Kırk yaşına yaklaştığında Mekke toplumundaki putperestlikten ve haksızlıklardan uzaklaşarak Nur Dağı'ndaki Hira Mağarası'nda tefekküre (inzivaya/tahannüse) çekilen Hz. Muhammed (sav), 610 yılı Ramazan ayında ilk vahyi alarak âlemlere rahmet bir peygamber olarak görevlendirilmiştir (risalet / bi'set). Risaletle başlayan Mekke dönemi (610-622), tevhid inancının kök saldığı ve her türlü baskıya karşı sabırla direnilen on üç yıllık kutlu bir mücadeledir.
İlk Vahiy (610), İlk Müslümanlar ve Gizli-Açık Davet Süreci (PH.9.1.4.a)
Hz. Muhammed (sav) 610 yılı Ramazan ayının Kadir Gecesi'nde Nur Dağı'ndaki Hira Mağarası'nda tefekkür hâlindeyken vahiy meleği Cebrail (as) gelerek Alak suresinin ilk beş ayetini ('Yaratan Rabbinin adıyla oku!..') tebliğ etmiştir. Büyük bir heyecanla evine dönen Hz. Peygamber'i ilk teselli eden ve ona ilk iman eden eşi Hz. Hatice olmuş; onu amcasının oğlu bilgili Hristiyan âlim Varaka bin Nevfel'e götürmüştür. Varaka, gelen meleğin Hz. Musa'ya da vahiy getiren Nâmûs-ı Ekber (Cebrail) olduğunu müjdelemiştir.
İlk vahiyden sonra bir süre vahyin kesildiği Fetretü'l-Vahiy dönemi yaşanmış, ardından inen Müddessir suresinin ilk ayetleriyle ('Ey örtünüp bürünen! Kalk ve uyar!..') Hz. Peygamber'in davet ve tebliğ görevi resmen başlamıştır. İlk üç yıl (610-613) boyunca davet gizli (bireysel) yürütülmüştür. Hz. Hatice'den sonra ilk Müslümanlar (es-Sâbikûne'l-Evvelûn); çocuklardan Hz. Ali, azatlı kölelerden Hz. Zeyd bin Hârise ve hür erkeklerden Hz. Ebû Bekir olmuştur. Gizli davet döneminde Müslümanlar eğitim ve ibadet için Safa Tepesi eteklerindeki Dârü'l-Erkam'ı (Erkam bin Ebi'l-Erkam'ın evini) merkez edinmiştir.
Üç yıl süren gizli davetin ardından Şuarâ suresi 214. ayet ('En yakın akrabalarını uyar!') inince Hz. Peygamber Safa Tepesi'ne çıkarak Kureyşlileri ve akrabalarını açıkça İslam'a davet etmiştir. Kısa süre sonra inen Hicr suresi 94. ayet ('Sana emrolunanı açıkça ortaya koy ve müşriklere aldırış etme!') ile davet bütün Mekke halkına ve hac için dışarıdan gelen kabilelere yayılan açık davet aşamasına (613-622) geçmiştir.
Mekkeli Müşriklerin Tepkileri, Karşı Çıkış Nedenleri ve Baskı Yöntemleri
Açık davetin başlaması ve putların batıl olduğunun ilan edilmesi üzerine Ebû Leheb, Ebû Cehil, Velîd bin Muğîre, Ümeyye bin Halef ve Utbe bin Rebîa gibi Mekke ileri gelenleri İslam'a şiddetle karşı çıkmıştır. Karşı çıkışlarının temel nedenleri; atalarının dinine (putperestliğe) körü körüne bağlılık, Mekke'deki siyasi otorite ve ticari çıkarlarını kaybetme korkusu, İslam'ın köle ile efendiyi eşit tutan sosyal adalet ilkesini kibirlerine yedirememeleri ve ahirette hesap verme düşüncesinden kaçmalarıdır.
Müşrikler İslam davetini engellemek için aşamalı bir baskı stratejisi izlemiştir: İlk olarak alay, hakaret ve psikolojik karalama yoluna başvurarak Hz. Peygamber'e 'şair, sihirbaz, kâhin, mecnun', Kur'an'a ise 'eskilerin masalları (esâtîrü'l-evvelîn)' iftirasını atmışlar ve Kur'an okunurken gürültü çıkararak dinlenmesini engellemeye çalışmışlardır. İkinci olarak amcası Ebû Talip aracılığıyla Hz. Peygamber'e mal, mülk, krallık ve davetten taviz verme (uzlaşma) teklifinde bulunmuşlardır.
Hz. Peygamber bu teklifleri 'Güneş'i sağ elime, Ay'ı da sol elime verseler yine de bu davadan vazgeçmem!' sözüyle reddetmiş, ibadetlerde uzlaşma teklifine ise Kâfirûn suresi ile cevap verilmiştir. Bunun üzerine müşrikler kimsesiz ve zayıf Müslümanlara (Bilâl-i Habeşî, Habbâb bin Eret, Ammâr bin Yâsir ve ailesine) ağır fiziksel işkenceler uygulamış; Ammâr'ın annesi Hz. Sümeyye ve babası Hz. Yâsir işkence altında can vererek İslam'ın ilk şehitleri olmuştur.
Habeşistan Hicreti (615-616), Boykot Yılları, Hüzün Yılı ve Taif Yolculuğu
Mekke'de işkencelerin dayanılmaz boyuta ulaşması üzerine Hz. Peygamber, ashabına 'Habeşistan'a hicret ediniz; çünkü orada yanında hiç kimseye zulmedilmeyen adil bir hükümdar vardır.' diyerek izin vermiştir. Böylece İslam tarihinin ilk hicreti 615 yılında (11 erkek, 4 kadın) ve 616 yılında (yaklaşık 82 erkek, 18 kadın) olmak üzere iki kafile hâlinde Hristiyan Habeşistan Kralı Necaşi Ashame'nin ülkesine gerçekleştirilmiştir. Müşriklerin geri alma talebine karşı Müslümanların sözcüsü Hz. Cafer bin Ebû Talip, Necaşi'nin huzurunda Meryem suresini okumuş ve Necaşi Müslümanları ülkesinde güvenle himaye etmiştir.
Aynı dönemde (615-616) Mekke'nin iki güçlü şahsiyeti olan Hz. Hamza ve Hz. Ömer'in peş peşe Müslüman olması Müslümanlara büyük güç kazandırmış ve Kâbe'de açıktan ibadet edilmeye başlanmıştır. Bundan paniğe kapılan müşrikler 616-619 yılları arasında (3 yıl) Haşimoğulları ve Muttaliboğulları'nı Ebû Talip Mahallesi'nde (Şi'b-i Ebû Talip) kuşatarak onlarla kız alıp vermeyi ve her türlü alım satımı yasaklayan sosyal ve ekonomik boykot uygulamıştır.
Boykotun 619 yılında sona ermesinin hemen ardından Hz. Peygamber'i müşriklere karşı koruyan amcası Ebû Talip ve en büyük destekçisi olan vefakâr eşi Hz. Hatice kısa arayla vefat etmiştir; bu yıla Hüzün Yılı (Senetü'l-Hüzün) denir. Mekke'de himayesiz kalan Hz. Peygamber, İslam'a yeni bir merkez aramak üzere Zeyd bin Hârise ile birlikte Taif'e gitmiş (620), taşlanarak yaralanmasına rağmen Taif halkının helak olmasını istemeyip onların hidayeti için dua etmiştir. Ardından İsrâ ve Miraç mucizesiyle teselli edilmiş ve Akabe Biatları (620-622) ile Medine hicretinin kapısı açılmıştır.
Örnekler
Örnek 1Hz. Peygamber'e ilk vahyin nerede, ne zaman geldiğini, ilk inen ayetleri ve ilk Müslüman olan dört öncü sahabiyi (es-Sâbikûne'l-Evvelûn) yazınız.
Cevabı göster
İlk vahiy 610 yılı Ramazan ayında Mekke yakınlarındaki Nur Dağı'nda bulunan Hira Mağarası'nda Cebrail (as) aracılığıyla gelmiştir. İlk inen ayetler Alak suresinin ilk 5 ayetidir. İlk Müslüman olan dört kişi: Kadınlardan eşi Hz. Hatice, çocuk/gençlerden amcasının oğlu Hz. Ali, azatlı kölelerden Hz. Zeyd bin Hârise ve hür erkeklerden yakın dostu Hz. Ebû Bekir'dir.
Örnek 2Gizli davet döneminde 'Dârü'l-Erkam'ın (Erkam'ın Evi) İslam tarihi açısından üstlendiği işlevi açıklayınız.
Cevabı göster
Safa Tepesi eteklerinde bulunan genç sahabi Erkam bin Ebi'l-Erkam'ın evi (Dârü'l-Erkam), risaletin ilk yıllarında Hz. Peygamber'in yeni Müslüman olanlarla gizlice buluştuğu, onlara Kur'an ayetlerini öğrettiği, birlikte namaz kıldıkları ve İslam'a girmek isteyenlerin kabul edildiği ilk İslam eğitim ve tebliğ merkezi olmuştur.
Örnek 3Mekkeli müşriklerin İslam davetine şiddetle karşı çıkmalarının dini, siyasi, ekonomik ve toplumsal nedenlerini maddeler hâlinde açıklayınız.
Cevabı göster
1) Dini neden: Atalarının dini olan putperestliği terk etmek istememeleri ve ahirette hesap verme inancından korkmaları. 2) Siyasi ve ekonomik neden: Kâbe'deki putlar sayesinde elde ettikleri ticari gelirleri ve kabileler üzerindeki liderlik nüfuzunu kaybetme endişesi. 3) Toplumsal neden: İslam'ın hür ile köleyi, zengin ile fakiri eşit tutmasını kibirlerine ve sınıf üstünlüklerine aykırı bulmaları.
Örnek 4Habeşistan hicretinin nedenlerini, Hz. Peygamber'in neden Habeşistan'ı seçtiğini ve Hz. Cafer bin Ebû Talip'in Necaşi huzurundaki rolünü açıklayınız.
Cevabı göster
Mekke'de Müslümanlara yönelik işkencelerin artması üzerine can ve inanç güvenliğini korumak için 615 ve 616 yıllarında Habeşistan'a hicret edilmiştir. Hz. Peygamber, Habeş Kralı Necaşi Ashame'nin kimseye zulmetmeyen adil bir hükümdar olması sebebiyle orayı seçmiştir. Müşrik elçileri Müslümanları geri istediğinde sözcü Hz. Cafer, İslam'ın cahiliye kötülüklerini nasıl kaldırdığını anlatmış ve Meryem suresini okuyarak Necaşi'nin Müslümanları koruma altına almasını sağlamıştır.
Örnek 5Mekke döneminde 616-619 yılları arasında uygulanan 'Boykot'un kapsamını ve 619 yılına neden 'Hüzün Yılı (Senetü'l-Hüzün)' denildiğini açıklayınız.
Cevabı göster
Boykot (616-619): Müşriklerin Haşimoğulları ve Muttaliboğulları'nı Ebû Talip Mahallesi'nde kuşatarak onlarla konuşmayı, evlenmeyi ve gıda dahil her türlü alışverişi 3 yıl boyunca yasaklamasıdır. Hüzün Yılı (619): Boykotun bitişinin hemen ardından Hz. Peygamber'i müşriklere karşı himaye eden amcası Ebû Talip ile en büyük maddi-manevi destekçisi eşi Hz. Hatice'nin peş peşe vefat etmesi nedeniyle bu yıla Hüzün Yılı denilmiştir.
Örnek 6Taif yolculuğunda (620) Hz. Peygamber'in karşılaştığı kötü muameleye rağmen Taiflilerin helak olmasını istememesi onun hangi peygamberlik özelliğini gösterir? Yorumlayınız.
Cevabı göster
Taif ileri gelenleri İslam davetini reddettikleri gibi Hz. Peygamber'i taşlatarak yaralamışlardır. Buna rağmen Hz. Peygamber onların helak edilmesini istememiş, 'Rabbim, kavmimi bağışla çünkü onlar bilmiyorlar; umulur ki onların soyundan yalnız Allah'a ibadet edecek nesiller çıkar' diye dua etmiştir. Bu tavır onun intikam peşinde koşmayan, insanların kurtuluşunu isteyen 'âlemlere rahmet' (Enbiyâ, 107) ve üstün merhamet peygamberi olduğunu gösterir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Risaletin ilk üç yılında (gizli davet döneminde) Hz. Peygamber'in sahabilerle bir araya gelerek Kur'an öğrettiği, sohbet ettiği ve İslam'ın ilk eğitim merkezi kabul edilen mekân aşağıdakilerden hangisidir?
Mekke döneminde Safa Tepesi yakınındaki Erkam bin Ebi'l-Erkam'ın evi (Dârü'l-Erkam), Müslümanların gizlice toplanıp eğitim aldıkları ilk merkezdir.
2Üç yıl süren gizli davetin ardından Hz. Peygamber'in Safa Tepesi'ne çıkarak yakın akrabalarını açıkça İslam'a davet etmesini emreden ayet aşağıdakilerden hangisidir?
Şuarâ suresi 214. ayette 'Önce en yakın akrabalarını uyar!' emri gelmiş ve bunun üzerine Hz. Peygamber Safa Tepesi'nde yakın akrabalarına açık davette bulunmuştur.
3Mekkeli müşriklerin ağır işkencelerine maruz kalarak tevhid inancından taviz vermeyen ve İslam tarihinin ilk şehitleri kabul edilen sahabiler aşağıdakilerden hangisidir?
Ammâr bin Yâsir'in annesi Hz. Sümeyye ve babası Hz. Yâsir, Ebû Cehil ve müşriklerin ağır işkenceleri sonucunda şehit düşerek İslam'ın ilk şehitleri olmuşlardır.
4Miladi 615 ve 616 yıllarında gerçekleştirilen Habeşistan hicreti sırasında Kral Necaşi Ashame'nin huzurunda Müslümanları temsil ederek konuşma yapan ve Meryem suresini okuyan sahabi aşağıdakilerden hangisidir?
Habeşistan'a hicret eden Müslümanların sözcülüğünü Hz. Peygamber'in amcasının oğlu Hz. Cafer bin Ebû Talip (Cafer-i Tayyâr) yapmıştır.
5
- Hz. Muhammed'e (sav) ilk vahiy 610 yılı Ramazan ayında Nur Dağı'ndaki Hira Mağarası'nda gelmiştir.
İlk vahiy 610 yılı Ramazan ayında Hira Mağarası'nda Cebrail (as) tarafından getirilmiştir.
- İslam'ın ilk yıllarında gizli davet dönemi yaklaşık on yıl sürmüş, açık davet ise Medine'de başlamıştır.
Gizli davet dönemi Mekke'de 3 yıl (610-613) sürmüş, ardından Şuarâ 214 ve Hicr 94. ayetlerle yine Mekke'de açık davete geçilmiştir.
- Hz. Peygamber'in bir yıl içinde hem amcası Ebû Talip'i hem de eşi Hz. Hatice'yi kaybettiği 619 yılına 'Hüzün Yılı (Senetü'l-Hüzün)' adı verilmiştir.
En büyük iki destekçisinin peş peşe vefat ettiği 619 yılı İslam tarihinde Hüzün Yılı olarak anılır.
- Miladi 615 yılında gerçekleşen ilk Habeşistan hicretinde kafileye bizzat Hz. Peygamber başkanlık etmiştir.
Hz. Peygamber Habeşistan'a hicret etmemiş, tebliğ vazifesini sürdürmek üzere Mekke'de kalmıştır.
- Hz. Hamza ve Hz. Ömer'in Müslüman olması Mekkeli Müslümanlara büyük moral ve güç kazandırmıştır.
Bu iki güçlü şahsiyetin İslam'a girmesiyle Müslümanlar Kâbe'de açıktan namaz kılmaya başlamıştır.
- Hz. Muhammed'e (sav) ilk vahiy 610 yılı Ramazan ayında Nur Dağı'ndaki Hira Mağarası'nda gelmiştir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hz. Hatice ilk vahiyden sonra Hz. Peygamber'i teselli etmek için amcasının oğlu olan bilgili âlim bin Nevfel'e götürmüştür.
- Fetretü'l-Vahiy döneminden sonra inen suresinin ilk ayetleriyle Hz. Peygamber'in tebliğ ve uyarma görevi başlamıştır.
- Müşriklerin ibadetlerde uzlaşma tekliflerini reddeden ve 'Sizin dininiz size, benim dinim banadır' buyrulan sure suresidir.
- Hüzün Yılı'ndan sonra Hz. Peygamber yeni bir destek bulmak amacıyla evlatlığı Zeyd bin Hârise ile birlikte şehrine gitmiştir.
- İslam'a ilk giren öncü Müslümanlara İslam tarihinde (es-Sâbikûne'l-Evvelûn) unvanı verilmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Mekkeli müşriklerin İslam davetini durdurmak için kullandıkları yöntemleri aşamalarıyla yazarak, Hz. Peygamber ve sahabilerin bu baskılar karşısında şiddete başvurmadan nasıl bir tutum sergilediklerini değerlendiriniz.
1. ipucu: İlk olarak müşriklerin alay-iftira, uzlaşma teklifi, işkence ve 3 yıllık sosyal-ekonomik boykot yöntemlerini sıralayınız.
2. ipucu: İkinci olarak Hz. Peygamber'in davetten taviz vermeyen kararlılığını ('Güneş'i sağ elime...') ve işkence görenleri koruma çabasını (Habeşistan hicreti) belirtiniz.
3. ipucu: Üçüncü olarak Müslümanların sabır, metanet, merhamet ve güzel ahlakla direnerek tevhid mesajını nasıl koruduklarını açıklayınız.
Cevap: Mekkeli müşrikler İslam davetini engellemek için sırasıyla; 1) Alay, hakaret ve karalama (şair, sihirbaz, mecnun iftirası), 2) Mal, mülk, liderlik ve taviz teklifleri, 3) Kimsesiz ve köle Müslümanlara fiziksel işkence ve şehit etme (Hz. Sümeyye ve Hz. Yâsir), 4) Üç yıl süren (616-619) sosyal ve ekonomik boykot yöntemlerini kullanmışlardır. Buna karşılık Hz. Peygamber tevhid ilkesinden en küçük bir taviz vermemiş, mazlum sahabilerin can ve din güvenliği için Habeşistan'a hicret etmelerine izin vermiş, kendisi ise sabır, kararlılık ve merhametle tebliğe devam etmiştir. Taif'te taşlandığında bile beddua etmeyip hidayet dilemesi, İslam'ın kaba kuvvetle değil hikmet ve güzel ahlakla yayıldığını kanıtlamıştır.
Kısaca
- İlk Vahiy ve İlk Müslümanlar: 610 yılı Ramazan ayında Hira Mağarası'nda Alak suresi 1-5. ayetlerle nübüvvet başlamış; ilk Müslümanlar Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Zeyd bin Hârise ve Hz. Ebû Bekir olmuştur.
- Gizli ve Açık Davet: Müddessir suresiyle başlayan 3 yıllık gizli davetin merkezi Dârü'l-Erkam'dır; Şuarâ 214 (Safa Tepesi) ve Hicr 94. ayetlerle açık davete geçilmiştir.
- Müşriklerin Tepkileri: Çıkarlarını ve putperestliği korumak isteyen müşrikler alay, iftira, uzlaşma teklifi (Kâfirûn suresiyle reddedildi) ve fiziksel işkenceye başvurmuş; Hz. Sümeyye ve Hz. Yâsir ilk şehitler olmuştur.
- Habeşistan Hicreti ve Boykot: İşkenceler üzerine 615 ve 616'da adil kral Necaşi Ashame'nin ülkesi Habeşistan'a hicret edilmiş (sözcü Hz. Cafer); 616-619 yıllarında ise 3 yıllık sosyal ve ekonomik boykot yaşanmıştır.
- Hüzün Yılı ve Taif: 619'da Ebû Talip ve Hz. Hatice'nin vefatıyla Hüzün Yılı yaşanmış; 620'de Taif yolculuğu, İsrâ-Miraç mucizesi ve ardından Medine'ye hicreti hazırlayan Akabe Biatları gerçekleşmiştir.