Miladi 622 yılında gerçekleşen Hicret (الْهِجْرَةُ النَّبَوِيَّةُ), yalnız Mekke'den Medine'ye yapılan mekânsal bir yolculuk değil, İslam medeniyetinin devlet, hukuk, eğitim ve kardeşlik kurumlarıyla tarih sahnesine çıktığı dönüm noktasıdır. Üçüncü ünitenin bu ilk dersinde Peygamber Efendimizin Medine'de coşkuyla karşılanışını, Mescid-i Nebevî ve Suffe'nin inşasını, Ensar ile Muhacir arasındaki kardeşlik akdini (الْمُؤَاخَاةُ) Arapça metinler ve mezîd fiil kalıpları eşliğinde inceleyeceğiz.
Medine'ye Hicret, Karşılama ve Kuba Mescidi (الْهِجْرَةُ وَالِاسْتِقْبَالُ)
Mekkeli müşriklerin ağır baskı ve zulümleri üzerine Hz. Peygamber (s.a.v.) ve ashabı Allah'ın izniyle Mekke'den Yesrib'e hicret etmiştir (هَاجَرَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ مِنْ مَكَّةَ إِلَى يَثْرِبَ). Hicretle birlikte bu şehrin adı 'nurlanmış şehir / Peygamber şehri' anlamında el-Medînetü'l-Münevvere (الْمَدِينَةُ الْمُنَوَّرَةُ) veya Medînetü'r-Resûl (مَدِينَةُ الرَّسُولِ) olmuştur. Mekke'den göç eden Müslümanlara Muhacirûn (الْمُهَاجِرُونَ), onlara kucak açıp her türlü yardımı yapan Medineli Müslümanlara ise Ensâr (الْأَنْصَارُ) adı verilmiştir.
Hz. Peygamber, hicret yolculuğunda Medine yakınlarındaki Kuba köyünde konaklamış ve burada İslam tarihinin ilk mescidi olan Kuba Mescidi'ni (مَسْجِدُ قُبَاءٍ) inşa etmiştir; Kur'an-ı Kerim'de bu mescit 'ilk günden takva üzerine kurulan mescit' (مَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى) olarak övülmüştür (Tevbe, 9/108). Ayrıca Kuba'dan Medine'ye ilerlerken Ranûnâ Vadisi'nde (Cuma Mescidi yerinde) ilk cuma hutbesini okumuş ve ilk cuma namazını (أَوَّلُ صَلَاةِ جُمُعَةٍ) kıldırmıştır.
Medine halkı (Ensar), Allah Resulünü büyük bir sevinç ve coşkuyla karşılamıştır (اِسْتَقْبَلَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ الرَّسُولَ ﷺ بِالْفَرَحِ وَالسُّرُورِ). Her kabile Hz. Peygamber'i kendi evinde misafir etmek istemiş; Efendimiz ise kimseyi kırmamak için devesi Kasvâ'nın (النَّاقَةُ الْقَصْوَاءُ) serbest bırakılmasını istemiştir. Deve, Neccâroğulları mahallesinde Sehl ve Süheyl adlı iki yetim kardeşe ait arsaya çökmüş ve mescit inşaatı tamamlanıncaya kadar Hz. Peygamber Hz. Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin (أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ — Hâlid b. Zeyd) evinde misafir olmuştur (نَزَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِي بَيْتِ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ).
Mescid-i Nebevî'nin İnşası, Ashâb-ı Suffe ve Muâhât (بِنَاءُ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ وَالْمُؤَاخَاةُ)
Hz. Peygamber (s.a.v.), Medine'ye varışının ardından ilk toplumsal icraat olarak devesinin çöktüğü arsayı iki yetim gençten bedelini ödeyerek satın almış (اِشْتَرَى النَّبِيُّ ﷺ الْأَرْضَ مِنْ غُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ) ve Mescid-i Nebevî'nin (الْمَسْجِدُ النَّبَوِيُّ) inşasını başlatmıştır. İnşaatta kerpiç ve taş taşırken bizzat sahabeyle birlikte çalışmış (شَارَكَ الصَّحَابَةَ فِي الْبِنَاءِ وَحَمَلَ اللَّبِنَ بِيَدِهِ الشَّرِيفَةِ) ve böylece İslam toplumunda iş birliği ile tevazunun en güzel örneğini sergilemiştir.
Mescid-i Nebevî yalnız namaz kılınan bir ibadethane (مَكَانُ الْعِبَادَةِ) olmakla kalmamış; İslam devletinin yönetim ve istişare merkezi, elçilerin kabul edildiği yer, adalet divanı ve eğitim külliyesi işlevini görmüştür. Mescidin bitişiğine yapılan gölgelik alanda (es-Suffe — الصُّفَّةُ), ailesi ve evi olmayan yoksul sahabiler barınmış ve doğrudan Hz. Peygamber'den Kur'an, yazı ve dini ilimler öğrenmiştir. Ashâb-ı Suffe (أَصْحَابُ الصُّفَّةِ / أَهْلُ الصُّفَّةِ) olarak anılan bu topluluk, İslam tarihinin ilk yatılı üniversitesini oluşturmuştur (Hz. Ebû Hüreyre burada yetişen en meşhur sahabilerdendir).
Hz. Peygamber'in Medine'de gerçekleştirdiği ikinci büyük adım, Mekke'den her şeyini bırakıp gelen Muhacirler ile Medineli Ensar arasında kardeşlik akdi (Muâhât) (الْمُؤَاخَاةُ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ) kurmasıdır. Ensar, Muhacir kardeşlerini evlerine ve kazançlarına ortak ederek dünya tarihinde eşi görülmemiş bir diğergamlık (الْإِيثَارُ — îsâr) örneği göstermiştir (Haşr, 59/9). Üçüncü büyük adım olarak ise Medine'deki Müslümanlar, Yahudi kabileleri ve diğer gruplar arasında din ve vicdan hürriyetini, ortak savunmayı ve toplumsal barışı güvence altına alan Medine Sözleşmesi / Vesikası (وَثِيقَةُ الْمَدِينَةِ / الصَّحِيفَةُ) imzalanmıştır.
Ünite Metinlerinde Sülâsî Mezîd Fiillerin Kalıp ve Anlam Özellikleri
Medine dönemi okuma ve dinleme metinlerinde sülâsî mücerred (üç kök harfli) fiillere 1, 2 veya 3 harf eklenerek türetilen sülâsî mezîd fiiller (الْأَفْعَالُ الْمَزِيدَةُ) yoğun biçimde kullanılır. Kök harflerine bir harf eklenen (mezîd rubâî) üç temel kalıp vardır: Birincisi baştaki hemzeyle geçişlilik kazandıran İf'âl bâbı (أَفْعَلَ - يُفْعِلُ - إِفْعَالٌ: أَكْرَمَ ikram etti, أَسْلَمَ Müslüman oldu, أَنْفَقَ harcadı). İkincisi orta harfin şeddelenmesiyle yapılan Tef'îl bâbı (فَعَّلَ - يُفَعِّلُ - تَفْعِيلٌ: عَلَّمَ öğretti, أَسَّسَ kurdu, نَوَّرَ aydınlattı). Üçüncüsü ise ilk harften sonra elif eklenerek karşılıklı eylem bildiren Müfâale bâbı (فَاعَلَ - يُفَاعِلُ - مُفَاعَلَةٌ / فِعَالٌ: هَاجَرَ hicret etti, شَارَكَ katıldı, آخَى kardeş kıldı).
Kök harflerine iki harf eklenen (mezîd humâsî) kalıplar arasında Hicret metinlerinde en sık geçenler şunlardır: Başına hemze ve ilk kök harfinden sonra tâ eklenen İftî'âl bâbı (اِفْتَعَلَ - يَفْتَعِلُ - اِفْتِعَالٌ: اِجْتَمَعَ toplandı, اِشْتَرَى satın aldı, اِتَّخَذَ edindi); başına tâ eklenip orta harfi şeddelenen ve dönüşlülük bildiren Tefe''ul bâbı (تَفَعَّلَ - يَتَفَعَّلُ - تَفَعُّلٌ: تَعَلَّمَ öğrendi, تَحَدَّثَ konuştu); başına tâ ve ilk harften sonra elif eklenerek topluca/karşılıklı yapma bildiren Tefâ'ul bâbı (تَفَاعَلَ - يَتَفَاعَلُ - تَفَاعُلٌ: تَعَاوَنَ yardımlaştı, تَشَاوَرَ istişare etti).
Kök harflerine üç harf eklenen (mezîd südâsî) en yaygın kalıp ise başına اِسْتَـ eki getirilen ve genellikle bir şeyi isteme, talep etme veya o niteliğe bürünme anlamı katan İstif'âl bâbı (اِسْتَفْعَلَ - يَسْتَفْعِلُ - اِسْتِفْعَالٌ) kalıbıdır. Ünite metinlerinde geçen اِسْتَقْبَلَ (karşıladı), اِسْتَقَرَّ (yerleşti, istikrar buldu), اِسْتَشَارَ (danıştı, görüş aldı) ve اِسْتَغْفَرَ (bağışlanma diledi) fiilleri bu bâbın karakteristik örnekleridir.
Örnekler
Örnek 1Hz. Peygamber (s.a.v.) Medine'ye hicret ettiğinde şehrin adı nasıl değişmiştir ve hicret sürecinde inşa edilen ilk mescit hangisidir? Arapça kavramlarıyla açıklayınız.
Cevabı göster
Hicretten önce Yesrib (يَثْرِبُ) olarak bilinen şehrin adı, Hz. Peygamber'in teşrifiyle el-Medînetü'l-Münevvere (الْمَدِينَةُ الْمُنَوَّرَةُ — Nurlu Şehir) olmuştur. Hicret yolculuğu sırasında Medine yakınlarındaki Kuba'da inşa edilen Kuba Mescidi (مَسْجِدُ قُبَاءٍ), İslam tarihinde takva üzerine kurulan ilk mescittir.
Örnek 2Hz. Peygamber'in Medine'de toplumsal ve kurumsal yapıyı oluşturmak için gerçekleştirdiği üç temel faaliyeti Arapça isimleriyle sıralayınız.
Cevabı göster
Birincisi: İbadet, yönetim ve eğitim merkezi olan Mescid-i Nebevî'nin ve Ashâb-ı Suffe'nin inşası (بِنَاءُ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ وَالصُّفَّةِ). İkincisi: Muhacirler ile Ensar arasında kurulan kardeşlik akdi yani Muâhât (الْمُؤَاخَاةُ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ). Üçüncüsü: Şehirdeki tüm gruplarla imzalanan Medine Sözleşmesi/Vesikası (وَثِيقَةُ الْمَدِينَةِ).
Örnek 3شَارَكَ الصَّحَابَةُ فِي بِنَاءِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ ve اِسْتَقْبَلَ الْأَنْصَارُ الرَّسُولَ بِالْفَرَحِ cümlelerini Türkçeye çevirerek içlerindeki mezîd fiillerin bâblarını belirtiniz.
Cevabı göster
Birinci cümle: 'Sahabiler Mescid-i Nebevî'nin inşasına katıldılar'; buradaki شَارَكَ (şârake) fiili 1 harf eklenmiş müfâale (فَاعَلَ) bâbındandır. İkinci cümle: 'Ensar, Resulullah'ı sevinçle karşıladı'; buradaki اِسْتَقْبَلَ (istakbele) fiili 3 harf eklenmiş istif'âl (اِسْتَفْعَلَ) bâbındandır.
Örnek 4Mescid-i Nebevî'nin bitişiğinde kurulan 'es-Suffe' (الصُّفَّةُ) ve 'Ashâb-ı Suffe' (أَصْحَابُ الصُّفَّةِ) kavramlarının İslam eğitim tarihindeki yerini açıklayınız.
Cevabı göster
Suffe, Mescid-i Nebevî'nin bitişiğinde kimsesiz ve yoksul sahabilerin barınması ve ilim öğrenmesi için yapılan gölgelik (yatılı eğitim) bölümüdür. Burada kalarak vakitlerini Kur'an ve sünnet öğrenmeye adayan sahabilere Ashâb-ı Suffe denir; burası İslam medeniyetinin ilk eğitim kurumu (ilk İslam üniversitesi) kabul edilir.
Örnek 5Aşağıdaki mezîd fiilleri kök harf sayısına eklenen harf sayısına (1, 2 veya 3 harf eklenenler) göre gruplandırınız: أَسَّسَ , تَعَاوَنَ , اِسْتَقَرَّ , هَاجَرَ , تَعَلَّمَ.
Cevabı göster
Bir harf eklenenler (mezîd rubâî): أَسَّسَ (tef'îl bâbı — kurdu) ve هَاجَرَ (müfâale bâbı — hicret etti). İki harf eklenenler (mezîd humâsî): تَعَاوَنَ (tefâ'ul bâbı — yardımlaştı) ve تَعَلَّمَ (tefe''ul bâbı — öğrendi). Üç harf eklenen (mezîd südâsî): اِسْتَقَرَّ (istif'âl bâbı — yerleşti).
Örnek 6Hz. Peygamber'in Medine'ye ulaştığında kimin evinde misafir kaldığını ve Mescid-i Nebevî'nin yerinin nasıl belirlendiğini Arapça anahtar kelimelerle açıklayınız.
Cevabı göster
Hz. Peygamber Medine'ye girdiğinde devesi Kasvâ (النَّاقَةُ الْقَصْوَاءُ) Sehl ve Süheyl adlı iki yetime ait boş bir arsaya çökmüş; Efendimiz bu arsayı satın alarak Mescid-i Nebevî'nin yeri olarak belirlemiştir. Mescit ve odalar inşa edilinceye kadar ise en yakın evin sahibi olan Hz. Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin (أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ) evinde misafir kalmıştır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1آخَى النَّبِيُّ ﷺ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ. Yukarıdaki Arapça cümlede anlatılan ve Hz. Peygamber'in Medine'de gerçekleştirdiği tarihi olay aşağıdakilerden hangisidir?
Cümlede geçen آخَى بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ ifadesi 'Muhacirler ile Ensar arasında kardeşlik (Muâhât) kurdu' anlamına gelir.
2اِسْتَقْبَلَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ رَسُولَ اللّٰهِ ﷺ بِالْفَرَحِ وَالسُّرُورِ. Bu cümlenin başında yer alan اِسْتَقْبَلَ (karşıladı) fiilinin sülâsî mezîd bâbı ve eklenen harf sayısı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
اِسْتَقْبَلَ fiili ق - ب - ل kök harflerinin başına ا س ت (3 harf) eklenmesiyle oluşan İstif'âl (اِسْتَفْعَلَ) bâbında mezîd bir fiildir.
3Mescid-i Nebevî'nin bitişiğinde yoksul ve kimsesiz sahabilerin barınması, Kur'an ve sünneti öğrenmesi amacıyla kurulan eğitim bölümüne Arapçada ne ad verilir?
Mescid-i Nebevî'nin içindeki eğitim ve barınma gölgeliğine الصُّفَّةُ (es-Suffe), orada kalan ilim talebelerine ise أَصْحَابُ الصُّفَّةِ (Ashâb-ı Suffe) denir.
4Aşağıdaki Arapça cümlelerden hangisi 'Hz. Peygamber Medine'ye ulaştığında Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin evinde konakladı (misafir oldu)' anlamına gelmektedir?
نَزَلَ فِي بَيْتِ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ عِنْدَمَا وَصَلَ إِلَى الْمَدِينَةِ cümlesi 'Medine'ye ulaştığında Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin evinde konakladı' demektir.
5
- Allah rızası için Mekke'deki evlerini ve mallarını bırakarak Medine'ye göç eden Müslümanlara Arapçada الْمُهَاجِرُونَ (el-Muhâcirûn) denir.
الْمُهَاجِرُونَ hicret edenler (Muhacirler) demektir.
- Mescid-i Nebevî'nin inşa edildiği arsa, Hz. Peygamber tarafından Sehl ve Süheyl adlı iki yetim gençten bedeli ödenerek satın alınmıştır.
Yetim gençler arsayı bağışlamak istemiş ancak Hz. Peygamber yetim hakkını gözeterek arsayı bedeli karşılığında satın almıştır.
- Arapçada هَاجَرَ (hicret etti) ve شَارَكَ (katıldı) fiilleri hiçbir ek almamış sülâsî mücerred fiillerdir.
Her iki fiil de ilk kök harfinden sonra elif eklenerek türetilmiş müfâale (فَاعَلَ) bâbında sülâsî mezîd fiillerdir.
- Medine'deki Müslümanlar ile Yahudiler ve diğer kabileler arasındaki vatandaşlık ve barış ilkelerini belirleyen belgeye وَثِيقَةُ الْمَدِينَةِ (Medine Vesikası) denir.
وَثِيقَةُ الْمَدِينَةِ (veya es-Sahîfe) Medine Sözleşmesi anlamına gelir.
- İslam tarihinde takva üzerine inşa edilen ilk mescit Mekke'deki Kuba Mescidi'dir.
Kuba Mescidi ilk mescittir ancak Mekke'de değil, Medine yakınlarındaki Kuba yerleşimindedir.
- Allah rızası için Mekke'deki evlerini ve mallarını bırakarak Medine'ye göç eden Müslümanlara Arapçada الْمُهَاجِرُونَ (el-Muhâcirûn) denir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Hz. Peygamber'in hicretiyle birlikte Yesrib şehrinin adı الْمَدِينَةُ الْمُنَوَّرَةُ yani olarak değiştirilmiştir.
- İslam tarihinde hicret esnasında inşa edilen ilk mescit مَسْجِدُ قُبَاءٍ yani Mescidi'dir.
- Mescid-i Nebevî inşa edilinceye kadar Hz. Peygamber أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ yani hazretlerinin evinde misafir kalmıştır.
- تَعَاوَنَ الْمُسْلِمُونَ فِي بِنَاءِ الْمَسْجِدِ cümlesindeki تَعَاوَنَ fiili 'Müslümanlar ' anlamına gelen mezîd bir fiildir.
- Ensar'ın kendi ihtiyaçları varken Muhacir kardeşlerini kendilerine tercih etmeleri erdemine Arapçada الْإِيثَارُ yani adı verilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hz. Peygamber'in Medine'ye hicret ettikten sonra attığı üç temel adımı (Mescid-i Nebevî'nin inşası, Muâhât ve Medine Vesikası) içerisinden en az iki mezîd fiil (هَاجَرَ ، شَارَكَ ، آخَى ، أَسَّسَ) kullanarak Arapça üç kısa cümleyle özetleyiniz ve Türkçesini yazınız.
1. ipucu: Birinci cümlede هَاجَرَ (hicret etti) mezîd fiilini ve الْمَسْجِدَ النَّبَوِيَّ kavramını kullanınız.
2. ipucu: İkinci cümlede آخَى (kardeş yaptı) mezîd fiiliyle Muhacirler ve Ensar arasındaki Muâhât'ı ifade ediniz.
3. ipucu: Üçüncü cümlede أَسَّسَ (kurdu) mezîd fiiliyle Suffe'yi ve Medine Vesikası'nı (وَثِيقَةُ الْمَدِينَةِ) belirtiniz.
Cevap: 1. هَاجَرَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ وَبَنَى الْمَسْجِدَ النَّبَوِيَّ. (Hz. Peygamber Medine'ye hicret etti ve Mescid-i Nebevî'yi inşa etti.) 2. آخَى الرَّسُولُ ﷺ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ. (Resulullah Muhacirler ile Ensar'ı kardeş ilan etti.) 3. أَسَّسَ النَّبِيُّ ﷺ الصُّفَّةَ لِلتَّعْلِيمِ وَكَتَبَ وَثِيقَةَ الْمَدِينَةِ. (Hz. Peygamber eğitim için Suffe'yi kurdu ve Medine Sözleşmesi'ni yazdırdığı antlaşmayla ilan etti.)
Kısaca
- Hicretle birlikte Yesrib şehri el-Medînetü'l-Münevvere (الْمَدِينَةُ الْمُنَوَّرَةُ) adını almış; Mekke'den göç edenlere Muhacirûn (الْمُهَاجِرُونَ), Medineli yardımcılara Ensâr (الْأَنْصَارُ) denilmiştir.
- Hicret esnasında İslam'ın ilk mescidi olan Kuba Mescidi (مَسْجِدُ قُبَاءٍ) inşa edilmiş ve Ranûnâ Vadisi'nde ilk cuma namazı kılınmıştır.
- Hz. Peygamber Medine'de Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin evinde misafir kalmış; iki yetimden satın alınan arsaya bizzat çalışarak Mescid-i Nebevî'yi (الْمَسْجِدُ النَّبَوِيُّ) inşa etmiştir.
- Mescidin bitişiğinde ilk İslam okulu olan Suffe (الصُّفَّةُ) kurulmuş, Ensar ile Muhacir arasında kardeşlik akdi (الْمُؤَاخَاةُ) yapılmış ve Medine Vesikası (وَثِيقَةُ الْمَدِينَةِ) imzalanmıştır.
- Ünite metinlerinde هَاجَرَ ، شَارَكَ ، آخَى (müfâale), أَسَّسَ ، عَلَّمَ (tef'îl), اِجْتَمَعَ ، اِشْتَرَى (iftî'âl), تَعَاوَنَ (tefâ'ul) ve اِسْتَقْبَلَ ، اِسْتَقَرَّ (istif'âl) gibi sülâsî mezîd fiiller yer almaktadır.