10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Hafta: Koşuk, Koşma, Türkü ve Ninniyi Anlayarak Okuma

Okumayı planlamak ve tahmini sınamak

Okuma amacınızı belirleyiniz: Metnin duygusunu anlamak mı, söz varlığını incelemek mi, başka bir metinle karşılaştırmak mı? Başlık ve görsellerden bir tahmin oluşturunuz; bunu kesin bilgi olarak yazmayınız.

Şiiri önce bütün olarak okuyunuz. İkinci okumada vurgu, durak ve tekrarları fark ediniz. Bilinmeyen sözcüklerde çevredeki kelimelerden anlam tahmin edip sözlükle kontrol ediniz. Okuma sonunda ilk tahmininizin hangi ayrıntılarla doğrulandığını veya değiştiğini belirtiniz.

Koşuk ve koşma

Koşuk, İslamiyet öncesi Türk sözlü edebiyatında ozanların kopuz eşliğinde söylediği şiirlerdendir. Doğa, aşk ve yiğitlik sık ele alınan konulardır. Dörtlükler, hece ölçüsü ve ses benzerlikleri bu şiirlerin akılda tutulmasını destekler.

Kitaptaki koşukta yağış, karların erimesi, bitkiler ve hayvanlar aracılığıyla doğadaki hareket anlatılır. Eski biçimli kelimeler günümüz Türkçeleriyle karşılaştırılır. Kelimenin yazılışının değişmesi, anlamının mutlaka değiştiğini göstermez.

Koşma, âşık edebiyatında saz eşliğinde söylenen ve çoğunlukla 11’li hece ölçüsüyle kurulan şiirdir. Sevgi, ayrılık, doğa ve yiğitlik gibi konular işlenebilir. Koşukla ortak yanları bulunması, iki adın aynı tarihî dönemi gösterdiği anlamına gelmez.

Koşmalar konularına göre güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt olarak sınıflandırılabilir. Doğa veya güzellik sevgisi, yiğitlik, eleştiri ve ölümün doğurduğu üzüntü bu adları ayırt etmede kullanılır.

Türkü ve ninni

Türkü, ezgiyle söylenen halk şiiri biçimidir. Birçok türkü anonimleşmiştir; günümüzde söyleyeni ve bestecisi bilinen örnekler de vardır. Sözlü aktarım sırasında söz ve ezgide farklılaşmalar görülebilir.

Türküde asıl konunun geliştiği bölümlere bent, bentlerden sonra tekrarlanan dize veya dizelere kavuştak denir. Kavuştak, tekrar yoluyla ahenge ve hatırlamaya katkı sağlar. Her tekrarın metindeki işlevini bağlamıyla açıklamak gerekir.

Ninni, çocuğu uyutma veya sakinleştirme bağlamında söylenen ezgili sözlü üründür. Sevgi, iyi dilek ve gelecek beklentileri içerebilir. Kitaptaki türkü-ninni karşılaştırmasında konu, ana duygu, söylenme amacı, gelenek ve ahenk birlikte incelenir.

Anlamı sesle birlikte incelemek

Konu, metinde ne anlatıldığını; ana duygu ise okura aktarılan baskın duyguyu gösterir. Doğanın canlanması bir konu, bu canlanmanın uyandırdığı sevinç ana duygu olabilir. Yorum, seçilen kelimeler ve imgelerle desteklenmelidir.

Ahenk; ses tekrarları, ölçü, uyak ve redif gibi unsurlarla kurulan uyumdur. Ritim düzenli tekrar ve vurguyla, ezgi ise müzikteki seslerin düzeniyle ilişkilidir. Bir metni sesli okumak, yazıda hemen fark edilmeyen tekrarları duyurabilir.

Aliterasyon ünsüz, asonans ünlü seslerin tekrarına dayanır. Uyak ses benzerliğidir; redifte aynı görevdeki ek veya aynı anlamdaki sözcük tekrarı bulunur. Yalnız son harfleri görmek yetmez; sözcüğün anlamı ve ekin görevi de incelenir.

Kişileştirme, insana özgü bir özelliğin insan dışı bir varlığa verilmesidir. “Pencere sabahı gülümseyerek karşıladı.” öğretim için yazılmış bir örnektir; gülümseme pencereye aktarılmıştır. “Pencere açıldı.” cümlesinde aynı sanat bulunmaz.

Yorumu gerekçelendirmek

Açık ileti doğrudan söylenir; örtük ileti metindeki ayrıntılardan çıkarılır. Çıkarım yaparken metnin söylemediği bir olayı kesin olmuş gibi eklemeyiniz. “Bu kelimeler şu duyguyu düşündürüyor.” biçiminde kanıt ve yorum arasındaki bağı kurunuz.

İki metni karşılaştırırken aynı ölçütleri kullanınız: konu, ana duygu, dönem, nazım birimi, ölçü, dil ve söyleyiş. Birindeki konuyu ötekinin dize sayısıyla karşılaştırmak ortak bir ölçüt sağlamaz.

Ders kitabındaki Koşuk, Köroğlu’nun koşması, Turnalar türküsü ve Atem Tutam Men Seni ninnisi üzerinde bu soruları uygulayabilirsiniz. Aşağıdaki kısa dizeler ve sorular ise bu anlatım için özgün olarak hazırlanmıştır.

Örnekler

Örnek 1“Dallar yeni bir sabaha uyandı.” dizesinde hangi söz sanatı vardır?
Cevabı göster
Kişileştirme vardır. Uyanma, insana özgü bir davranış olarak dallara aktarılmıştır. Dize bu etkinlik için yazılmıştır.
Örnek 2Bir şiirin başlığından yolculuk tahmini yapan öğrenci, metinde ayrılık acısının öne çıktığını görüyor. Ne yapmalıdır?
Cevabı göster
İlk tahminini metinle karşılaştırmalı ve ana duyguya ilişkin yorumunu ayrılık belirten kelimelerle yeniden kurmalıdır.
Örnek 3Eski bir metindeki “yaşıl” ile günümüzdeki “yeşil” aynı rengi karşılıyor. Bu karşılaştırma neyi gösterir?
Cevabı göster
Biçimde ses değişmesi bulunmasına rağmen anlamın korunabildiğini gösterir. Her biçim değişikliği anlam değişikliği değildir.
Örnek 4Bir türküde her bendin sonunda aynı iki dize söyleniyor. Bu bölüm nasıl adlandırılır?
Cevabı göster
Kavuştak ya da bağlama denir. Tekrar, ahenk ve hatırlamayı destekler.
Örnek 5“Yol uzadı, özlem büyüdü.” cümlesinden kişinin hangi şehirde yaşadığı kesin çıkarılabilir mi?
Cevabı göster
Hayır. Özlem duygusu belirlenebilir; şehir adı verilmediği için yer hakkında kesin sonuç çıkarılamaz.
Örnek 6Bir öğrenci koşuğun konusunu, koşmanın ise nazım birimini yazmış. Karşılaştırmasını nasıl tamamlar?
Cevabı göster
Her iki metin için de konu ve nazım birimini ayrı ayrı belirlemelidir. Böylece ortak ölçütlerde benzerlik ve farkları görebilir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Bir okur şiirin başlığından mutluluk tahmin ediyor. Okurken ayrılık ve hasret ifadeleriyle karşılaşıyor. Hangi okuma davranışı uygundur?
2Bir ezgili metnin her bendinden sonra aynı dizeler tekrarlanıyor. Okur bu tekrarlanan bölümün adını arıyor. Hangi kavramı kullanmalıdır?
3Öğretim için yazılan “Sessiz sokak sabahı selamladı.” dizesinde s sesinin belirgin tekrarı hangi kavramla açıklanır?
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Bir kelimenin biçimi değişince anlamı da mutlaka değişir.
- Koşuk ve koşmayı dönem ve konu açısından karşılaştırabiliriz.
- Şiirin konusu ile ana duygusu her zaman aynı kavramdır.
- Bir çıkarım metindeki ayrıntılarla desteklenmelidir.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
1. Ünlü seslerin tekrarına denir.
2. Bir metni okumadan önce oluşturulan düşünce bir olabilir.
3. Türküde asıl konunun işlendiği bölümün adı tir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir okur, sözleri değişen bir türkünün artık sözlü gelenekle ilişkisi kalmadığını söylüyor. Bu yargı nasıl değerlendirilir?
8Aynı doğa konusunu işleyen iki şiirden birinde sevinç, diğerinde hüzün hissediyorsunuz. Karşılaştırmayı nasıl gerekçelendirirsiniz?

Kısaca

Okuma öncesi tahmin metinle sınanır.
Koşuk, koşma, türkü ve ninni aynı ölçütlerle karşılaştırılır.
Konu ile ana duygu birbirinden ayrılır.
Ses ve yapı özellikleri anlamla birlikte incelenir.
Yorum ve çıkarımlar metindeki kanıtlara dayanır.

Bu dersin öteki kaynakları

10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Türk Dili ve Edebiyatı 10.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Günlük Planları (2026-2027) Ders planı