Bu hafta akaid metinlerindeki temel kavramları ve fiillerin kök harflerine göre sınıflandırılmasını birlikte ele alacağız. Fiil türlerini tanıyacak, ayrıntılı çekime girmeden kısa mazi-muzari örneklerini inceleyeceğiz.
Akide, akaid ve kelam
العَقيدَة kalpte yerleşmiş inancı ifade eder. Akaid, inanç esaslarıyla ilgili alandır. عِلْم التَّوْحيد tevhit ilmi; عِلْم الكَلام kelam ilmi anlamındadır.
Kelam, İslam inancını delillerle açıklayan ilim olarak tanıtılır. Bir metinde yalnız kavramı tanımak yetmez; yazarın o kavrama verdiği açıklamayı da belirlemek gerekir.
Bilgi kaynakları ve temel konular
Kitapta akaid ilminin bilgi kaynakları الخَبَر الصّادِق ve العَقْل السَّليم ifadeleriyle ele alınır. İlki doğru haber, ikincisi selim akıldır. Doğru haber Kur’an ve sünnetle ilişkilendirilir.
الإِلٰهِيّات Allah ve sıfatlarıyla; النُّبُوّات peygamberlikle; المَعاد ahiretle ilgili konuları belirtir. اليَوْم الآخِر de ahiret günü anlamındadır.
التَّوْحيد Allah’ın birliğini, الشِّرْك Allah’a ortak koşmayı adlandırır. الوَحْي vahiy; البَعْث diriliş anlamındadır. Bu terimler metindeki konu başlıklarını ayırmaya yardım eder.
İnançla ilgili nitelemeleri metinde ayır
المُؤْمِن iman eden kişiyi ifade eder. Kitaptaki tanımda المُنافِق, dışarıya iman etmiş gibi görünürken içten inanmayan kişi olarak açıklanır.
Bu kavramları bir metinde okurken verilen tanımdan hareket edilir. Örneğin yalnız dış görünüş veya tek bir davranış bilgisi, bir kişinin iç dünyası hakkında hüküm vermeye yeterli değildir.
Önce kök harflerini incele
أَقْسام الفِعْل fiilin türleri demektir. Aksâm-ı seb’a, kök harflerinin özelliklerine göre yedi fiil türünü ifade eder. Fiilde gördüğün her harf köke ait olmayabilir.
İllet harfleri ا، و، ي olarak tanıtılır. Kökünde illet harfi bulunmayan fiil sahih, bulunan fiil mu’tel olarak adlandırılır. Sahih fiiller üç, mu’tel fiiller dört başlık altında incelenir.
Örneğin يَكْتُبُ biçiminin başındaki ي muzari ekidir. Kök ك ت ب olduğundan bu ek fiili mu’tel yapmaz.
Üç sahih fiil türü
Salim fiilin kökünde illet harfi, hemze veya aynı iki kök harfinin birleşmesi bulunmaz: كَتَبَ örnektir.
Mehmuz fiilin kök harflerinden biri hemzedir: أَخَذَ ve قَرَأَ. Mudaaf fiilde ikinci ve üçüncü kök harfi aynıdır: رَدَّ ve مَدَّ.
Kısa mazi-muzari örnekleri: كَتَبَ — يَكْتُبُ yazdı–yazar/yazıyor; أَخَذَ — يَأْخُذُ aldı–alır/alıyor; رَدَّ — يَرُدُّ geri çevirdi–geri çevirir/çeviriyor.
Dört mu’tel fiil türü
Misal: İlk kök harfi illetlidir; وَقَفَ örnektir. Ecvef: Ortadaki kök harfi illetlidir; قالَ örnektir.
Nakıs: Son kök harfi illetlidir; مَشى örnektir. Lefif: İki kök harfi illetlidir; رَوى ve وَقى örnektir.
Kısa mazi-muzari örnekleri: وَقَفَ — يَقِفُ durdu–durur/duruyor; قالَ — يَقولُ söyledi–söyler/söylüyor; مَشى — يَمْشي yürüdü–yürür/yürüyor; رَوى — يَرْوي rivayet etti–rivayet eder/ediyor.
Türü tanımak için illet harfinin kökteki yerini veya sayısını belirle. Bu aşamada kişilere göre bütün çekimleri ezberlemek gerekmez.
Kısa bir metin oluşturma
Akaid konusunu anlatan kısa bir yazıda önce ana kavramı, ardından bilgi kaynağını veya konusunu belirt. Birbiriyle ilişkili, anlamı açık cümleler kur.
Yazıyı en çok beş cümleyle sınırla. Her cümlede kullanılan terimin anlamını ve fiilin biçimini kontrol et. Metni uzatmak yerine, temel bilgiyi doğru aktarmaya odaklan.
Örnekler
Örnek 1العَقْل السَّليم ile المَعاد ifadelerinden hangisi bilgi kaynağını, hangisi konu alanını belirtir?
Cevabı göster
العَقْل السَّليم selim akıl olarak bilgi kaynağını; المَعاد ahiretle ilgili konu alanını belirtir.
Örnek 2يَكْتُبُ sözcüğünde ي bulunduğu için fiilin mu’tel olduğunu söylemek neden yanlıştır?
Cevabı göster
Baştaki ي muzari ekidir; kök ك ت ب harflerinden oluşur. Kökünde illet harfi olmadığı için fiil sahihtir ve salim türündedir.
Örnek 3قَرَأَ fiilinde son harfin hemze olması hangi türü gösterir?
Cevabı göster
Mehmuz türünü. Hemze illet harfi değildir; mehmuz fiil sahih grubunda yer alır.
Örnek 4رَدَّ ile قالَ fiilleri hangi özellik bakımından farklıdır?
Cevabı göster
رَدَّ fiilinin ikinci ve üçüncü kök harfi aynıdır; mudaaf ve sahihtir. قالَ fiilinin ortadaki kök harfi illetlidir; ecvef ve mu’teldir.
Örnek 5وَقَفَ ve مَشى fiillerinin ikisi de mu’teldir. Neden aynı alt türde değildir?
Cevabı göster
İllet harfinin yeri farklıdır. وَقَفَ ilk kök harfi illetli olduğu için misal; مَشى son kök harfi illetli olduğu için nakıstır.
Örnek 6Akaid konusuyla ilgili iki kısa Arapça cümle yazınız.
Cevabı göster
نَدْرُسُ عِلْمَ التَّوْحيدِ. نُؤْمِنُ بِاليَوْمِ الآخِرِ. Anlamı: “Tevhit ilmini öğreniyoruz. Ahiret gününe inanıyoruz.” Cümleler aynı konu çevresinde temel kavramları kullanır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir sözlük kartında “Peygamberlikle ilgili konular” açıklaması bulunuyor. Hangi terimle eşleşmelidir?
النُّبُوّات peygamberlikle ilgili konu alanını belirtir.
2Kökünün iki harfi illetli olan fiil hangi türdedir?
Lefif fiillerde iki illetli kök harfi bulunur.
3أَخَذَ — يَأْخُذُ eşleştirmesi için hangi açıklama doğrudur?
Kökte hemze bulunduğu için fiil mehmuzdur; أَخَذَ mazi, يَأْخُذُ muzari örneğidir.
4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.
- Sahih fiilin kökünde illet harfi bulunmaz.
Hemze veya aynı kök harfinin tekrarı bulunabilir.
- Muzari eki olan her ي, kök harfi kabul edilir.
Çekim ekleri kökten ayrılmalıdır.
- Ecvef fiilde ortadaki kök harfi illetlidir.
قالَ bu türe örnektir.
- التَّوْحيد ve الشِّرْك aynı inanç kavramını adlandırır.
Tevhit Allah’ın birliği; şirk Allah’a ortak koşma kavramıdır.
- Sahih fiilin kökünde illet harfi bulunmaz.
5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.
- Kökünde hemze bulunan sahih fiil olarak adlandırılır.
- İkinci ve üçüncü kök harfi aynı olan fiil türündedir.
- الخَبَر الصّادِق ifadesi anlamındadır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Bir öğrenci وَقَفَ fiilini yalnız يَقِفُ biçiminden inceleyerek salim sayıyor. Nasıl bir kontrol yapmalıdır?
1. ipucu: Muzari biçiminde bütün kök harfleri görünmeyebilir.
2. ipucu: Mazi biçimiyle kök harflerini birlikte kontrol et.
Cevap: وَقَفَ biçimine ve köküne bakmalıdır. İlk kök harfi و olduğu için fiil misaldir; mu’tel grubunda yer alır.
8Akaid hakkında kısa bir metinde bilgi kaynağıyla konu alanını karıştırmamak için hangi iki soruyu sorabilirsin?
1. ipucu: Kaynak, bilginin dayanağıyla ilgilidir.
2. ipucu: Konu, incelenen alanı gösterir.
Cevap: “Bilgi hangi kaynağa dayanıyor?” ve “Hangi konu inceleniyor?” soruları sorulur. Selim akıl kaynak; ahiret ise konu örneğidir.
Kısaca
- Akaid metinlerinde kavram, bilgi kaynağı ve konu alanını ayır.
- Fiil türünü kök harflerine göre belirle; çekim ekini köke katma.
- Üç sahih ve dört mu’tel türünü kısa mazi-muzari örnekleriyle tanı.