12. sınıf Mesleki Arapça dersinin ikinci haftasında; 1. Ünite (التَّوْحيد والشِّرْك) kapsamında yer alan 2. Ders: el-İlâhiyyât (الإِلٰهِيّات) konusundaki temel kelimeler ve kalıp ifadeler (وَحْدانيّة، لا إِلٰهَ إِلّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ، مُخْلِصينَ لَهُ الدِّين), Âl-i İmrân 19, Beyyine 5, İsrâ 67 ve Zümer 8. ayetlerdeki tevhit mesajları ile Dil Bilgisi (القَواعِد) bölümünde yer alan Sahih Fiil (الفِعْل الصَّحيح) ve üç alt türü olan Mehmûz (المَهْموز), Muda'af (المُضَعَّف) ve Sâlim (السّالِم) fiiller ayrıntılı olarak incelenmektedir.
2. Ders: el-İlâhiyyât (الإِلٰهِيّات) — Hedef Kelime ve Kalıplar
Birinci ünitenin ikinci dersi olan el-İlâhiyyât (الإِلٰهِيّات), Yüce Allah'ın varlığı, birliği (vahdâniyye), ibadette yalnızca O'na yönelme (ihlâs) ve O'na ortak koşmama (ademü'ş-şirk) konularını ele alır.
| Arapça İfade | Okunuşu | Türkçe Anlamı |
|---|---|---|
| وَحْدانِيَّة / تَوْحيد | Vahdâniyye / Tevhîd | Allah'ın bir ve tek olması / Allah'ı birlemek |
| وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ | Vahdehû lâ şerîke leh | O tektir, O'nun hiçbir ortağı yoktur |
| أَحَد | Ehad | Bir, tek, eşsiz (Yüce Allah'ın sıfatı) |
| شِرْك / شَريك / يُشْرِكُ | Şirk / Şerîk / Yüşriku | Ortak koşma / Ortak / Ortak koşuyor |
| إِخْلاص / مُخْلِصينَ لَهُ الدِّين | İhlâs / Muhlisîne lehu'd-dîn | Samimiyet / Dini yalnız Allah'a has kılanlar |
| الدِّينُ الْحَقّ | ed-Dînu'l-Hakk | Hak din (İslam) |
| لا يَعْبُدونَ مَعَهُ أَحَدًا | Lâ ya'budûne ma'ahû ehadâ | O'nunla birlikte hiçbir kimseye kulluk etmezler |
Ders Metni ve Ayetlerde Tevhit ile İhlas Vurgusu
Ders kitabındaki okuma metninde İslam'ın tevhit dini olduğu, Müslümanların kelime-i tevhidi (لا إِلٰهَ إِلّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ) ikrar ederek yalnızca Allah'a ibadet ettikleri şu ayetlerle delillendirilir:
Âl-i İmrân Suresi 19. Ayet: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلَامُ ('Şüphesiz Allah katında din İslam'dır.')
Beyyine Suresi 5. Ayet: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ ('Oysa onlara, dini yalnız Allah'a has kılarak, hakka yönelen kimseler (hanifler) olarak O'na kulluk etmeleri emredilmişti.')
İsrâ Suresi 67 ve Zümer Suresi 8. Ayetler: İnsanların denizde veya hayatta büyük bir sıkıntıya (ضُرّ) düştüklerinde Allah'tan başka yalvardıkları her şeyin kaybolup gittiği, ancak tehlikeden kurtulunca bir kısmının yeniden şirke yöneldiği anlatılarak samimi tevhit ve ihlasın her durumda korunması gerektiği vurgulanır.
el-Kavâid (القَواعِد): Sahih Fiil (الفِعْلُ الصَّحِيح) ve Tanımı
Arapçada fiiller, asli (kök) harflerinde illet harfi (و - ا - ي) bulunup bulunmamasına göre iki ana gruba ayrılır: Sahih Fiil (الفِعْلُ الصَّحِيح) ve Mu'tel Fiil (الفِعْلُ المُعْتَلّ).
Sahih fiil kendi içinde kök harflerinde hemze (ء) veya şedde (ّ) bulunup bulunmamasına göre üç kısma ayrılır:
1. el-Mehmûz (المَهْمُوز) — Kök harflerinden biri hemze olan sahih fiil.
2. el-Muda'af (المُضَعَّف) — İkinci ve üçüncü kök harfi aynı cins olup şeddelenen sahih fiil.
3. es-Sâlim (السَّالِم) — Kökünde illet harfi, hemze ve şedde bulunmayan sahih fiil.
1. Mehmûz Fiil (الفِعْلُ المَهْمُوز)
Asli harflerinde illet harfi bulunmayan ve kök harflerinden biri hemze (أ / ء) olan sahih fiile Mehmûz Fiil (الفِعْلُ المَهْمُوز) denir. Hemze; fiilin birinci, ikinci veya üçüncü kök harfinde yer alabilir:
1. İlk Harfi Hemze Olanlar (Mehmûzü'l-Fâ): أَخَذَ (aldı), أَكَلَ (yedi), أَمَرَ (emretti), أَذِنَ (izin verdi).
2. Ortadaki Harfi Hemze Olanlar (Mehmûzü'l-Ayn): سَأَلَ (sordu, istedi), دَأَبَ (gayret etti), سَئِمَ (bıktı, usandı).
3. Son Harfi Hemze Olanlar (Mehmûzü'l-Lâm): قَرَأَ (okudu), بَدَأَ (başladı), مَلَأَ (doldurdu), نَشَأَ (yetişti).
2. Muda'af Fiil (المُضَعَّف) ve 3. Sâlim Fiil (السَّالِم)
Sahih fiilin diğer iki türü olan Muda'af ve Sâlim fiiller şu özellikleriyle ayırt edilir:
Muda'af Fiil (الفِعْلُ المُضَعَّف): Sülâsî (üç harfli) fiilde ikinci ve üçüncü kök harfin aynı cins olup idğam edilerek (birleştirilerek) şeddeli (ّ) okunduğu sahih fiildir. Örnekler: مَسَّ (dokundu — aslı مَسِسَ), مَدَّ (uzattı — aslı مَدَدَ), رَدَّ (geri çevirdi), ضَلَّ (saptı), ظَنَّ (zannetti), شَكَّ (şüphe etti), حَجَّ (hac yaptı), ظَلَّ (devam etti).
Sâlim Fiil (الفِعْلُ السَّالِم): Asli harfleri arasında illet harfi, hemze ve şedde bulunmayan sahih fiildir. Örnekler: كَتَبَ (yazdı), دَرَسَ (ders çalıştı), عَلِمَ (bildi), حَفِظَ (ezberledi/korudu), جَلَسَ (oturdu), شَرَحَ (açıkladı), لَعِبَ (oynadı), عَبَدَ (ibadet/kulluk etti).
Uygulama: Ayet ve Cümlelerde Sahih Fiilleri Çözümleme
Bir cümlede veya ayette geçen çekimli fiilin türünü belirlerken her zaman fiilin üç harfli mâzî (geçmiş zaman) köküne bakılır; muzâri harfleri (أ، ن، ي، ت) veya bitişik zamirler kök harfi sayılmaz.
| Ayetteki Fiil | 3 Harfli Mâzî Kökü | Sahih Fiil Türü ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| لِيَعْبُدُوا (Beyyine, 5) | عَبَدَ | Sâlim (سالِم) — Kökünde illet harfi, hemze ve şedde yoktur. |
| مَسَّكُمُ (İsrâ, 67) | مَسَّ | Muda'af (مُضَعَّف) — 2. ve 3. kök harfi aynı olup şeddelidir. |
| ضَلَّ (İsrâ, 67) | ضَلَّ | Muda'af (مُضَعَّف) — 2. ve 3. kök harfi aynı olup şeddelidir. |
| أُمِرُوا (Beyyine, 5) | أَمَرَ | Mehmûz (مَهْموز) — İlk kök harfi hemzedir. |
Örnekler
Örnek 1Aşağıdaki Arapça cümleyi Türkçeye çeviriniz: المُسْلِمُونَ يَعْبُدُونَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَلَا يُشْرِكُونَ بِهِ شَيْئًا.
Cevabı göster
المُسْلِمُونَ = Müslümanlar; يَعْبُدُونَ اللّٰهَ وَحْدَهُ = yalnız Allah'a ibadet/kulluk ederler. وَلَا يُشْرِكُونَ بِهِ شَيْئًا = ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Cevap: Müslümanlar yalnızca Allah'a kulluk ederler ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmazlar.
Örnek 2Aşağıdaki fiilleri Sahih Fiilin alt türlerine (سالِم، مَهْموز، مُضَعَّف) göre sınıflandırınız: قَرَأَ — مَدَّ — حَفِظَ — سَأَلَ — ظَنَّ — شَرَحَ
Cevabı göster
قَرَأَ ve سَأَلَ fiillerinin kökünde hemze (أ) bulunduğu için Mehmûz (مَهْموز) fiildir. مَدَّ ve ظَنَّ fiillerinin 2. ve 3. kök harfleri aynı olup şeddelendiği için Muda'af (مُضَعَّف) fiildir. حَفِظَ ve شَرَحَ fiillerinin kökünde illet harfi, hemze veya şedde bulunmadığı için Sâlim (سالِم) fiildir. Cevap: Mehmûz: قَرَأَ، سَأَلَ | Muda'af: مَدَّ، ظَنَّ | Sâlim: حَفِظَ، شَرَحَ.
Örnek 3Ders kitabındaki alıştırmada yer alan أَخَذَ، سَأَلَ، بَدَأَ، وَأَدَ fiillerinden hangisi Sahih-Mehmûz fiil DEĞİLDİR? Nedenini açıklayınız.
Cevabı göster
أَخَذَ، سَأَلَ، بَدَأَ fiillerinin üç kök harfinde de illet harfi (و، ا، ي) yoktur ve içlerinde hemze bulunduğu için üçü de Sahih-Mehmûz fiildir. Ancak وَأَدَ fiilinin ortasında hemze bulunmasına rağmen birinci kök harfi illet harfi olan و'dır. Kökünde illet harfi bulunan fiiller sahih değil mu'tel fiildir. Cevap: وَأَدَ fiili ilk harfi illet harfi (و) olduğu için sahih-mehmûz değil, mu'tel fiildir.
Örnek 4Beyyine suresi 5. ayette geçen وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ifadesindeki مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ terkibinin anlamı nedir?
Cevabı göster
مُخْلِصِينَ = ihlasla, samimiyetle has kılanlar; لَهُ الدِّينَ = dini yalnız O'na (Allah'a). Bütünüyle 'dini yalnız Allah'a has kılarak (ibadete hiçbir şirk ve gösteriş karıştırmayarak)' anlamına gelir. Cevap: Dini (kulluk ve itaati) yalnız Allah'a has kılarak / ihlaslı kimseler olarak.
Örnek 5İsrâ suresi 67. ayette geçen وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ ayetindeki مَسَّ ve ضَلَّ fiillerinin sahih fiil türü nedir?
Cevabı göster
Her iki fiilde de illet harfi yoktur, dolayısıyla sahih fiildirler. Hem مَسَّ hem de ضَلَّ fiilinde ikinci ve üçüncü kök harfler aynı olup şeddelendiği için ikisi de Muda'af (مُضَعَّف) fiildir. Cevap: Her ikisi de Sahih - Muda'af (مُضَعَّف) fiildir.
Örnek 6يَسْأَلُ الْمُؤْمِنُ رَبَّهُ الْهِدَايَةَ cümlesindeki muzâri fiilin mâzî kökünü ve sahih fiil türünü bulunuz.
Cevabı göster
Cümledeki muzâri fiil يَسْأَلُ (soruyor/istiyor) fiilidir. Başındaki muzârilik harfi (يـ) kaldırıldığında üç harfli mâzî kökü سَأَلَ olur. Orta harfi hemze (أ) olduğu için Sahih - Mehmûz (مَهْموز) fiildir. Cevap: Mâzî kökü: سَأَلَ; Türü: Sahih - Mehmûz (مَهْموز).
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdaki fiillerden hangisi Sahih - Muda'af (الفِعْلُ الصَّحِيحُ المُضَعَّف) fiile örnektir?
رَدَّ fiilinin 2. ve 3. kök harfi aynı olup şeddelendiği için Muda'af fiildir (قَرَأَ ve أَكَلَ mehmûz, جَلَسَ sâlimdir).
2Aşağıdaki fiillerden hangisi Sahih - Sâlim (الفِعْلُ الصَّحِيحُ السَّالِم) fiildir?
حَفِظَ fiilinin kökünde illet harfi, hemze veya şedde bulunmadığından Sâlim fiildir.
3لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ cümlesinde altı çizili لَا شَرِيكَ لَهُ ifadesinin Türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
شَرِيك 'ortak' demektir; لَا شَرِيكَ لَهُ 'O'nun hiçbir ortağı yoktur' anlamına gelir.
4Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mu yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Asli harflerinde illet harflerinden (و، ا، ي) hiçbirisi bulunmayan fiillere 'el-Fi'lü's-Sahîh' (الفعل الصحيح) denir.
Kök harflerinde illet harfi bulunmayan fiiller Sahih Fiil (الفعل الصحيح) olarak adlandırılır.
- كَتَبَ ve دَرَسَ fiilleri, ikinci ve üçüncü harfleri şeddeli olduğu için Muda'af (المضعف) fiil grubuna girer.
كَتَبَ ve دَرَسَ fiillerinde hemze veya şedde yoktur; bu nedenle Sâlim (السالم) fiildirler.
- Asli harflerinde illet harflerinden (و، ا، ي) hiçbirisi bulunmayan fiillere 'el-Fi'lü's-Sahîh' (الفعل الصحيح) denir.
5Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Asli harflerinden biri hemze olan sahih fiillere (örneğin أَخَذَ، سَأَلَ، قَرَأَ) Arapça dil bilgisinde fiil denir.
- Âl-i İmrân suresi 19. ayette geçen إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّٰهِ ifadesindeki boşluğa 'el-İslâm' (الإِسْلامُ) kelimesi gelmelidir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
6Aşağıdaki Arapça kavram ve fiilleri uygun karşılıklarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
Kısaca
- 2. Ders: el-İlâhiyyât (الإِلٰهِيّات) — Hedef Kelime ve Kalıplar: Birinci ünitenin ikinci dersi olan el-İlâhiyyât (الإِلٰهِيّات), Yüce Allah'ın varlığı, birliği (vahdâniyye), ibadette yalnızca O'na yönelme (ihlâs) ve O'na ortak koşmama (ademü'ş-şirk) konularını ele alır.
- Ders Metni ve Ayetlerde Tevhit ile İhlas Vurgusu: Ders kitabındaki okuma metninde İslam'ın tevhit dini olduğu, Müslümanların kelime-i tevhidi (لا إِلٰهَ إِلّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ) ikrar ederek yalnızca Allah'a ibadet ettikleri şu ayetlerle delillendirilir:
- el-Kavâid (القَواعِد): Sahih Fiil (الفِعْلُ الصَّحِيح) ve Tanımı: Arapçada fiiller, asli (kök) harflerinde illet harfi (و - ا - ي) bulunup bulunmamasına göre iki ana gruba ayrılır: Sahih Fiil (الفِعْلُ الصَّحِيح) ve Mu'tel Fiil (الفِعْلُ المُعْتَلّ).
- 1. Mehmûz Fiil (الفِعْلُ المَهْمُوز): Asli harflerinde illet harfi bulunmayan ve kök harflerinden biri hemze (أ / ء) olan sahih fiile Mehmûz Fiil (الفِعْلُ المَهْمُوز) denir. Hemze; fiilin birinci, ikinci veya üçüncü kök harfinde yer alabilir:
- 2. Muda'af Fiil (المُضَعَّف) ve 3. Sâlim Fiil (السَّالِم): Sahih fiilin diğer iki türü olan Muda'af ve Sâlim fiiller şu özellikleriyle ayırt edilir:
- Uygulama: Ayet ve Cümlelerde Sahih Fiilleri Çözümleme: Bir cümlede veya ayette geçen çekimli fiilin türünü belirlerken her zaman fiilin üç harfli mâzî (geçmiş zaman) köküne bakılır; muzâri harfleri (أ، ن، ي، ت) veya bitişik zamirler kök harfi sayılmaz.