Kur'an-ı Kerim'de anlatılan kıssalar yalnızca peygamberlerin hayatlarıyla sınırlı olmayıp, Allah'ın kendilerine hikmet ve derin kavrayış bahşettiği salih kulların kıssalarını da içerir. Lokman suresi 12-19. ayetlerde yer alan Hz. Lokman'ın (لُقْمَانُ الْحَكِيمُ) oğluna verdiği öğütler; hem Arapça dil bilgisindeki emir, nehiy ve mezîd fiil kalıplarının en beliğ örneklerini sunar hem de İslam ahlak ve eğitim felsefesinin özünü oluşturur.
Hz. Lokman Kıssası (قِصَّةُ لُقْمَانَ الْحَكِيمِ) ve Hikmet Kavramı
Kur'an-ı Kerim'in 31. suresi adını bilge kişiliğiyle tanınan Hz. Lokman'dan (لُقْمَانُ الْحَكِيمُ) alır. İslam âlimlerinin çoğunluğuna göre Hz. Lokman bir peygamber değil, Allah'ın kendisine hikmet (الْحِكْمَةُ — ilim, isabetli görüş, söz ve davranışta doğruluk) verdiği salih bir veli kuldur.
Lokman suresi 12. ayette 'Andolsun biz Lokman'a: Allah'a şükret! diyerek hikmet verdik' (وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ) buyrulur. Hikmetin ilk gereği nimetleri vereni tanıyıp O'na şükretmektir (الشُّكْرُ); şükreden kendi iyiliği için şükretmiş olur, nankörlük eden (مَنْ كَفَرَ) ise bilmelidir ki Allah hiçbir şeye muhtaç değildir.
Hz. Lokman oğluna hitap ederken şefkat ve sevgi bildiren küçültme (tasgîr) ifadesiyle 'Yâ büneyye! (Ey yavrucuğum!)' (يَا بُنَيَّ) demiştir. İlk ve en büyük öğüdü ise tevhid inancı üzerinedir: 'Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; çünkü şirk gerçekten çok büyük bir zulümdür' (يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ).
Hz. Lokman'ın İbadet ve Ahlak Öğütleri (Lokman 17-19)
Hz. Lokman tevhid ve Allah'ın her şeyi (hardal tanesi ağırlığınca olsa bile) bildiğini hatırlattıktan sonra oğluna dört temel ibadet ve sorumluluk emreder (Lokman, 17): 1) Namazı dosdoğru kıl (أَقِمِ الصَّلَاةَ), 2) İyiliği emret (وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ), 3) Kötülükten sakındır (وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ), 4) Başına gelene sabret (وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ).
Ardından toplumsal ilişkilerde kibir ve gösterişten sakındıran nehiy (yasaklama) öğütlerini sıralar (Lokman, 18): 'İnsanlardan kibirlenerek yüzünü çevirme' (وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ) ve 'Yeryüzünde böbürlenerek yürüme' (وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا); çünkü Allah kendini beğenmiş ve çokça övünen kimseleri (كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ) sevmez.
Son öğüdünde ise (Lokman, 19) günlük davranışta itidal ve nezaket ölçüsünü koyar: 'Yürüyüşünde tabii ve ölçülü ol' (وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ) ve 'Sesini alçalt (bağırarak konuşma)' (وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ).
Kavâid: Kıssada Geçen Mücerred ve Mezîd Fiiller
Hz. Lokman kıssasında geçen fiiller yapı bakımından mücerred (yalın) ve mezîd (ek almış) fiillerin uygulanışı için zengin örnekler içerir. Kök harflerinden oluşan شَكَرَ (şükretti — emri: اشْكُرْ), أَمَرَ (emretti — emri: أْمُرْ), نَهَى (yasakladı — emri: انْهَ), صَبَرَ (sabretti — emri: اصْبِرْ), قَصَدَ (ölçülü oldu — emri: اقْصِدْ) ve مَشَى (yürüdü) fiilleri sülâsî mücerred fiillerdir.
Kök harflerine bir harf eklenerek elde edilen sülâsî mezîd rubâî (dört harfli) fiillere ise şu örnekler verilir: Başına hemze eklenen (إفعال babı) آتَى (verdi), أَشْرَكَ (ortak koştu — nehyi: لَا تُشْرِكْ), أَوْصَى (tavsiye/vasiyet etti), أَقَامَ (dosdoğru kıldı — emri: أَقِمْ) ve أَصَابَ (isabet etti) fiilleridir.
Ortadaki harfi şeddelenen (تفعيل babı) صَعَّرَ (kibirle yüzünü buruşturup çevirdi — nehyi: لَا تُصَعِّرْ) ve نَبَّأَ (haber verdi) fiilleri de sülâsî mezîd rubâî grubunda yer alır. Başına hemze ve ortaya tâ eklenen (افتعل babı) اخْتَالَ (kibirlendi — ismi fâili: مُخْتَالٌ) ise beş harfli (humâsî) mezîd fiildir.
Örnekler
Örnek 1Lokman suresi 13. ayette geçen 'يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ' ilahi kelamını Türkçeye çevirerek içerdiği nehiy (yasaklama) fiilini gösteriniz.
Cevabı göster
Anlamı: 'Ey yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; doğrusu şirk (Allah'a ortak koşmak) çok büyük bir zulümdür.' Cümledeki nehiy fiili 'لَا تُشْرِكْ' (ortak koşma!) ifadesidir ve 'أَشْرَكَ' mezîd fiilinden türetilmiştir.
Örnek 2Lokman suresi 17. ayette yer alan 'يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ' ayetindeki dört emir fiilini ve Türkçe anlamlarını yazınız.
Cevabı göster
1) أَقِمْ (أَقِمِ الصَّلَاةَ): Namazı dosdoğru kıl! 2) أْمُرْ (وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ): İyiliği emret! 3) انْهَ (وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ): Kötülükten sakındır/vazgeçir! 4) اصْبِرْ (وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ): Başına gelene sabret!
Örnek 3Hz. Lokman'ın oğluna verdiği 'وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا' öğüdünde yasaklanan iki kötü huydan ne kastedilmektedir?
Cevabı göster
'لَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ' ifadesiyle insanları küçümseyerek kibirle onlardan yüz çevirmek, 'لَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا' ifadesiyle de yeryüzünde çalım satarak ve böbürlenerek yürümek yasaklanmıştır.
Örnek 4'وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ' ayetinde Hz. Lokman'ın tavsiye ettiği yürüyüş ve konuşma adabını açıklayınız.
Cevabı göster
'اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ' (Yürüyüşünde ölçülü ve tabii ol) ifadesiyle ne kibirli ne de aşırı gevşek olmadan mutedil yürümek; 'اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ' (Sesini alçalt) ifadesiyle de insanları rahatsız edecek şekilde bağırmadan, yumuşak ve vakur bir ses tonuyla konuşmak emredilmiştir.
Örnek 5Kıssada geçen 'شَكَرَ، أَوْصَى، صَبَرَ، صَعَّرَ' fiillerini mücerred (yalın) ve mezîd (ek almış) olmalarına göre gruplandırınız.
Cevabı göster
'شَكَرَ' (şükretti) ve 'صَبَرَ' (sabretti) fiilleri üç asli kök harfinden oluştuğu için sülâsî mücerreddir. 'أَوْصَى' (baştaki hemze ile mezîd) ve 'صَعَّرَ' (ortadaki ayn harfinin şeddelenmesiyle mezîd) fiilleri ise sülâsî mezîd rubâî fiillerdir.
Örnek 6Lokman suresi 14. ayette geçen 'وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ' ifadesinin anlamını ve aile ahlakındaki önemini belirtiniz.
Cevabı göster
'Biz insana anne ve babasına iyi davranmasını tavsiye (emr) ettik' anlamına gelir. Tevhid inancından hemen sonra anne babaya iyilik ve teşekkürün zikredilmesi, İslam'da ebeveyn hakkının ne kadar yüce olduğunu gösterir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Lokman suresi 13. ayette Hz. Lokman'ın oğluna hitaben söylediği 'يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ' cümlesinin doğru Türkçe karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?
'لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ' Allah'a ortak koşma, 'إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ' ise çünkü şirk gerçekten büyük bir zulümdür anlamına gelir.
2Hz. Lokman'ın öğütlerinde yer alan aşağıdaki Arapça ifadelerden hangisi 'Kötülükten sakındır (vazgeçirmeye çalış)!' anlamına gelen emir cümlesidir?
'الْمَعْرُوف' iyilik, 'الْمُنْكَر' ise kötülük demektir; 'وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ' ifadesi 'Kötülükten sakındır / nehyet!' anlamına gelir.
3Aşağıdaki fiillerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır (sülâsî mezîd bir fiildir)?
شَكَرَ، صَبَرَ، وَعَظَ ve قَصَدَ fiilleri 3 harfli sülâsî mücerred iken; أَشْرَكَ fiili başına hemze eklenmiş 4 harfli sülâsî mezîd bir fiildir.
4Lokman suresi 18. ayette geçen 'وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ' nehiy cümlesinde yasaklanan davranış aşağıdakilerden hangisidir?
'خَدّ' yanak/yüz, 'لَا تُصَعِّرْ' ise kibirle yüzünü buruşturup çevirme demektir; insanları küçümsemeyi yasaklar.
5
- Kur'an-ı Kerim'de Lokman suresi 12. ayette Hz. Lokman'a Allah'a şükretmesi için 'hikmet' (الْحِكْمَة) verildiği bildirilmektedir.
Ayette 'وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ' buyrulmaktadır.
- 'يَا بُنَيَّ' hitabı Arapçada şefkat ve sevgi bildiren 'Ey yavrucuğum / oğulcuğum!' anlamında bir sesleniştir.
İbn (oğul) kelimesinin tasgîr (küçültme ve sevgi) kipidir.
- 'وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ' cümlesi 'Yeryüzünde hızlıca koşarak yürü!' anlamına gelmektedir.
'صَوْت' ses demektir; bu ifade 'Sesini alçalt / kıs!' anlamına gelir.
- Hz. Lokman'ın öğütlerinde namazı kılmak, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak ve sabretmek 'عَزْمُ الْأُمُورِ' (azmedilmeye değer önemli işler) olarak nitelendirilmiştir.
Lokman suresi 17. ayetin sonunda 'إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ' buyrulmuştur.
- 'أَقَامَ' ve 'أَوْصَى' fiilleri hiçbir ek almamış sülâsî mücerred fiillerdir.
Her iki fiil de başlarına hemze (أ) eklenerek oluşturulmuş sülâsî mezîd (rubâî) fiillerdir.
- Kur'an-ı Kerim'de Lokman suresi 12. ayette Hz. Lokman'a Allah'a şükretmesi için 'hikmet' (الْحِكْمَة) verildiği bildirilmektedir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ (Andolsun biz Lokman'a hikmet verdik).
- يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ (Çünkü şirk büyük bir zulümdür).
- وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ (İnsana anne babasına iyi davranmasını tavsiye ettik).
- وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ (Yeryüzünde böbürlenerek yürüme).
- يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ (Kötülükten sakındır).
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Hz. Lokman'ın oğluna verdiği öğütleri; İnanç (Akide), İbadet ve Sosyal Ahlak olmak üzere üç başlık altında Arapça anahtar ifadeleriyle birlikte sınıflandırınız.
1. ipucu: İnanç boyutunda tevhid ve şirkten sakınma öğüdünü (لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ) belirtiniz.
2. ipucu: İbadet ve sorumluluk boyutunda namaz, emr-i bi'l-maruf ve sabır emirlerini yazınız.
3. ipucu: Sosyal ahlak boyutunda tevazu, yürüyüşte itidal ve ses tonunu alçaltma ilkelerini açıklayınız.
Cevap: Birinci boyut (İnanç/Akide): Allah'a şükretmek (اشْكُرْ لِلَّهِ), Allah'a ortak koşmamak (لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ) ve Allah'ın gizli-açık her amelden haberdar olduğuna inanmaktır. İkinci boyut (İbadet): Namazı dosdoğru kılmak (أَقِمِ الصَّلَاةَ), iyiliği emredip kötülükten sakındırmak (وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ) ve musibetlere sabretmektir (وَاصْبِرْ). Üçüncü boyut (Sosyal Ahlak): Anne babaya iyilik etmek (بِرُّ الْوَالِدَيْنِ), insanlardan kibirle yüz çevirmemek (لَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ), yürüyüşte ölçülü olmak (اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ) ve sesi alçaltmaktır (اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ).
Kısaca
- Kur'an-ı Kerim'de Lokman suresi 12-19. ayetlerde Hz. Lokman'a (لُقْمَانُ الْحَكِيمُ) hikmet verildiği ve oğluna yaptığı nasihatler anlatılır.
- Hz. Lokman'ın ilk öğüdü 'يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ' (Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; çünkü şirk büyük bir zulümdür) cümlesidir.
- İbadet ve sorumluluk alanında namazı kılmak (أَقِمِ الصَّلَاةَ), iyiliği emretmek (وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ), kötülükten sakındırmak (وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ) ve sabretmek (وَاصْبِرْ) emredilmiştir.
- Ahlak alanında insanlardan kibirle yüz çevirmemek (لَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ), böbürlenerek yürümemek (لَا تَمْشِ مَرَحًا), yürüyüşte ölçülü olmak (اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ) ve sesi alçaltmak (اغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ) öğütlenmiştir.
- Kıssada geçen شَكَرَ، وَعَظَ، صَبَرَ، قَصَدَ fiilleri sülâsî mücerred; أَشْرَكَ، أَوْصَى، أَقَامَ، صَعَّرَ، اخْتَالَ fiilleri ise sülâsî mezîd fiillerdir.