Yazma: Bilgilendirici Bir Metni Edebî Metne (Şiire) Dönüştürme Süreci (TDE4.1 - TDE4.4) ve Dil Bilgisi: Sıfat Tamlamaları

Örnekler

1. Örnek 1«İstanbul Boğazı, Asya ile Avrupa kıtalarını birbirinden ayıran doğal bir su yoludur ve ilkbaharda kıyılarında erguvan ağaçları çiçek açar.» bilgilendirici cümlesini imge, söz sanatı ve ahenk kullanarak iki dizelik edebî bir metne (şiire) dönüştürünüz.

   Cevabı göster

   Örnek şiirsel dönüşüm: «İki kıta el ele tutuşur mavi suların koynunda, Mor erguvanlardan bir gerdanlık parlar Boğaz'ın boynunda.» (Kıtaların el ele tutuşması ve Boğaz'ın boynu ile teşhis/kişileştirme, erguvanların gerdanlığa benzetilmesiyle teşbih/istiare yapılmış; -oynunda redifi ve su-boğaz uyumuyla ahenk sağlanmıştır.)

2. Örnek 2Bilgilendirici bir metni edebî metne dönüştürürken dilin işlevi ve söz varlığı açısından hangi temel değişiklikler yapılır?

   Cevabı göster

   Bilgilendirici metinde dil «göndergesel (bilgi verme)» işlevinde ve kelimeler gerçek/terim anlamlarında kullanılırken; edebî metne (şiire) dönüştürüldüğünde dil «sanatsal (şiirsel) ve heyecana bağlı» işleve geçer. Tek anlamlı nesnel ifadelerin yerini mecazlar, alışılmamış bağdaştırmalar, söz sanatları ve çok anlamlı çağrışımlar alır.

3. Örnek 3«Artık demir almak günü gelmişse zamandan / Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan» (Yahya Kemal Beyatlı) beytindeki sıfat tamlamalarını bularak türlerini belirtiniz.

   Cevabı göster

   Beyitte ikinci dizede iki ayrı sıfat tamlaması (ve karma yapı) vardır: 1) «Meçhule giden bir gemi»: Burada «gemi» tamlanan (isim); «meçhule giden» (sıfat-fiil grubu / niteleme sıfatı) ve «bir» (belgisiz sıfat) ise tamlayandır. 2) «bu limandan»: «bu» işaret sıfatı (tamlayan), «liman» ise isimdir (tamlanan).

4. Örnek 4«Gümüş duman», «ipek mendil», «kırk asırlık mabed» ve «gecenin sessizliği» tamlamalarından hangilerinin sıfat tamlaması, hangilerinin isim tamlaması olduğunu gerekçesiyle açıklayınız.

   Cevabı göster

   «Gümüş duman», «ipek mendil» (tamlanan iyelik eki almamış, hammaddesini/niteliğini bildiriyor: Nasıl duman? Nasıl mendil?) ve «kırk asırlık mabed» (Nasıl mabed?) ifadeleri «sıfat tamlaması»dır. «Gecenin sessizliği» ise hem tamlayan (-nin) hem tamlanan (-i) eki aldığı için «belirtili isim tamlaması»dır.

5. Örnek 5Şiir dilinde «alışılmış bağdaştırma» ile «alışılmamış bağdaştırma» arasındaki farkı sıfat tamlaması örnekleriyle açıklayınız.

   Cevabı göster

   Mantık ve günlük yaşam gerçekliğine uygun sıfatlarla kurulan «soğuk su», «yüksek dağ», «yeşil yaprak» gibi tamlamalara «alışılmış bağdaştırma» denir. Anlamca birbiriyle bağdaşmayan soyut ve somut kelimelerin mecaz ve kişileştirme yoluyla birleştirildiği «yorgun akşam», «kara sevda», «ıslak bakış» gibi özgün şiirsel tamlamalara ise «alışılmamış bağdaştırma» (imge) denir.

6. Örnek 6Edebî metne dönüştürdüğü şiirini değerlendiren (TDE4.4) bir öğrencinin kontrol etmesi gereken dört temel ölçütü yazınız.

   Cevabı göster

   1) İçerik Uygunluğu: Kaynak bilgilendirici metnin ana düşüncesinin ve iletisinin korunup korunmadığı. 2) Sanatsal ve İmgesel Özgünlük: Söz sanatlarının ve imgelerin (sıfat/isim tamlamalarının) estetik bir üslupla kullanılıp kullanılmadığı. 3) Ahenk ve Ritim: Ölçü, uyak, redif ve ses akışının uyumu. 4) Dil Yapıları ve İmla: Bağdaşıklık, Türkçenin doğru kullanımı, yazım ve noktalama kurallarına uygunluk.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Bilgilendirici bir metni edebî bir metne (şiire) dönüştürme çalışması yapan bir öğrencinin aşağıdakilerden hangisini yapması beklenmez?

   AMetindeki sayısal verileri, grafikleri ve akademik dipnotları dizelerin içine olduğu gibi kopyalamasıBBilgilendirici metindeki temel kavramları teşbih, istiare ve teşhis sanatlarıyla imgeleştirmesiCDilin göndergesel işlevi yerine sanatsal (şiirsel) ve heyecana bağlı işlevini öne çıkarmasıDÖlçü, kafiye, redif, aliterasyon ve asonans gibi ahenk unsurlarından yararlanmasıEKaynak metnin ana düşüncesini koruyarak iletiyi örtük ve çağrışımsal bir üslupla sezdirmesi

2. 2Aşağıdaki dizelerin hangisinde hem niteleme hem de belirtme sıfatı almış bir isimden oluşan «sıfat tamlaması» kullanılmıştır?

   AŞakaklarıma kar mı yağdı ne var?BGençlik çağımın bir güzel rüyasıydı o günler.CGök sarı, toprak sarı, çıplak ağaçlar sarı.DSular sarardı, yüzün perde perde solmakta.EAğır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden.

3. 3«Yorgun pencerelerden süzülür akşamın hüznü, Sessiz sokaklarda ararım o eski mevsimi.» Yukarıdaki dizelerde altı çizili söz öbeklerinden hangisi türü bakımından diğerlerinden farklı bir tamlamadır?

   AYorgun pencerelerBSessiz sokaklarCAkşamın hüznüDO mevsimEEski mevsim

4. 4Şairlerin günlük dilde bir arada kullanılmayan kelimeleri birleştirerek oluşturdukları «hüzünlü duvarlar», «altın kahkaha», «üşüyen karanlık» gibi sıfat tamlamaları şiir dilinde nasıl adlandırılır?

   ATerim anlamlı söz öbekleriBAlışılmış bağdaştırmaCZincirleme isim tamlamasıDAlışılmamış bağdaştırmaEGöndergesel anlatım kalıbı

5. 5

   • Bilgilendirici bir metin edebî metne dönüştürülürken dilin göndergesel işlevinden sanatsal (şiirsel) işlevine geçilir.DoğruYanlış
   • Sıfat tamlamalarında tamlanan olan isim daima üçüncü tekil kişi iyelik eki (-ı/-i/-u/-ü) almak zorundadır.DoğruYanlış
   • «Bu vatan», «bin atlı», «her bahar» ve «hangi yol» öbekleri belirtme sıfatlarıyla kurulmuş sıfat tamlamalarıdır.DoğruYanlış
   • Bilgilendirici metni şiire dönüştüren bir yazar, kaynak metnin konusunu ve ana düşüncesini tamamen terk ederek bambaşka bir konu yazmalıdır.DoğruYanlış
   • Yazma sürecinin sonunda (TDE4.4) öğrenci, oluşturduğu edebî metni içerik, dil-anlatım, ahenk ve yazım-noktalama ölçütlerine göre değerlendirir.DoğruYanlış

6. 6

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   Göndergesel Dil İşleviSanatsal (Şiirsel) İşlevNiteleme SıfatıBelirtme SıfatıAlışılmamış Bağdaştırma

   Edebî metinlerde imge, çağrışım ve estetik zevk uyandıran dil işleviİsmi işaret, sayı, belgisizlik ve soru yoluyla belirten sıfat türü (bu diyar)Bilgilendirici metinlerde bilgiyi nesnel ve doğrudan aktaran dil işleviİsme sorulan «Nasıl?» sorusuna cevap veren sıfat türü (kızıl gök)Şiirde yeni ve özgün imge kurmak için yapılan sıfat-isim birleştirmesi

7. 7

   tutanakzarfsıfatimgeisimbağdaşıklıkörtükaçık
   1. Bilgilendirici metinlerde kelimeler çoğunlukla gerçek ve terim anlamlarıyla kullanılırken, şiirde ve çağrışım gücü yüksek kelimeler seçilir.
   2. Bir sıfatın kendisinden sonra gelen bir ismi nitelemesi veya belirtmesiyle oluşan söz grubuna tamlaması denir.
   3. «Kırk asırlık Türk yurdu» ifadesinde «kırk asırlık» sözü ismi niteleyen tamlayan, «Türk yurdu» ise belirtisiz tamlamasıdır.
   4. Edebî metinlerde verilmek istenen mesaj doğrudan söylenmeyip sembollerle sezdirildiğinde buna ileti adı verilir.
   5. Şiirde dizelerin kendi içinde ve birbirleriyle anlamca ve dil bilgisel açıdan uyumlu olmasına denir.
   Kontrol et

8. 8«Su, yeryüzündeki bütün canlıların yaşam kaynağıdır; kuruyan topraklar yağmurla yeniden yeşerir ve insan suya kavuştuğunda huzur bulur.» bilgilendirici metnini edebî bir dörtlüğe dönüştürme sürecini 3 adımda yapılandırınız.

   1. ipucunu göster