1. Ünite: Tevhit ve Şirk — 4. Ders: İhlâs ve Şirk Kavramları, Tevhit Metinleri ve Mu’tel Fiillerin (Misal, Ecvef, Nâkıs) Çekimi

Sözlükte 'bir şeyin tek olduğuna hükmetmek, birlemek' anlamına gelen التَّوْحِيدُ (et-Tevhîd) kelimesi, وَحَّدَ - يُوَحِّدُ - تَوْحِيدٌ (tef'îl bâbı) fiilinin mastarıdır. İslami ıstılahta tevhit Arapça olarak şöyle tanımlanır: التَّوْحِيدُ هُوَ الْإِيمَانُ بِأَنَّ اللّٰهَ وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَإِفْرَادُهُ بِالْعِبَادَةِ. (Tevhit; Allah'ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir olduğuna, hiçbir ortağı bulunmadığına iman etmek ve ibadette yalnız O'nu birlemektir.) Tevhit inancına sahip mümine Arapçada الْمُوَحِّدُ (el-Muvahhid) denir.

Tevhit ile ayrılmaz bir bütün olan diğer temel kavram الْإِخْلَاصُ (el-İhlâs) kavramıdır. أَخْلَصَ - يُخْلِصُ - إِخْلَاصٌ (if'âl bâbı) fiilinden türeyen ihlâs; 'bir şeyi karışıklıklardan arındırıp saf ve tertemiz hale getirmek' demektir. Dinî terim olarak ise: الْإِخْلَاصُ هُوَ تَصْفِيَةُ الْعَمَلِ وَالْعِبَادَةِ مِنَ الشِّرْكِ وَالرِّيَاءِ، وَقَصْدُ وَجْهِ اللّٰهِ تَعَالَى وَحْدَهُ. (İhlâs; ameli ve ibadeti şirkten ve gösterişten arındırmak ve yalnızca Yüce Allah'ın rızasını/cemalini kastetmektir.)

Kur'an-ı Kerim'de tevhit ve ihlâsın en veciz ifadesi İhlâs Suresi ve Zümer Suresi 2-3. ayetlerdir: فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ * أَلَا لِلّٰهِ الدِّينُ الْخَالِصُ — 'Öyleyse dini yalnız Allah'a halis kılarak (samimiyetle) O'na kulluk et! İyi bilin ki halis din yalnız Allah'ındır.' (Zümer, 39/2-3).

Tevhit kavramının tam zıddı الشِّرْكُ (eş-Şirk) kavramıdır. أَشْرَكَ - يُشْرِكُ - إِشْرَاكٌ / شِرْكٌ fiilinden gelen şirk; 'ortak kılmak, eş koşmak' demektir. Allah'a ortak koşan kimseye الْمُشْرِكُ (el-Müşrik), tapınılan putlara ise الْأَصْنَامُ (el-Esnâm - tekili صَنَمٌ) veya الْأَوْثَانُ (el-Evsân - tekili وَثَنٌ) adı verilir.

Kur'an-ı Kerim'de Hz. Lokmân'ın (a.s.) oğluna verdiği ilk ve en önemli öğüt şirkin mahiyetini ortaya koyar: يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللّٰهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ — 'Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma! Çünkü şirk gerçekten çok büyük bir zulümdür.' (Lokmân, 31/13). Nisâ Suresi 48. ayette ise tövbe edilmeden ölündüğü takdirde şirkin asla bağışlanmayacağı bildirilir: إِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ — 'Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise dilediği kimseler için bağışlar.'

Mesleki Arapça metinlerinde şirk iki kısımda incelenir: 1) الشِّرْكُ الْأَكْبَرُ (Büyük Şirk): Allah'tan başka bir varlığı ilah kabul etmek, putlara tapmak veya Allah'tan başkasına ibadet etmektir. Sahibini İslam dairesinden çıkarır (يُخْرِجُ صَاحِبَهُ مِنَ الْمِلَّةِ) ve bütün amellerini boşa çıkarır. 2) الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ (Küçük Şirk / Gizli Şirk): İnsanların övgüsünü kazanmak ve gösteriş yapmak için ibadet etmektir ki buna الرِّيَاءُ (er-Riyâ) denir. Hz. Peygamber (s.a.v.) müminler için en çok korktuğu şeyin küçük şirk (riya) olduğunu bildirmiştir (إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ: الرِّيَاءُ).

Geçen hafta asli harfleri arasında illet harfi (ا، و، ي) bulunan fiillere 'Mu'tel Fiil' (الْفِعْلُ الْمُعْتَلُّ) dendiğini ve dört kısma (Misal, Ecvef, Nâkıs, Lefîf) ayrıldığını öğrenmiştik. Bu hafta mu'tel fiillerin mazi, muzâri ve emir çekimlerinde meydana gelen ses değişimlerini (i'lâl ve hazif kurallarını) inceliyoruz: 1) Misal Fiillerin Çekimi (الْمِثَالُ الْوَاوِيُّ): İlk harfi 'vav' (و) olan وَجَدَ (buldu), وَصَلَ (ulaştı), وَعَدَ (söz verdi), وَهَبَ (bağışladı) ve وَلَدَ (doğurdu) gibi fiiller mazi çekiminde sahih fiil gibi çekimlenir, hiçbir harf düşmez (وَجَدَ - وَجَدَا - وَجَدُوا ... وَجَدْتُ). Ancak bu fiiller muzâri ve emir kipine aktarılırken baştaki 'vav' harfi DÜŞER: • وَجَدَ (Mazi) $\rightarrow$ يَجِدُ (Muzâri - buluyor) $\rightarrow$ جِدْ! (Emir - Bul!) • وَصَلَ (Mazi) $\rightarrow$ يَصِلُ (Muzâri - ulaşıyor) $\rightarrow$ صِلْ! (Emir - Ulaş!) • وَلَدَ (Mazi) $\rightarrow$ يَلِدُ (Muzâri - doğuruyor) $\rightarrow$ لَمْ يَلِدْ (Cezm hali - Doğurmadı, İhlâs 3).

2) Ecvef Fiillerin Çekimi (الْأَجْوَفُ): Orta harfi illetli olan قَالَ (dedi - aslı قَوَلَ), كَانَ (oldu), بَاعَ (sattı - aslı بَيَعَ), صَامَ (oruç tuttu) ve خَافَ (korktu) fiillerinde: • Mazi çekiminde 'hünne' (هُنَّ) zamirinden itibaren son harf sâkin olduğu için iki sâkin yan yana gelmesin diye ortadaki elif DÜŞER: قَالَ - قَالَا - قَالُوا - قَالَتْ - قَالَتَا - قُلْنَ - قُلْتَ - قُلْتُمَا - قُلْتُمْ - قُلْتِ - قُلْتُمَا - قُلْتُنَّ - قُلْتُ - قُلْنَا. • Muzâri çekiminde illet harfi aslına (vav veya yâ'ya) döner: قَالَ -> يَقُولُ / كَانَ -> يَكُونُ / بَاعَ -> يَبِيعُ / خَافَ -> يَخَافُ. • Emir ve meczum (cezm) halinde ise son harf cezm olduğu için ortadaki illet harfi yine DÜŞER: قَالَ -> قُلْ! (De!) / كَانَ -> كُنْ! (Ol! - لَمْ يَكُنْ) / بَاعَ -> بِعْ! (Sat!) / صَامَ -> صُمْ! (Oruç tut!).

Son harfi illetli olan mu'tel fiillere 'Nâkıs Fiil' (الْفِعْلُ النَّاقِصُ) denir. Ünitemizdeki dini metinlerde en çok geçen nâkıs fiiller şunlardır: • دَعَا - يَدْعُو (Dua etti, çağırdı, davet etti) • عَفَا - يَعْفُو (Affetti, bağışladı) • هَدَى - يَهْدِي (Hidayet verdi, doğru yolu gösterdi) • قَضَى - يَقْضِي (Hükmetti, yerine getirdi) • رَضِيَ - يَرْضَى (Razı oldu, hoşnut oldu) • خَشِيَ - يَخْشَى (Saygıyla korktu, haşyet duydu)

Nâkıs fiillerin çekimindeki temel kurallar şunlardır: 1) Mazi Çekimi: Cemî müzekker (هُمْ) sigasında cemi vav'ı geldiğinde sondaki illet harfi düşer: دَعَا - دَعَوَا - دَعَوْا / هَدَى - هَدَيَا - هَدَوْا / رَضِيَ - رَضِيَا - رَضُوا (رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ). 2) Muzâri Çekimi: Merfû halinde sondaki illet harfi (vav, yâ veya elif-i maksûre) korunur: الْمُؤْمِنُ يَدْعُو اللّٰهَ وَحْدَهُ (Mümin yalnız Allah'a dua eder). 3) Emir ve Cezm Hali: Nâkıs bir fiil emir kipine çevrildiğinde veya başına cezm edatı (لَمْ، لَا النَّاهِيَة) geldiğinde, cezm alameti olarak SONDAKİ İLLET HARFİ DÜŞER (hazfu harfi'l-ille): • دَعَا - يَدْعُو $\rightarrow$ Emir: اُدْعُ! (Dua et / Davet et! - Örn: اُدْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ) • هَدَى - يَهْدِي $\rightarrow$ Emir: اِهْدِ! (Hidayet ver! - Örn: اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ) • عَفَا - يَعْفُو $\rightarrow$ Emir: اُعْفُ! (Affet! - Örn: فَاعْفُ عَنَّا).

Aşağıdaki örnek Arapça metin, birinci ünitede öğrendiğimiz tüm kavram ve fiilleri bir arada içermektedir: • أَرْسَلَ اللّٰهُ جَمِيعَ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ لِدَعْوَةِ النَّاسِ إِلَى التَّوْحِيدِ وَنَبْذِ الشِّرْكِ. (Allah, bütün nebileri ve resulleri insanları tevhide davet etmek ve şirki terk ettirmek için göndermiştir.) • قَالَ اللّٰهُ تَعَالَى: وَاعْبُدُوا اللّٰهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا. (Yüce Allah şöyle buyurdu: Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın! - Nisâ, 4/36.) • الْمُسْلِمُ الْمُوَحِّدُ يَدْعُو رَبَّهُ بِإِخْلَاصٍ، وَلَا يَخَافُ إِلَّا اللّٰهَ، وَيَتَوَكَّلُ عَلَيْهِ فِي كُلِّ أُمُورِهِ. (Tevhit ehli Müslüman, Rabbine ihlasla dua eder, Allah'tan başkasından korkmaz ve bütün işlerinde O'na tevekkül eder.)

Birinci ünite boyunca İslam'ın en temel esası olan Tevhit ilkesini, Esmaülhüsna'yı, İhlâs ve Şirk kavramlarını özgün Arapça ayet ve hadis metinleri üzerinden inceledik.

Dil bilgisi (kavâid) bölümünde ise Arapça fiilleri aksâm-ı seb'a (yedi kısım) çerçevesinde Sahih (Sâlim, Mehmûz, Mudâaf) ve Mu'tel (Misal, Ecvef, Nâkıs, Lefîf) olarak sınıflandırdık ve çekim kurallarını öğrendik.

Bu kazanımlar, gelecek haftalarda başlayacağımız ikinci ünite metinlerini ve Kur'an-ı Kerim ayetlerini sözlük ve gramer yapısıyla çözümlememizde en sağlam temelimiz olacaktır.