Nefis Tezkiyesi, Takva ve Güzel Ahlak Metinleri ile Sülâsî Mezîd Fiillerin Kalıpları

Arapçada التَّزْكِيَةُ (tezkiye) kelimesi, زَكَى (temiz olmak, artmak, bereketlenmek) kökünden tef'îl bâbında bir mastar olup "arındırmak, temizlemek ve geliştirmek" anlamına gelir. Dini bir ıstılah olarak تَزْكِيَةُ النَّفْسِ (nefis tezkiyesi); nefsi şirk, inkâr, kibir, haset ve riya gibi manevi kirlerden (الْأَمْرَاضُ الْقَلْبِيَّةُ) temizleyip iman, ihlas ve güzel ahlakla donatmaktır.

Kur'an-ı Kerim'de nefsin üç temel mertebesine işaret edilir: 1. النَّفْسُ الْأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ (Nefs-i Emmâre): Kötülüğü çokça emreden, şehvet ve arzularının peşinden giden nefis (Yûsuf, 53). 2. النَّفْسُ اللَّوَّامَةُ (Nefs-i Levvâme): Yaptığı hatalardan pişmanlık duyup kendini kınayan, مُحَاسَبَةُ النَّفْسِ (nefis muhasebesi) yapan uyanık nefis (Kıyâme, 2). 3. النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (Nefs-i Mutmainne): İman, zikir ve salih amelle huzura kavuşmuş, Allah'tan razı olmuş ve Allah'ın da kendisinden razı olduğu arınmış nefis (Fecr, 27-28).

Ahlak (الْأَخْلَاقُ) kelimesi ise خُلُقٌ (huy, seciye, karakter) kelimesinin çoğuludur. İslam ahlak literatüründe övülen güzel huylara الْأَخْلَاقُ الْحَمِيدَةُ veya مَكَارِمُ الْأَخْلَاقِ, sakınılması gereken kötü huylara ise الْأَخْلَاقُ الذَّمِيمَةُ (yerilen huylar) denir.

Arapçada üç harfli kök fiillere (الْفِعْلُ الثُّلَاثِيُّ الْمُجَرَّدُ) bir, iki veya üç harf eklenerek türetilen fiillere Sülâsî Mezîd Fiiller (الْفِعْلُ الثُّلَاثِيُّ الْمَزِيدُ) denir. Ahlak ve tezkiye metinlerinde geçen kavramların büyük çoğunluğu bu mezîd bâbların mastarları veya ismi fâilleridir. Kök fiile 1 harf eklenerek oluşturulan 3 temel bâb şunlardır:

1. İf'âl Bâbı (أَفْعَلَ - يُفْعِلُ - إِفْعَالٌ): Kökün başına hemze (أَ) eklenir; geçişlilik (tadiye) katar. • أَحْسَنَ - يُحْسِنُ - أَحْسِنْ - إِحْسَانٌ - مُحْسِنٌ (İyilik yaptı / İhsan / Muhsin) • أَخْلَصَ - يُخْلِصُ - أَخْلِصْ - إِخْلَاصٌ - مُخْلِصٌ (Samimi kıldı / İhlas / Muhlis) • أَفْلَحَ - يُفْلِحُ - أَفْلِحْ - إِفْلَاحٌ - مُفْلِحٌ (Kurtuluşa erdi / Müflih)

2. Tef'îl Bâbı (فَعَّلَ - يُفَعِّلُ - تَفْعِيلٌ / تَفْعِلَةٌ): Ortadaki harf şeddelenir; çokluk (teksîr) ve geçişlilik katar. Sonu illetli (nakıs) fiillerde mastarı تَفْعِلَةٌ vezninde gelir: • طَهَّرَ - يُطَهِّرُ - طَهِّرْ - تَطْهِيرٌ (Temizledi / Tathîr) • زَكَّى - يُزَكِّي - زَكِّ - تَزْكِيَةٌ (Arındırdı / Tezkiye) • 3. Müfâale Bâbı (فَاعَلَ - يُفَاعِلُ - مُفَاعَلَةٌ / فِعَالٌ): İlk harften sonra elif (ا) eklenir; karşılıklı yapma (işteşlik) ve gayret bildirir: • حَاسَبَ - يُحَاسِبُ - حَاسِبْ - مُحَاسَبَةٌ (Hesaba çekti / Muhasebe) • جَاهَدَ - يُجَاهِدُ - جَاهِدْ - مُجَاهَدَةٌ / جِهَادٌ (Mücadele etti / Mücahede)

Üç harfli kök fiile 2 harf eklenerek yapılan Humâsî (5 harfli) bâblar genellikle mutâvaat (dönüşlülük), gayret veya karşılıklı eylem bildirir: • Tefe''ul Bâbı (تَفَعَّلَ - يَتَفَعَّلُ - تَفَعُّلٌ): تَخَلَّقَ - يَتَخَلَّقُ - تَخَلُّقٌ (Ahlaklandı), تَكَبَّرَ - يَتَكَبَّرُ - تَكَبُّرٌ (Kibirlendi), تَذَكَّرَ - يَتَذَكَّرُ - تَذَكُّرٌ (Öğüt aldı / Hatırladı). • Tefâ'ul Bâbı (تَفَاعَلَ - يَتَفَاعَلُ - تَفَاعُلٌ): تَوَاضَعَ - يَتَوَاضَعُ - تَوَاضُعٌ (Alçakgönüllü oldu / Tevazu), تَعَاوَنَ - يَتَعَاوَنُ - تَعَاوُنٌ (Yardımlaştı), تَسَامَحَ - يَتَسَامَحُ - تَسَامُحٌ (Hoşgörülü oldu).

• İfti'âl Bâbı (اِفْتَعَلَ - يَفْتَعِلُ - اِفْتِعَالٌ): اِجْتَنَبَ - يَجْتَنِبُ - اِجْتِنَابٌ (Kaçındı / Uzak durdu), اِكْتَسَبَ - يَكْتَسِبُ - اِكْتِسَابٌ (Kazandı), اِتَّقَى - يَتَّقِي - اِتِّقَاءٌ (Aslı اِوْتَقَى; Allah'tan sakındı / Takva sahibi oldu). • İnfi'âl Bâbı (اِنْفَعَلَ - يَنْفَعِلُ - اِنْفِعَالٌ): اِنْقَادَ - يَنْقَادُ - اِنْقِيَادٌ (Boyun eğdi / İtaat etti).

Üç harfli köke 3 harf (اِسْتَـ) eklenerek yapılan Südâsî (6 harfli) bâb ise İstif'âl Bâbı (اِسْتَفْعَلَ - يَسْتَفْعِلُ - اِسْتِفْعَالٌ) olup temel olarak talep (isteme) bildirir: • اِسْتَغْفَرَ - يَسْتَغْفِرُ - اِسْتَغْفِرْ - اِسْتِغْفَارٌ (Allah'tan bağışlanma / mağfiret diledi) • اِسْتَقَامَ - يَسْتَقِيمُ - اِسْتَقِمْ - اِسْتِقَامَةٌ (Dosdoğru oldu / İstikamet üzere yaşadı) • اِسْتَعَاذَ - يَسْتَعِيذُ - اِسْتَعِذْ - اِسْتِعَاذَةٌ (Allah'a sığındı).

Kur'an-ı Kerim'de nefis tezkiyesini en açık biçimde konu edinen ayetler Şems Suresi 7-10. ayetlerdir: وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا (7) فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا (8) قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا (9) وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا (10) Anlamı: "Nefse ve onu düzgün bir biçimde şekillendirene (سَوَّى: Tef'îl bâbı), sonra da ona kötülüğünü (فُجُورَهَا) ve takvasını (تَقْوَاهَا) ilham edene (أَلْهَمَ: İf'âl bâbı) yemin olsun ki; nefsini arındıran (زَكَّى: Tef'îl bâbı) kesinlikle kurtuluşa ermiştir (أَفْلَحَ: İf'âl bâbı). Onu (günahla) örtüp kirleten ise ziyana uğramıştır."

Bir diğer temel ayet, A'lâ Suresi 14-15. ayetlerdir: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى (14) وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (15) Anlamı: "Arınan (تَزَكَّى: Tefe''ul bâbı) ve Rabbinin adını anıp namaz kılan (صَلَّى: Tef'îl bâbı) kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir."

Toplumsal ahlak ve yardımlaşma konusunda ise Mâide Suresi 2. ayette tefâ'ul bâbının emir kalıbı kullanılmıştır: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ Anlamı: "İyilik (الْبِرِّ) ve takva (التَّقْوَى) üzerinde yardımlaşın (تَعَاوَنُوا); günah (الْإِثْمِ) ve düşmanlık (الْعُدْوَانِ) üzerinde yardımlaşmayın. Allah'tan sakının (وَاتَّقُوا اللَّهَ)!"

Hz. Peygamber (s.a.v.) güzel ahlakın İslam'daki yerini şu cümlelerle ifade etmiştir: 1. إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ — "Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak (أُتَمِّمَ: تَمَّمَ tef'îl bâbı muzari) için gönderildim." 2. إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَيَّ وَأَقْرَبِكُمْ مِنِّي مَجْلِسًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحَاسِنَكُمْ أَخْلَاقًا — "Şüphesiz sizin bana en sevimli olanınız ve kıyamet günü meclis bakımından bana en yakın olanınız, ahlakça en güzel olanınızdır."

Muâz bin Cebel'e (r.a.) hitaben buyurulan meşhur hadis-i şerif ise takva, tezkiye ve ahlakın üç altın kuralını mezîd emir fiillerle özetler: اِتَّقِ اللَّهَ حَيْثُمَا كُنْتَ، وَأَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا، وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ (Tirmizî, Birr, 55). Anlamı: "Nerede olursan ol Allah'tan sakın (اِتَّقِ: İfti'âl emir); kötülüğün (السَّيِّئَةَ) ardından hemen bir iyilik (الْحَسَنَةَ) yap (أَتْبِعْ: İf'âl emir) ki onu silip yok etsin (تَمْحُهَا); insanlara da güzel ahlakla muamele et (خَالِقْ: Müfâale emir)!"

Nefis muhasebesi hakkında ise Hz. Ömer'in (r.a.) meşhur hikmetli sözü şöyledir: حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا، وَزِنُوا أَعْمَالَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُوزَنَ عَلَيْكُمْ Anlamı: "Hesaba çekilmeden (تُحَاسَبُوا: Müfâale meçhul muzari) önce nefislerinizi hesaba çekin (حَاسِبُوا: Müfâale emir); amelleriniz tartılmadan önce onları tartın!"

Hz. Peygamber'in (s.a.v.) nefis tezkiyesi ve güzel ahlak için yaptığı ve ümmetine öğrettiği iki meşhur nebevi dua, hutbe ve vaazlarda en çok okunan metinlerdendir: 1. Tezkiye Duası (Müslim, Zikir, 73): اللَّهُمَّ آتِ نَفْسِي تَقْوَاهَا، وَزَكِّهَا أَنْتَ خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا، أَنْتَ وَلِيُّهَا وَمَوْلَاهَا Anlamı: "Allah'ım! Nefsime takvasını ver (آتِ) ve onu arındır/temizle (زَكِّهَا); sen onu arındıranların en hayırlısısın (خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا). Sen onun velisi (sahibi) ve mevlasısın."

2. Güzel Ahlak Duası (Müslim, Müsâfirîn, 201): اللَّهُمَّ اهْدِنِي لِأَحْسَنِ الْأَخْلَاقِ لَا يَهْدِي لِأَحْسَنِهَا إِلَّا أَنْتَ، وَاصْرِفْ عَنِّي سَيِّئَهَا لَا يَصْرِفُ عَنِّي سَيِّئَهَا إِلَّا أَنْتَ Anlamı: "Allah'ım! Beni ahlakın en güzeline ilet (اهْدِنِي); onun en güzeline senden başka iletecek yoktur. Kötü ahlakı da benden uzaklaştır (اصْرِفْ عَنِّي); kötüsünü benden senden başka uzaklaştıracak yoktur."

Dini hitabet ve metin yazarlığında bir Müslümanın ahlaki sorumluluğu özetlenirken şu kalıp cümleler kullanılır: • يَجِبُ عَلَى الْمُسْلِمِ أَنْ يُزَكِّيَ نَفْسَهُ وَيَتَخَلَّقَ بِأَخْلَاقِ الْقُرْآنِ. (Müslümanın nefsini arındırması ve Kur'an ahlakıyla ahlaklanması gerekir.) • عَلَيْنَا أَنْ نَجْتَنِبَ الْكِبْرَ وَالْحَسَدَ وَالنِّفَاقَ. (Kibirden, hasetten ve münafıklıktan kaçınmamız gerekir.)