Kur'an-ı Kerim'de geçmiş peygamberlerin ve toplulukların ibret verici haberlerini aktaran kıssalar (قَصَصُ الْقُرْآنِ), müminlerin gönüllerini pekiştiren ve sabır ahlakını öğreten ilahi rehberlerdir. Kıssaların en güzeli (أَحْسَنُ الْقَصَصِ) olarak nitelendirilen Hz. Yusuf kıssasını Arapça metinler üzerinden incelemek ve bu metinlerde geçen mücerred-mezîd fiil kalıplarını kavramak, mesleki Arapça okuma ve anlama becerisini doğrudan geliştirmektedir.
Hz. Yusuf Kıssası (قِصَّةُ يُوسُفَ عَلَيْهِ السَّلَامُ) ve Ahsenü'l-Kasas
Kur'an-ı Kerim'in on ikinci suresi olan Yûsuf suresi, baştan sona tek bir peygamberin hayatını bütünlük içinde anlatan müstakil suredir ve 3. ayette bu kıssa أَحْسَنُ الْقَصَصِ (ahsenü'l-kasas — kıssaların en güzeli) olarak adlandırılmıştır. Hz. Yusuf (as), يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ (Hz. İbrahim oğlu Hz. İshak oğlu Hz. Yakup) peygamberin on iki oğlundan biridir ve kendisi de peygamberlikle görevlendirilmiştir.
Kıssa, küçük yaştaki Hz. Yusuf'un babasına gördüğü rüyayı (الرُّؤْيَا) anlatmasıyla başlar: إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ ("Babacığım! Gerçekten ben rüyamda on bir yıldız, güneş ve ayın bana secde ettiklerini gördüm" - Yûsuf, 4). Babası Hz. Yakup, şeytanın kışkırtmasıyla kardeşlerinin (إِخْوَةُ يُوسُفَ) onu kıskanabileceğini (الْحَسَدُ) belirterek rüyasını kardeşlerine anlatmamasını öğütlemiştir.
Kardeşleri kıskançlığa kapılarak Hz. Yusuf'u derin bir kuyuya (الْجُبُّ / الْبِئْرُ) atmışlar; oradan geçen bir kervan (السَّيَّارَةُ) onu bularak Mısır'a götürmüştür. Mısır'da iftiraya uğrayarak zindana (السِّجْنُ) atılan Hz. Yusuf, sabrı (الصَّبْرُ) ve iffeti (الْعِفَّةُ) sayesinde imtihanları kazanmış; rüya tabiri ilmiyle Mısır'ı yedi yıllık kıtlıktan (الْقَحْطُ) kurtararak عَزِيزُ مِصْرَ (Mısır hazinelerinin yöneticisi / veziri) olmuş ve sonunda kendisinden erzak istemeye gelen kardeşlerini لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ("Bugün size kınama yoktur") diyerek affetmiştir.
Kur'an'da Peygamber Kıssaları ve Ulu'l-Azm Peygamberler
Kur'an-ı Kerim'de yirmi beş peygamberin ismi açıkça zikredilmiş olup bunların on sekizi En'âm suresi 83-86. ayetlerde bir arada sayılmıştır: إِبْرَاهِيمُ، إِسْحَاقُ، يَعْقُوبُ، نُوحٌ، دَاوُدُ، سُلَيْمَانُ، أَيُّوبُ، يُوسُفُ، مُوسَى، هَارُونُ، زَكَرِيَّا، يَحْيَى، عِيسَى، إِلْيَاسُ، إِسْمَاعِيلُ، الْيَسَعُ، يُونُسُ، لُوطٌ (İbrahim, İshak, Yakup, Nuh, Davud, Süleyman, Eyyub, Yusuf, Musa, Harun, Zekeriyya, Yahya, İsa, İlyas, İsmail, Elyesa, Yunus ve Lut).
Peygamberler arasında en ağır zorluklara göğüs geren, tebliğde üstün sabır ve kararlılık gösteren beş büyük peygambere أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ (Ulu'l-Azm Peygamberler) denir. Ahkâf suresi 35 ve Şûrâ suresi 13. ayetlerde işaret edilen bu beş peygamber; نُوحٌ (Hz. Nuh), إِبْرَاهِيمُ (Hz. İbrahim), مُوسَى (Hz. Musa), عِيسَى (Hz. İsa) ve مُحَمَّدٌ (Hz. Muhammed) aleyhimüsselamdır.
Ulu'l-azm peygamberlerden ilki olan Hz. Nuh (as), kavmini putperestlikten (عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ) kurtarıp yalnız Allah'a ibadet etmeye (التَّوْحِيدُ) davet etmiş ve Ankebût suresi 14. ayette bildirildiği üzere kavmi arasında أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًا / تِسْعَ مِئَةٍ وَخَمْسِينَ عَامًا (dokuz yüz elli yıl) kalarak bıkmadan tebliğ yapmıştır. Yüce Allah'ın emriyle gemiyi (السَّفِينَةُ / الْفُلْكُ) inşa etmiş ve tufanda (الطُّوفَانُ) müminlerle birlikte kurtulmuştur.
Kavâid: Mücerred ve Mezîd Fiiller (الفعل المجرد والفعل المزيد)
Arapça dil bilgisinde fiiller, kök harflerine ilave (ziyade) harf alıp almamalarına göre el-fi'lü'l-mücerred (الفعل المجرد — yalın fiil) ve el-fi'lü'l-mezîd (الفعل المزيد — türemiş/ekli fiil) olmak üzere ikiye ayrılır. Bütün harfleri asli (kök) harf olan ve yapısında fazladan harf bulunmayan fiillere mücerred fiil denir; örneğin كَتَبَ (yazdı), عَلِمَ (bildi), حَفِظَ (korudu), نَصَحَ (öğüt verdi), صَبَرَ (sabretti) fiilleri üç kök harften oluşan sülâsî mücerred fiillerdir.
Asli kök harflerine bir, iki veya üç harf eklenerek yeni anlamlar (ettirgenlik, işteşlik, dönüşlülük veya talep) kazandırılan fiillere ise mezîd fiil (الفعل المزيد) denir. Sülâsî köke bir harf eklenen fiillere sülâsî mezîd rubâî (dört harfli) denir: أَرْسَلَ (gönderdi - إِفْعَال babı), أَغْرَقَ (boğdu), عَلَّمَ (öğretti - تَفْعِيل babı), فَضَّلَ (üstün kıldı) ve شَاهَدَ (izledi - مُفَاعَلَة babı).
Sülâsî köke iki harf eklenen fiillere sülâsî mezîd humâsî (beş harfli) denir: اِكْتَسَبَ (kazandı - اِفْتِعَال babı), اِنْكَسَرَ (kırıldı - اِنْفِعَال babı) ve تَعَلَّمَ (öğrendi - تَفَعُّل babı). Sülâsî köke üç harf (ا، س، ت) eklenen fiillere ise sülâsî mezîd südâsî (altı harfli - اِسْتِفْعَال babı) denir: اِسْتَغْفَرَ (bağışlanma diledi), اِسْتَقَامَ (dosdoğru oldu) ve اِسْتَخْرَجَ (çıkardı).
Örnekler
Örnek 1Kur'an-ı Kerim'de Yûsuf suresi 3. ayette Hz. Yusuf kıssası hangi sıfatla nitelendirilmiştir ve Hz. Yusuf'un soyu hangi peygamberlere dayanır?
Cevabı göster
Hz. Yusuf kıssası 'أَحْسَنُ الْقَصَصِ' (ahsenü'l-kasas — kıssaların en güzeli) sıfatıyla nitelendirilmiştir. Hz. Yusuf; Hz. İbrahim'in oğlu Hz. İshak'ın oğlu Hz. Yakup'un (يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ) oğludur.
Örnek 2Yûsuf suresi 4. ayette geçen 'إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ' ayetinin Türkçe anlamı nedir ve rüyadaki semboller neyi temsil etmektedir?
Cevabı göster
Ayet 'Gerçekten ben rüyamda on bir yıldız, güneş ve ayın bana secde ettiklerini gördüm' anlamındadır. On bir yıldız Hz. Yusuf'un on bir kardeşini, güneş ve ay ise anne ve babasını temsil etmektedir.
Örnek 3Hz. Yusuf'un Mısır'da zindandan çıktıktan sonra üstlendiği görev nedir ve Yûsuf suresi 55. ayette bu görevi neden talep etmiştir?
Cevabı göster
Hz. Yusuf Mısır hazinelerinin yöneticisi (عَزِيزُ مِصْرَ / خَزَائِنُ الْأَرْضِ) olmuştur. Yûsuf 55. ayette 'إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ' (Çünkü ben çok iyi koruyan ve bu işi bilen biriyim) diyerek kıtlık yıllarında halkı açlıktan kurtarmak için emanet ve liyakat sorumluluğuyla bu görevi istemiştir.
Örnek 4Ulu'l-azm peygamberler (أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ) kimlerdir ve Ankebût suresi 14. ayete göre Hz. Nuh kavmini kaç yıl tevhide davet etmiştir?
Cevabı göster
Ulu'l-azm peygamberler Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. Musa, Hz. İsa ve Hz. Muhammed'dir (as). Ankebût suresi 14. ayette bildirildiği üzere Hz. Nuh kavmi arasında 'تِسْعَ مِئَةٍ وَخَمْسِينَ عَامًا' (dokuz yüz elli yıl) kalarak tevhid mücadelesi vermiştir.
Örnek 5Aşağıdaki Arapça fiilleri 'mücerred' (المجرد) ve 'mezîd' (المزيد) olarak gruplandırınız: كَتَبَ، أَرْسَلَ، حَفِظَ، عَلَّمَ، صَبَرَ، اِسْتَغْفَرَ.
Cevabı göster
Mücerred (yalın 3 harfli) fiiller: كَتَبَ (yazdı), حَفِظَ (korudu), صَبَرَ (sabretti). Mezîd (ek almış) fiiller: أَرْسَلَ (gönderdi - 1 harf ekli), عَلَّمَ (öğretti - 1 harf ekli), اِسْتَغْفَرَ (bağışlanma diledi - 3 harf ekli).
Örnek 6Sülâsî mezîd fiillerden olan 'أَغْرَقَ' (boğdu), 'اِكْتَسَبَ' (kazandı) ve 'اِسْتَقَامَ' (dosdoğru oldu) fiillerinin sülâsî mücerred (üç harfli) köklerini ve aldıkları ziyade harf sayılarını yazınız.
Cevabı göster
أَغْرَقَ fiilinin kökü غَرِقَ olup başına 1 harf (أ) eklenmiştir. اِكْتَسَبَ fiilinin kökü كَسَبَ olup 2 harf (ا ve ت) eklenmiştir. اِسْتَقَامَ fiilinin kökü قَامَ (ق-و-م) olup başına 3 harf (ا، س، ت) eklenmiştir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Yûsuf suresi 4. ayette geçen 'إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ' ifadesindeki altı çizili 'أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا' tamlamasının doğru Türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
'أَحَدَ عَشَرَ' (ehade aşera) on bir, 'كَوْكَبًا' (kevkeben) ise yıldız demektir; tamlama 'on bir yıldız' anlamına gelir.
2Aşağıdaki peygamberlerden hangisi Kur'an-ı Kerim'de 'أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ' (Ulu'l-azm peygamberler) olarak adlandırılan beş büyük peygamber arasında yer almaz?
Ulu'l-azm peygamberler Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. Musa, Hz. İsa ve Hz. Muhammed'dir; Hz. Yusuf büyük bir peygamber olmakla birlikte bu beşli grupta yer almaz.
3Arapça dil bilgisinde kök harflerine ilave (ziyade) harf almamış yalın fiillere 'el-fi'lü'l-mücerred' (الفعل المجرد) denir. Buna göre aşağıdaki fiillerden hangisi 'sülâsî mücerred' bir fiildir?
'حَفِظَ' (korudu) fiili üç asli harften (ح-ف-ظ) oluşan sülâsî mücerred bir fiildir; diğer seçenekler ise mezîd (ek almış) fiillerdir.
4'أَرْسَلَ اللَّهُ نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ' (Allah, Nuh'u kavmine gönderdi) cümlesinde yer alan 'أَرْسَلَ' fiilinin yapısı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
'أَرْسَلَ' fiili, üç harfli 'رَسَلَ' kökünün başına hemze (أ) eklenmesiyle oluşturulmuş bir harf ziyadeli mezîd (إِفْعَال babı) fiildir.
5
- Kur'an-ı Kerim'de Yûsuf suresinde anlatılan Hz. Yusuf kıssası 'أَحْسَنُ الْقَصَصِ' (kıssaların en güzeli) olarak adlandırılmıştır.
Yûsuf suresi 3. ayette Hz. Yusuf kıssası ahsenü'l-kasas olarak nitelendirilmiştir.
- Hz. Yusuf'un kardeşleri onu kıskandıkları için önce Mısır zindanına (السِّجْنُ), oradan çıkarıp kuyuya (الْجُبُّ) atmışlardır.
Kardeşleri Hz. Yusuf'u önce kuyuya (الْجُبُّ) atmışlar; Mısır'a götürüldükten yıllar sonra iftiraya uğrayarak zindana (السِّجْنُ) girmiştir.
- Ankebût suresi 14. ayette Hz. Nuh'un kavmi arasında dokuz yüz elli yıl (تِسْعَ مِئَةٍ وَخَمْسِينَ عَامًا) kalarak tebliğ yaptığı bildirilmiştir.
Ayette 'elli yıl hariç bin yıl' (950 yıl) kavmi içinde kaldığı açıkça ifade edilmiştir.
- Arapçada 'عَلَّمَ' (öğretti) ve 'فَضَّلَ' (üstün kıldı) fiilleri ortadaki kök harfinin şeddelenmesiyle türetilmiş bir harf ekli mezîd fiillerdir.
تَفْعِيل (فَعَّلَ) babındaki fiiller orta harfin tekrarlanmasıyla bir harf ziyade almış mezîd fiillerdir.
- 'اِسْتَغْفَرَ' ve 'اِسْتَقَامَ' fiilleri sülâsî köklerine iki harf eklenerek oluşturulmuş beş harfli (humâsî) fiillerdir.
'اِسْتَفْعَلَ' kalıbındaki bu fiiller sülâsî köke üç harf (ا، س، ت) eklenerek oluşturulmuş altı harfli (südâsî) mezîd fiillerdir.
- Kur'an-ı Kerim'de Yûsuf suresinde anlatılan Hz. Yusuf kıssası 'أَحْسَنُ الْقَصَصِ' (kıssaların en güzeli) olarak adlandırılmıştır.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hz. Yusuf çocukken gördüğü rüyada on bir yıldızın, güneşin ve ayın kendisine ettiğini görmüştür.
- Hz. Yusuf, hükümdarın rüyasını yorumlayıp yedi yıllık kıtlığa karşı tedbir alarak hazinelerinin yöneticisi olmuştur.
- Kur'an-ı Kerim'de yirmi beş peygamberin on sekizi suresi 83-86. ayetlerde bir arada zikredilmiştir.
- Arapçada 'كَتَبَ' ve 'عَلِمَ' gibi bütün harfleri asli kök harf olan yalın fiillere fiil denir.
- Sülâsî köke 'ا، س، ت' olmak üzere üç harf eklenmesiyle kurulan 'اِسْتَغْفَرَ' fiili bir fiildir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hz. Yusuf kıssasının temel aşamalarını ve kıssa metninde geçen Arapça fiillerin mücerred-mezîd yapılarını üç adımda inceleyiniz.
1. ipucu: Hz. Yusuf'un rüyasını, kuyuya atılmasını ve Mısır'daki yükselişini Arapça anahtar kavramlarıyla özetleyiniz.
2. ipucu: Hz. Yusuf kıssasının ve ulu'l-azm peygamberlerin müminlere verdiği ahlaki mesajı belirtiniz.
3. ipucu: Kıssa cümlelerinde geçen 'حَفِظَ / صَبَرَ' ile 'أَرْسَلَ / عَلَّمَ / اِسْتَغْفَرَ' fiillerini mücerred ve mezîd olma bakımından karşılaştırınız.
Cevap: Birinci adım: Hz. Yusuf rüyasında (الرُّؤْيَا) on bir yıldız, güneş ve ayın kendisine secde ettiğini görmüş; kardeşlerinin kıskançlığı (الْحَسَدُ) yüzünden kuyuya (الْجُبُّ) atılmış, Mısır'da zindan (السِّجْنُ) imtihanını sabır ve iffetle aşarak Mısır azizi (عَزِيزُ مِصْرَ) olmuş ve kardeşlerini affetmiştir (الْعَفْوُ). İkinci adım: Bu kıssa ve ulu'l-azm peygamberlerin (أُولُو الْعَزْمِ) mücadelesi, sabreden ve iffetini koruyan kimseleri Allah'ın zilletten izzete kavuşturacağını öğretir. Üçüncü adım: Metinde geçen 'حَفِظَ' (korudu) ve 'صَبَرَ' (sabretti) fiilleri üç kök harften oluşan sülâsî mücerred fiillerdir; 'أَرْسَلَ' (+1 harf), 'عَلَّمَ' (+1 harf) ve 'اِسْتَغْفَرَ' (+3 harf) fiilleri ise köklerine ziyade harf almış mezîd fiillerdir.
Kısaca
- Yûsuf suresinde anlatılan Hz. Yusuf kıssası Kur'an-ı Kerim'de 'أَحْسَنُ الْقَصَصِ' (kıssaların en güzeli) olarak adlandırılmıştır.
- Hz. Yusuf kıskançlık sebebiyle atıldığı kuyudan (الْجُبُّ) ve iftira sonucu girdiği zindandan (السِّجْنُ) sabrı, iffeti ve ilmi sayesinde kurtularak Mısır azizi (عَزِيزُ مِصْرَ) olmuş ve kardeşlerini affetmiştir.
- En'âm suresi 83-86. ayetlerde 18 peygamber bir arada zikredilmiş; Hz. Nuh (950 yıl tebliğ), Hz. İbrahim, Hz. Musa, Hz. İsa ve Hz. Muhammed ise Ulu'l-Azm (أُولُو الْعَزْمِ) peygamberler olarak tanımlanmıştır.
- Arapçada tüm harfleri kök harf olan fiillere mücerred fiil (الفعل المجرد: كَتَبَ، عَلِمَ، حَفِظَ، صَبَرَ) denir.
- Kök harflerine bir (أَرْسَلَ، عَلَّمَ، شَاهَدَ), iki (اِكْتَسَبَ، اِنْكَسَرَ) veya üç (اِسْتَغْفَرَ، اِسْتَقَامَ) harf eklenmiş fiillere ise mezîd fiil (الفعل المزيد) adı verilir.