1. Hz. Hatice’nin Hayatı ve Şahsiyeti

Hz. Hatice, Mekke’de Kureyş kabilesinin Esedoğulları (Benî Esed b. Abdüluzzâ) koluna mensup Huveylid b. Esed’in kızıdır. Annesi Fâtıma bint Zâide de Kureyş’in Âmir b. Lüey koluna mensup bir hanımdır. Böylece Hz. Hatice, hem anne hem baba tarafından Mekke’nin köklü ve saygın ailelerine bağlıydı. Kaynaklarda onun Fil Vakası’ndan yaklaşık on beş yıl önce, miladi 555 yılı civarında Mekke’de doğduğu bildirilir. Tam doğum yılı kesin olarak bilinmese de bu bilgi, onun Hz. Peygamber’den yaklaşık on beş yaş büyük olduğu yönündeki yaygın rivayetle uyumludur.

Hz. Hatice’nin soyu şöyledir: Hatice bint Huveylid b. Esed b. Abdüluzzâ b. Kusay. Hz. Peygamber’in soyu ise Muhammed b. Abdullah b. Abdülmuttalib b. Hâşim b. Abdümenâf b. Kusay şeklindedir. Görüldüğü gibi iki soy Kusay b. Kilâb’da birleşir. Kusay, dağınık hâldeki Kureyş boylarını Mekke’de bir araya toplayan, Kâbe ile ilgili hizmetleri düzenleyen ve şehrin danışma meclisi Dârünnedve’yi kuran atadır. Bu ortak kök, Hz. Hatice ile Hz. Peygamber’in aynı toplumsal geleneğin, aynı şehir kültürünün ve aynı değerlerin içinde yetiştiklerini gösterir.

Hz. Hatice’nin akrabaları arasında İslam tarihinde iz bırakan önemli isimler vardır. Amcası Nevfel’in oğlu Varaka b. Nevfel, putlara tapmayı reddeden, Tevrat ve İncil’i bilen yaşlı bir bilgindi. Kardeşi Avvâm’ın oğlu Zübeyr b. Avvâm ilk Müslümanlardan ve cennetle müjdelenen on sahabiden biri olmuş; diğer kardeşi Hizâm’ın oğlu Hakîm b. Hizâm ise Kureyş’in cömert tüccarlarından biri olarak tanınmıştır. Ayrıca Esedoğulları, haksızlığa uğrayanı korumak için yapılan Hılfu’l-fudûl (Erdemliler Antlaşması) cemiyetine katılan boylar arasındaydı. Bu aile ortamı, Hz. Hatice’nin toplumsal saygınlığının, hakka ve adalete duyarlılığının ve hakikate açık zihninin zeminini hazırlamıştır.

Hz. Hatice’nin şahsiyetini doğru değerlendirebilmek için onun yaşadığı toplumu tanımak gerekir. İslam öncesi Arap toplumunda kadının durumu genel olarak zordu. Bazı kabilelerde kız çocuğu doğması bir utanç sebebi sayılıyor, hatta kız çocuklarının diri diri toprağa gömüldüğü oluyordu. Kur’an-ı Kerim bu zulmü şöyle kınar: ‘Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna hangi günah sebebiyle öldürüldüğü sorulduğu zaman…’ (Tekvîr Suresi, 8-9. ayetler). Kız müjdesi verilen kişinin yüzünün kararması da Nahl Suresi 58-59. ayetlerde eleştirilir. Kadınlar çoğu zaman mirastan pay alamıyor, evlilik ve boşanma gibi konularda söz hakları sınırlı kalıyordu.

Ancak bu tablo her kadın için aynı değildi. Özellikle Mekke gibi bir ticaret şehrinde, soylu ve varlıklı ailelerden gelen bazı kadınlar mal sahibi olabiliyor, ticaretle uğraşabiliyordu. Hz. Hatice bu kadınların en önde gelenlerindendi: Kendi servetini yönetiyor, ticari ortaklıklar kuruyor, kimin malını taşıyacağına kendisi karar veriyor ve evlilik konusunda kendi tercihini kendisi yapıyordu. Onun bu konumu yalnızca zenginliğinden kaynaklanmıyordu; aklı, ahlakı ve güvenilirliği birleşince Mekkeliler ona Seyyidetü Kureyş (Kureyş’in hanımefendisi) demeye başladılar.

Hz. Hatice’nin hayatı, İslam’ın daha sonra kadına tanıyacağı hakların adeta önceden yaşanmış bir örneği gibidir. Kur’an-ı Kerim, ‘Anne-babanın ve yakın akrabanın bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; anne-babanın ve yakın akrabanın bıraktıklarından kadınlara da bir pay vardır…’ (Nisâ Suresi, 7. ayet) buyurarak kadının mülkiyet ve miras hakkını güvence altına almıştır. Bu açıdan bakıldığında, Hz. Peygamber’in hayat arkadaşı olacak kişinin bağımsız düşünebilen, ekonomik sorumluluk taşıyabilen ve toplumda saygı gören bir hanım olması tesadüf değildir; bu özellikler, ileride vahiy sürecinde göstereceği desteğin de temelini oluşturmuştur.

Hz. Hatice, Hz. Peygamber’den önce iki evlilik yapmıştır. Eşlerinden biri Temîmoğullarından Ebû Hâle, diğeri ise Kureyş’in Mahzûmoğulları koluna mensup Atîk b. Âiz’dir. Bu iki evliliğin hangisinin önce gerçekleştiği konusunda kaynaklar farklı bilgiler verir; ancak her iki rivayette de ortak olan nokta, Hz. Hatice’nin iki eşini de kaybederek genç yaşta dul kaldığıdır. Bu durum onun hayatında hem acı bir tecrübe hem de büyük bir sorumluluğun başlangıcı olmuştur.

Hz. Hatice’nin bu evliliklerinden çocukları olmuştur. Ebû Hâle’den Hind ve Hâle adlı iki çocuğu, Atîk’ten ise Hind adlı bir kızı dünyaya gelmiştir. Oğlu Hind b. Ebû Hâle, Hz. Peygamber’in evinde büyümüş ve Müslüman olmuştur. O, Hz. Peygamber’in dış görünüşünü, yürüyüşünü ve konuşmasını en güzel anlatan sahabilerden biri olarak bilinir; Hz. Fâtıma’nın oğlu Hz. Hasan, dayısı Hind’den Peygamber Efendimizin şemâilini (görünüş ve ahlak özelliklerini) dinlemiş ve bu anlatım Tirmizî’nin Şemâil adlı eserinde yer almıştır. Bu bilgi, Hz. Peygamber’in eşinin önceki evliliğinden olan çocuklara da bir baba şefkatiyle kucak açtığını gösterir.

Dul kalan Hz. Hatice, hem çocuklarının bakımını hem de ailesinden kalan servetin yönetimini üstlendi. Kaynaklar, Kureyş’in ileri gelenlerinden pek çok kişinin onunla evlenmek istediğini, fakat onun bu teklifleri kabul etmediğini bildirir. Bu tutum, Hz. Hatice’nin eş seçiminde makam ve servetten çok ahlak, güven ve karakteri önemsediğini düşündürür. Yaşadığı kayıplar onu yıkmamış; aksine sabırlı, olgun, insanları tanıma konusunda tecrübeli ve sorumluluk sahibi bir kişiliğe ulaştırmıştır. Bu hayat tecrübesi, ileride Hz. Peygamber’in en zor günlerinde ona sükûnet ve güç veren bir hayat arkadaşı olmasının arka planını oluşturur.

Mekke, tarım yapmaya elverişli olmayan kurak bir vadide kurulmuş olduğu için halkın geçim kaynağı büyük ölçüde ticaret idi. Kureyşliler yazın kuzeye, Şam (Suriye) bölgesine; kışın ise güneye, Yemen’e kervanlar gönderirdi. Kur’an-ı Kerim bu düzeni şöyle hatırlatır: ‘Kureyş’i alıştırdığı için; onları kış ve yaz yolculuklarına alıştırdığı için, onlar da kendilerini açlıktan doyuran ve korkudan emin kılan bu Kâbe’nin Rabbine kulluk etsinler.’ (Kureyş Suresi, 1-4. ayetler). Ayrıca Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz gibi panayırlarda alışveriş yapılır, şiir yarışmaları düzenlenir, kabileler arasında ilişkiler kurulurdu.

Hz. Hatice, babasından ve önceki eşlerinden kalan malları ticarette değerlendirerek Mekke’nin önde gelen tüccarlarından biri oldu. Rivayetlere göre onun kervanları Kureyş’in en büyük kervanları arasında yer alıyordu. Hz. Hatice kervanlarla bizzat yolculuğa çıkmaz; sermayesini ve mallarını güvendiği kişilere teslim eder, onlar da bu malları uzak pazarlarda satıp kazancı getirirdi. Bu iş birliğinde çalışan kişiye ya belirli bir ücret verilir ya da elde edilen kâr önceden belirlenen oranda paylaşılırdı. Sermayenin bir taraftan, emeğin diğer taraftan konduğu bu ortaklık türüne mudârebe denir.

Bu ticaret yönteminin en hassas noktası, malı teslim edilecek kişinin güvenilirliği idi. Çünkü haftalarca süren yolculukta mallar tamamen çalışanın elinde bulunuyordu; dürüst olmayan biri malı zarara uğratabilir, kazancı gizleyebilirdi. Bu yüzden Hz. Hatice çalışanlarını seçerken ahlak ve emanete riayeti esas aldı, emeğin karşılığını da cömertçe ödedi. Burada önemli bir neden-sonuç ilişkisi vardır: Hz. Hatice’nin ticaret yapma şekli onu sürekli güvenilir insan aramaya yöneltmiş; bu arayış da Mekke’de herkesin ‘el-Emin’ (güvenilir) diye andığı genç Muhammed’le yolunun kesişmesine zemin hazırlamıştır.

Hz. Hatice’nin şahsiyetinde ilk göze çarpan özellik iffeti idi. Putperestliğin, ahlaki çözülmenin ve gösterişin yaygın olduğu Cahiliye Mekke’sinde temiz ve onurlu yaşayışıyla tanındığı için kendisine daha İslam gelmeden Tâhire (tertemiz, iffetli kadın) unvanı verilmişti. İslam’dan sonra ise Hatice-i Kübrâ (büyük Hatice) diye anılmış; Ahzâb Suresi 6. ayette Peygamber eşlerinin müminlerin anneleri olduğu bildirildiği için Ümmü’l-mü’minîn (müminlerin annesi) unvanıyla da şereflenmiştir.

Onun ikinci büyük özelliği feraset ve sağduyuydu. Olayları derinlemesine düşünür, insanları sözlerinden çok davranışlarıyla tanır, önemli konularda aceleci davranmaz ve güvendiği bilgili kişilere danışırdı. Ticarette doğru insanları seçebilmesi bu ferasetin sonucuydu. Üçüncü özelliği cömertliği idi; malını gösteriş için değil, iyilik ve yardım için kullanırdı. Hz. Peygamber yıllar sonra onu şöyle anmıştır: ‘İnsanlar beni inkâr ettiklerinde o bana inandı; insanlar beni yalanladıklarında o beni tasdik etti; insanlar beni mahrum bıraktıklarında o malıyla bana destek oldu…’ (Ahmed b. Hanbel, Müsned). Bunlara kararlılık, sabır ve sarsılmaz bir vefa duygusu eklenince, örnek bir kadın, anne ve hayat arkadaşı şahsiyeti ortaya çıkar.

Hz. Hatice’nin değeri, Hz. Peygamber’in sözlerinde açıkça görülür. Peygamber Efendimiz ‘(Kendi zamanında) dünya kadınlarının en hayırlısı Meryem’dir; (kendi zamanında) dünya kadınlarının en hayırlısı Hatice’dir.’ (Buhârî, Müslim) buyurmuştur. O vefat ettikten yıllar sonra bile onu sık sık hayırla anar, kurban kestiğinde etinden Hz. Hatice’nin dostlarına gönderirdi. Hz. Âişe, Hz. Peygamber’in onu bu kadar çok anmasından dolayı Hz. Hatice’yi hiç görmediği hâlde ona karşı kıskançlık duyduğunu ifade etmiştir (Buhârî, Müslim). Bu vefa örnekleri, Hz. Hatice’nin şahsiyetinin Hz. Peygamber’in gönlünde bıraktığı derin izi gösterir.

Hz. Hatice’nin hayatını oluşturan parçalar bir araya getirildiğinde, Hz. Peygamber’le evliliğe uzanan sürecin rastlantılarla değil, birbirine bağlı sebeplerle şekillendiği görülür. Bir yanda kervanlarına emanet edecek güvenilir bir çalışan arayan Hz. Hatice, diğer yanda dürüstlüğü ve sözüne bağlılığıyla bütün Mekke’de Muhammedü’l-Emin diye anılan yirmili yaşlarındaki genç Muhammed vardı. Hz. Muhammed amcası Ebû Tâlib’in yanında ticareti öğrenmiş, küçük yaşta onunla Şam yolculuğuna da katılmıştı. Bu ün ve tecrübe Hz. Hatice’nin dikkatini çekti ve ona, rivayete göre başkalarına verdiğinden daha fazla pay teklif ederek mallarını Şam’a götürmesini istedi.

Hz. Muhammed bu teklifi kabul etti ve Hz. Hatice’nin hizmetkârı Meysere ile birlikte Şam bölgesindeki Busrâ pazarına gitti. Malları dürüstlükle sattı, alınması gerekenleri aldı ve beklenenden fazla kazançla Mekke’ye döndü. Meysere yolculuk boyunca onun güzel ahlakını, emanete titizliğini, insanlara davranışını yakından gözlemlemiş ve bunları hanımına ayrıntılı biçimde anlattı. Rivayetlere göre Hz. Hatice bu anlatılanları amcasının oğlu Varaka b. Nevfel’e de aktarmıştır. Böylece Hz. Hatice’nin zihninde ‘güvenilir bir çalışan’ izlenimi, yerini derin bir saygı ve takdire bıraktı.

Bu noktada öğrendiklerimizi uyumlu bir bütün hâlinde birleştirebiliriz: Soylu ve adalete duyarlı bir aile ortamı onu saygın ve hakikate açık biri yaptı; iki eşini kaybetmesi ona olgunluk ve hayat tecrübesi kazandırdı; servet ve ticaret onu güvenilir insan aramaya yöneltti; iffeti ve ferasetli aklı eş seçiminde mal ve makam yerine ahlakı ölçü almasını sağladı. Muhammedü’l-Emin’in Şam ticaretinde gösterdiği dürüstlük de bu ölçülerle birleşince evlilik düşüncesi olgunlaştı. Bu düşüncenin nasıl evlilik teklifine ve evliliğe dönüştüğünü bir sonraki haftamızda ayrıntılı olarak ele alacağız.