Hudeybiye'den Veda Haccı'na Medine Dönemi: Davet Mektupları, Senetü'l-Vüfûd ve Mezîd Fiil Kalıpları

Hendek savunmasından sonra Kureyş'in askerî gücü kırılmış, Müslümanlar ise Kâbe'yi ziyaret özlemiyle dolmuştu. Hicretin 6. yılının Zilkade ayında (628) Hz. Peygamber (s.a.v.), yaklaşık bin dört yüz sahabiyle savaş için değil umre (الْعُمْرَةُ) için ihramlı olarak yola çıktı; kurbanlıklar da yanlarındaydı. Kureyş, Mekke'ye yakın Hudeybiye'de yolu kapatınca Hz. Osman elçi olarak gönderildi. Onun öldürüldüğü haberi yayılınca sahabiler bir ağacın altında Hz. Peygamber'e ölünceye kadar bağlılık sözü verdiler. Bu söze Bey'atü'r-Rıdvân (بَيْعَةُ الرِّضْوَانِ) denir. Fetih Suresi'nde şöyle anılır: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ('Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur.' Fetih, 48/18). Ayetteki يُبَايِعُونَ fiili, karşılıklı söz vermeyi anlatan müfâale babındandır.

Haberin asılsız çıkmasının ardından Kureyş adına Süheyl b. Amr geldi; antlaşmayı Hz. Ali yazdı. Süheyl, metnin başına besmele yerine بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ ('Allah'ım, senin adınla') yazılmasını istedi. 'Resulullah' unvanının çıkarılıp 'Muhammed b. Abdullah' yazılmasını da şart koştu; Hz. Peygamber barış uğruna bunları kabul etti. Metin, هَذَا مَا صَالَحَ عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو ('Bu, Muhammed b. Abdullah'ın Süheyl b. Amr ile üzerinde barıştığı şeydir') cümlesiyle başlar. Maddeler ilk bakışta Müslümanların aleyhine görünüyordu. Ancak dönüşte inen Fetih Suresi bu barışı إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا ('Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik.' Fetih, 48/1) diye müjdeledi. Savaş tehdidi kalkınca insanlar İslam'ı yakından tanıma fırsatı buldu. Hâlid b. Velîd ve Amr b. Âs gibi isimler de bu barış döneminin ardından Müslüman oldu.

Güneydeki Kureyş cephesi barışla sakinleşince kuzeydeki tehdide yönelindi. Hayber (خَيْبَرُ), Medine'nin kuzeyinde, kalelerle çevrili verimli bir vahaydı. Medine'den sürülen Benî Nadîr'in önde gelenleri buraya yerleşmişti ve Hendek'te Ahzâb ordusunu kışkırtanların merkezi de burasıydı. Hicretin 7. yılının Muharrem ayında (628) gerçekleşen Hayber'in Fethi (فَتْحُ خَيْبَرَ) sırasında kaleler tek tek alındı. Hz. Peygamber şöyle buyurdu: لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ('Yarın sancağı, Allah'ı ve Resulünü seven, Allah'ın ve Resulünün de kendisini sevdiği bir adama vereceğim.' Buhârî). Ertesi gün sancak Hz. Ali'ye verildi. Fetihten sonra topraklar, ürünün yarısı karşılığında işletilmek üzere eski sakinlerine bırakıldı. Habeşistan muhacirleri de Hz. Ca'fer önderliğinde bu günlerde Medine'ye döndü.

Hudeybiye barışının sağladığı güven ortamında Hz. Peygamber, İslam'ın yalnızca Araplara değil bütün insanlığa gönderildiğini fiilen göstermek istedi. Bu amaçla Hicretin 6. yılı sonu ile 7. yılı başında çevre ülkelerin hükümdarlarına davet mektupları (رَسَائِلُ النَّبِيِّ إِلَى الْمُلُوكِ) gönderdi. Hükümdarların mühürsüz mektup kabul etmediği öğrenilince gümüş bir mühür yüzük (خَاتَمٌ مِنْ فِضَّةٍ) yaptırıldı; üzerinde مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ yazılıydı. Elçiler; güvenilir, konuşması etkili ve gidecekleri ülkeyi tanıyan sahabiler arasından seçildi. Bu uygulama, İslam diplomasisinin (الدِّبْلُومَاسِيَّةُ) ilk örneklerinden biridir.

Bizans İmparatoru Herakleios'a (هِرَقْلُ عَظِيمُ الرُّومِ) Dihye b. Halîfe el-Kelbî ile gönderilen mektup Buhârî'de şöyle aktarılır: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلَامٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ ('Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla. Allah'ın kulu ve elçisi Muhammed'den Rumların büyüğü Herakleios'a. Hidayete uyanlara selam olsun. Bundan sonra; seni İslam'a davet ediyorum. Müslüman ol ki selamete eresin; Allah da sana ecrini iki kat versin.'). Mektubun dili kısa, saygılı ve açıktır. Gönderen önce kendini 'Allah'ın kulu' diye tanıtır, muhatabını unvanıyla anar ve daveti tek cümlede özetler.

Hükümdarların tepkileri farklı oldu. Herakleios mektubu saygıyla karşıladı; o sırada bölgede bulunan Ebû Süfyân'ı çağırıp Hz. Peygamber hakkında sorular sordu. Ancak saltanatını kaybetme kaygısıyla daveti kabul etmedi. Sâsânî hükümdarı Hüsrev Perviz (كِسْرَى) ise Abdullah b. Huzâfe'nin getirdiği mektubu yırttı (مَزَّقَ الرِّسَالَةَ); Hz. Peygamber de onların mülkünün paramparça olması için dua etti. Habeşistan Necâşî'si (النَّجَاشِيُّ) mektubu saygıyla karşıladı. Mısır'daki Mukavkıs (الْمُقَوْقِسُ) Müslüman olmadı; ama Hâtıb b. Ebî Belta'a ile hediyeler göndererek nazik bir cevap verdi. Bu mektuplar, Medine döneminde davetin Arap Yarımadası sınırlarını aşarak evrensel bir boyut kazandığını gösterir.

Kureyş'in müttefiki Benî Bekir, Müslümanların müttefiki Huzâa'ya saldırdı ve Kureyş bu saldırıya destek verdi; böylece Hudeybiye Antlaşması bozuldu. Hicretin 8. yılının Ramazan ayında (630) on bin kişilik İslam ordusu Mekke'ye kan dökülmeden girdi. Hz. Peygamber, Kâbe'nin çevresindeki 360 putu elindeki değnekle dürterken şu ayeti okuyordu: وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا ('De ki: Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.' İsrâ, 17/81). Kâbe putlardan temizlendi (طَهَّرَ النَّبِيُّ الْكَعْبَةَ مِنَ الْأَصْنَامِ) ve Hz. Bilâl Kâbe'nin üzerinde ezan okudu. Cümledeki طَهَّرَ fiili, mücerred طَهُرَ ('temiz oldu') fiilinin tef'îl babına aktarılmış, geçişli hâlidir.

Fethin etkisi bütün Arap Yarımadası'nda hissedildi. Kabileler, Kureyş ile Hz. Peygamber arasındaki mücadelenin sonucunu bekliyordu; Mekke'nin fethiyle bu bekleyiş sona erdi. Hicretin 9. yılında (630-631) Arap kabileleri Medine'ye heyetler hâlinde akın etti. Kimi İslam'ı öğrenmeye, kimi Müslüman olduğunu bildirmeye, kimi de antlaşma yapmaya geliyordu. Bu yüzden bu yıla Senetü'l-Vüfûd (سَنَةُ الْوُفُودِ, Heyetler Yılı) denir. Nasr Suresi bu tabloyu şöyle anlatır: إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ، وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا ('Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde ve insanların bölük bölük Allah'ın dinine girdiklerini gördüğünde...' Nasr, 110/1-2). Aynı yıl Bizans tehdidine karşı yapılan Tebük Seferi, Hz. Peygamber'in katıldığı son sefer oldu.

Hz. Peygamber heyetleri Mescid-i Nebevî'de ağırlar, sorularını sabırla cevaplar ve onlara hediyeler verirdi. Dönüşlerinde de kendilerine dinlerini öğretecek muallimler görevlendirirdi. Taif'ten gelen Sakîf heyeti uzun görüşmelerden sonra Müslüman oldu. Necran Hristiyanlarından gelen heyet mescitte ağırlandı ve onlarla bir antlaşma yapıldı. Benî Temîm heyeti hatip ve şairleriyle geldi; Tay kabilesi heyeti de Zeydü'l-Hayl başkanlığında gelip Müslüman oldu. Arapça metinlerde bu süreç mezîd fiilli cümlelerle anlatılır: تَوَافَدَتِ الْقَبَائِلُ عَلَى الْمَدِينَةِ ('Kabileler Medine'ye akın akın geldi'), اِسْتَقْبَلَ النَّبِيُّ الْوُفُودَ فِي الْمَسْجِدِ ('Peygamber heyetleri mescitte karşıladı').

Hicretin 10. yılında (632) Hz. Peygamber hayatındaki tek haccı yaptı. Peygamberimiz bu hacda ümmetiyle vedalaştığı için ona Haccetü'l-Vedâ (حَجَّةُ الْوَدَاعِ) denir. Kaynaklarda bu hacca yüz bini aşkın Müslümanın katıldığı aktarılır. 9 Zilhicce Arefe günü Arafat'ta, devesi Kasvâ'nın üzerinden Veda Hutbesi (خُطْبَةُ الْوَدَاعِ) irat edildi. Aynı gün Arafat'ta şu ayet indi: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ('Bugün size dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım ve size din olarak İslam'ı beğendim.' Mâide, 5/3). Bu ayet, yirmi üç yıllık tebliğ sürecinin tamamlanmaya yaklaştığını haber veriyordu.

Hutbe, insan hakları ve toplumsal adalet açısından evrensel ilkeler içerir. Hz. Peygamber, إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا ('Kanlarınız ve mallarınız, bu gününüzün haramlığı gibi birbirinize haramdır.' Müslim) buyurarak can ve mal dokunulmazlığını ilan etti. وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ ('Cahiliye faizi kaldırılmıştır') sözüyle faizi yasakladı. Cahiliye dönemine ait kan davalarını kaldırarak nesiller boyu süren intikam zincirini kırdı. فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ ('Kadınlar hakkında Allah'tan korkun.' Müslim) uyarısıyla kadın haklarını güvence altına aldı. Ahmed b. Hanbel'in aktardığı rivayetteki لَا فَضْلَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى أَعْجَمِيٍّ إِلَّا بِالتَّقْوَى ('Arap'ın Arap olmayana takva dışında bir üstünlüğü yoktur') ilkesi ise ırk ve soy üstünlüğünü reddetti.

Hutbenin sonunda Hz. Peygamber topluluğa أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ؟ ('Dikkat edin, tebliğ ettim mi?') diye sordu. 'Evet' cevabını alınca اللَّهُمَّ اشْهَدْ ('Allah'ım, şahit ol!') dedi ve فَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ ('Burada bulunanlar, bulunmayanlara ulaştırsın.' Buhârî) buyurdu. Bu sözlerdeki بَلَّغَ - يُبَلِّغُ - تَبْلِيغٌ fiili, mücerred بَلَغَ ('ulaştı') fiilinin tef'îl babına aktarılmış hâlidir. Bu bab fiili geçişli yapar ve ona 'ulaştırdı, tebliğ etti' anlamını kazandırır. Böylece Veda Haccı'nda tebliğ görevi bütün ümmete devredilmiş oldu.

Dinleme ve okuma etkinliklerinde en sık istenen beceri, Medine dönemi olaylarını doğru sırayla dizmektir. Bunun için önce olayın yılı Arapça sıra sayısıyla verilir: فِي السَّنَةِ الْأُولَى لِلْهِجْرَةِ (Hicretin birinci yılında), فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ (ikinci yılında). Diğer yıllar için الثَّالِثَةِ (üçüncü), الْخَامِسَةِ (beşinci), السَّادِسَةِ (altıncı), السَّابِعَةِ (yedinci), الثَّامِنَةِ (sekizinci), التَّاسِعَةِ (dokuzuncu) ve الْعَاشِرَةِ (onuncu) kullanılır. Olaylar arasındaki geçişler ثُمَّ (sonra), بَعْدَ ذَلِكَ (bundan sonra), قَبْلَ ذَلِكَ (bundan önce) ve وَأَخِيرًا (son olarak) bağlaçlarıyla kurulur.

Özetleme yaparken her olay için 'zaman + olay + sonuç' üçlüsünü içeren tek bir cümle kurmak yeterlidir. Örneğin şu cümlede zaman, olay ve sonuç bir aradadır: فِي السَّنَةِ السَّادِسَةِ لِلْهِجْرَةِ صَالَحَ النَّبِيُّ قُرَيْشًا فِي الْحُدَيْبِيَةِ، فَانْتَشَرَ الْإِسْلَامُ ('Hicretin 6. yılında Peygamber Hudeybiye'de Kureyş ile barış yaptı; böylece İslam yayıldı.'). Konuşma etkinliklerinde تَحَدَّثْ عَنْ ve نَاقِشْ مَعَ زَمِيلِكَ yönergelerine bu tür cümleleri art arda dizerek kısa ve düzenli bir sunum hazırlanabilir. Tef'îl babından bir emir olan لَخِّصْ ('özetle') yönergesi de aynı beceriyi ister.

Medine döneminin İslam davetindeki yerini yorumlarken Mekke dönemiyle karşılaştırma yapmak yol göstericidir. Mekke'de davet daha çok iman, ahiret ve ahlak esasları üzerinden bireylere yöneliyordu. Medine'de ise bu esaslar; mescit, kardeşlik, yazılı sözleşme, meşru savunma, barış antlaşması, diplomatik mektuplar ve hac gibi kurumlarla toplum ve devlet düzenine dönüştü. Davet, Medine'deki birkaç aileden kabilelere, kabilelerden hükümdarlara uzanan bir genişleme gösterdi. Yorum cümlelerine أَرَى أَنَّ ('Kanaatimce'), يَدُلُّ هَذَا عَلَى أَنَّ ('Bu, ... olduğunu gösterir') ve نَسْتَنْتِجُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ ('Buradan şu sonucu çıkarırız ki') kalıplarıyla başlanabilir. Bu kalıplardaki نَسْتَنْتِجُ fiili de istif'âl babındandır.

Önceki haftalarda müfâale, if'âl, tef'îl, tefe'ul ve ifti'âl babları siyer kelimeleri üzerinden tanındı. Bu hafta bir fiilin mezîd olup olmadığını ve hangi baba ait olduğunu adım adım bulmayı öğreniyoruz. İlk adım kökü bulmaktır; Arapça fiillerin çoğu üç harfli (فَعَلَ) bir kökten gelir. Mazi fiil üç harften fazlaysa fazlalık ziyade harflerinden oluşur. Bu harfler سَأَلْتُمُونِيهَا kelimesinde toplanmıştır: hemze, sin, lam, te, mim, vav, nun, ye, he ve elif. Mezîd fiiller harf sayısına göre üç gruba ayrılır: dört harfli (bir ziyade harfli), beş harfli (iki ziyade harfli) ve altı harfli (üç ziyade harfli).

Bu haftanın metinlerinde öne çıkan yeni bablardan ilki tefâul babıdır (تَفَاعَلَ - يَتَفَاعَلُ - تَفَاعُلٌ). Bu bab, birden fazla kişinin karşılıklı veya birlikte yaptığı işi anlatır: تَوَافَدَتِ الْوُفُودُ (heyetler akın akın geldi), تَصَالَحَ الطَّرَفَانِ (iki taraf barıştı), تَعَاوَنَ الْمُسْلِمُونَ (Müslümanlar yardımlaştı). Müfâaleden farkı, tefâulde iki tarafın da özne konumunda olmasıdır. صَالَحَ النَّبِيُّ قُرَيْشًا cümlesinde Kureyş mef'ûldür; تَصَالَحَ النَّبِيُّ وَقُرَيْشٌ cümlesinde ise iki taraf da öznedir. İkinci yeni bab olan infiâl babı (اِنْفَعَلَ - يَنْفَعِلُ - اِنْفِعَالٌ), bir etkiyi kabullenmeyi (mutâvaat) anlatır ve mef'ûl almaz: كَسَرَ الْمُسْلِمُونَ الْأَصْنَامَ فَانْكَسَرَتْ (Müslümanlar putları kırdı, putlar da kırıldı), اِنْطَلَقَ الْجَيْشُ إِلَى خَيْبَرَ (ordu Hayber'e doğru yola çıktı), اِنْهَزَمَ الْمُشْرِكُونَ (müşrikler bozguna uğradı).

Üçüncü yeni bab olan istif'âl babı (اِسْتَفْعَلَ - يَسْتَفْعِلُ - اِسْتِفْعَالٌ), altı harfli bablar içinde en yaygın olanıdır. Çoğunlukla talep (bir şeyi isteme) anlamı katar: اِسْتَغْفَرَ (bağışlanma diledi), اِسْتَشَارَ (görüş istedi, danıştı). Bir şeye yönelme anlamı da verir: اِسْتَقْبَلَ (yöneldi, karşıladı). İsm-i fail ve mastar kuralları önceki bablarla aynıdır: يَسْتَقْبِلُ → مُسْتَقْبِلٌ (karşılayan), mastarı اِسْتِقْبَالٌ. Beş ve altı harfli bablarda (tefe'ul ve tefâul hariç) mazinin başındaki elif hemze-i vasldır ve cümle içinde okunmaz. Örneğin فَاسْتَقْبَلَهُمْ kelimesi 'festakbelehum' diye okunur.