
Darünnedve ile ilgilidir. Kusay bin Kilab’ın kurduğu bu mekân, Mekke’nin ortak işlerinin görüşülmesini sağlamıştır.
Örnek 4İlaf anlaşmalarını yalnız “daha çok mal üretmek” şeklinde açıklamak neden eksiktir?
Cevabı göster
Bu anlaşmaların temel işlevi ticari ilişkileri ve yol güvenliğini geliştirmektir. Üretim miktarından önce malların başka bölgelere güvenle ulaştırılmasıyla ilişkilidir.
Örnek 5Ebrehe’nin Kulleys’i yaptırması ile Kâbe’ye yönelmesi arasındaki bağlantıyı kurunuz.
Cevabı göster
İnsanların dinî ilgisini Kulleys’e çekme amacı gerçekleşmeyince Kâbe’yi ortadan kaldırmaya yönelmiştir. Dinî merkez olma isteği, Mekke’nin ticari öneminden de ayrı düşünülemez.
Örnek 6Abdülmuttalib’in zemzem kuyusunu yeniden açması, onun toplumdaki konumunu nasıl etkilemiştir?
Cevabı göster
Şehrin önemli su kaynağını yeniden kullanılabilir hâle getirmesi, halkın ona duyduğu saygıyı ve sevgiyi artırmıştır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir araştırmacı, Mekke’ye hac için gelenlerin aynı zamanda pazarlarda alışveriş yaptığını belirliyor. Bu bulgu hangi ilişkiyi gösterir?
Kâbe ziyaretleri, pazarlardaki alışverişi artırarak ekonomik hayatı desteklemiştir.
2Bir kervanın başka bölgelerde ticaret yapabilmesi için yol üzerindeki kabilelerden güvenlik sözü alınıyor. Bu uygulama hangi kavramla ilişkilidir?
İlaf anlaşmaları ticari imkânları ve kervanların güvenliğini geliştirmiştir.
3Bir öğrenci Fil Vakası’nı açıklarken “Ebrehe, Kâbe’ye yönelik ilgiyi kendi yaptırdığı kiliseye çekmek istedi.” diyor. Öğrenci olayın hangi unsurunu belirlemiştir?
İnsanların ilgisini başka bir merkeze yöneltmek girişimin amacıdır.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Mekke’nin kuraklığı, geçim faaliyetlerinin biçimlenmesinde etkiliydi.
Tarımın sınırlı olması ticareti öne çıkarmıştır.
- Darünnedve, zemzem suyunun bulunduğu kuyunun adıdır.
Şehirle ilgili işlerin görüşüldüğü yerdir.
- Kureyş, Kâbe’nin sağladığı itibardan ticarette de yararlanmıştır.
Dinî itibar ve ziyaretler ekonomik ilişkileri desteklemiştir.
- Fil Vakası, Hz. Muhammed’in doğumundan sonra gerçekleşmiştir.
Kitapta doğumundan kısa süre önce gerçekleştiği belirtilir.
- Mekke’nin kuraklığı, geçim faaliyetlerinin biçimlenmesinde etkiliydi.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Mekke’de tarımın sınırlı olması, faaliyetini öne çıkarmıştır.
- Allah’ın birliğine inanma ilkesi kavramıyla ifade edilir.
- Kâbe’yi yıkma girişiminin başarısız olduğu olay, adıyla anılır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7“Kâbe yalnız dinî hayatı etkiliyordu.” yargısını, Mekke ekonomisinden bir kanıtla düzeltiniz.
1. ipucu: Ziyaret dönemlerinde şehre gelenleri düşün.
2. ipucu: Pazarların hareketlenmesi hangi alana aittir?
Cevap: Kâbe ziyaretleri pazarlardaki alışverişi artırdığı için ekonomik hayatı da etkilemiştir.
8Zemzemin yeniden açılması ile ilaf anlaşmalarının ortak olarak şehre sağladığı yarar nasıl açıklanabilir?
1. ipucu: Biri temel ihtiyaca, diğeri ticari güvenliğe yöneliktir.
2. ipucu: İki gelişmenin yerleşme ve şehir hayatını nasıl desteklediğini birleştir.
Cevap: Zemzem su ihtiyacını, ilaf ise güvenli ticaret ihtiyacını karşılamaya katkı sağlayarak Mekke’nin gelişmesini desteklemiştir.