Mesleki Arapça dersimizin birinci ünitesinin üçüncü ve son dersinde, Yüce Allah'ın Kur'an-ı Kerim ve hadislerde geçen en güzel isimlerini konu edinen 'el-Esmâü'l-Hüsnâ' (الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى) metnini inceleyeceğiz. Dil bilgisi (kavâid) bölümünde ise geçen hafta öğrendiğimiz sahih fiilin karşısında yer alan 'Mu'tel Fiil ve Kısımları' (أَقْسَامُ الْفِعْلِ الْمُعْتَلِّ: Misal, Ecvef, Nâkıs ve Lefîf) konusunu örneklerle kavrayacağız.
1. Metin ve Kelimeler: el-Esmâü'l-Hüsnâ (الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى)
Kur'an-ı Kerim'de A'râf suresi 180. ayette وَلِلّٰهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا ('En güzel isimler Allah'ındır; o hâlde O'na o güzel isimlerle dua edin!') buyrulmaktadır. Hz. Peygamber de bir hadis-i şerifinde إِنَّ لِلّٰهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا، مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ ('Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi vardır; kim bunları öğrenip gereğiyle amel ederse cennete girer.') müjdesini vermiştir.
Ders metnimizde geçen ve Haşr suresi 22-24. ayetlerde sıralanan başlıca Esmâ-i Hüsnâ şunlardır: الرَّحْمٰنُ (dünyada bütün mahlukata merhamet eden), الرَّحِيمُ (ahirette müminlere şefkat gösteren), الْمَلِكُ (mülkün gerçek sahibi ve hükümdarı), الْقُدُّوسُ (her türlü eksiklik ve kusurdan münezzeh olan), السَّلَامُ (esenlik ve selamet kaynağı), الْمُؤْمِنُ (kalplere iman ve güven veren), الْعَزِيزُ (mutlak izzet ve galibiyet sahibi), الْخَالِقُ (yoktan var eden), الْبَارِئُ (uyumlu ve kusursuz yaratan), الْمُصَوِّرُ (varlıklara şekil ve suret veren).
2. Dil Bilgisi: Mu'tel Fiil (الْفِعْلُ الْمُعْتَلُّ) Nedir?
Arapçada و (vâv), ا (elif) ve ي (yâ) harflerine illet harfleri (حُرُوفُ الْعِلَّةِ) denir. Bir fiilin mazi üçlü (sülâsî mücerred) kök harfleri arasında bu üç illet harfinden en az biri bulunuyorsa o fiile Mu'tel Fiil (الْفِعْلُ الْمُعْتَلُّ) adı verilir.
Bir fiilin sahih mi yoksa mu'tel mi olduğunu belirlemek için fiil her zaman mazi 3. tekil eril (هُوَ) sülâsî köküne indirgenir ve muzâriat veya zamir ekleri atılır. İllet harfinin fiilin başında, ortasında veya sonunda bulunmasına göre mu'tel fiiller dört kısma ayrılır: 1) Misal (الْمِثَالُ), 2) Ecvef (الْأَجْوَفُ), 3) Nâkıs (النَّاقِصُ), 4) Lefîf (اللَّفِيفُ).
3. Misal (الْمِثَالُ), Ecvef (الْأَجْوَفُ) ve Nâkıs (النَّاقِصُ) Fiiller
1) Misal Fiil (الْفِعْلُ الْمِثَالُ): İlk kök harfi (fâü'l-fiili) illet harfi (و veya ي) olan fiildir. İlk harfi vâv olanlara Misâl-i Vâvî (وَعَدَ - söz verdi, وَجَدَ - buldu, وَصَلَ - ulaştı, وَهَبَ - bağışladı), ilk harfi yâ olanlara Misâl-i Yâî (يَسُرَ - kolaylaştı, يَبِسَ - kurudu) denir. 2) Ecvef Fiil (الْفِعْلُ الْأَجْوَفُ): Orta kök harfi (aynü'l-fiili) illet harfi olan fiildir. Örneğin قَالَ - يَقُولُ (dedi), كَانَ - يَكُونُ (oldu), صَامَ - يَصُومُ (oruç tuttu), بَاعَ - يَبِيعُ (sattı), زَارَ - يَزُورُ (ziyaret etti), خَافَ - يَخَافُ (korktu).
3) Nâkıs Fiil (الْفِعْلُ النَّاقِصُ): Son kök harfi (lâmü'l-fiili) illet harfi olan fiildir. Örneğin دَعَا - يَدْعُو (dua etti/çağırdı), عَفَا - يَعْفُو (affetti), هَدَى - يَهْدِي (hidayet verdi), بَنَى - يَبْنِي (inşa etti), رَمَى - يَرْمِي (attı), رَضِيَ - يَرْضَى (razı oldu), خَشِيَ - يَخْشَى (haşyet duydu).
4. Lefîf Fiil (الْفِعْلُ اللَّفِيفُ): Lefîf-i Mefrûk ve Lefîf-i Makrûn
4) Lefîf Fiil (الْفِعْلُ اللَّفِيفُ): Üç kök harfinden ikisi illet harfi olan fiildir ve illet harflerinin dizilişine göre ikiye ayrılır: a) Lefîf-i Mefrûk (اللَّفِيفُ الْمَفْرُوقُ): Birinci ve üçüncü kök harfi illetli olup ortadaki harfi sahih olan (yani iki illet harfinin arası ayrılmış olan) fiillerdir. Örnek: وَقَى (korudu), وَفَى (sözünü yerine getirdi), وَعَى (kavradı, ezberledi), وَلِيَ (dost/veli oldu).
b) Lefîf-i Makrûn (اللَّفِيفُ الْمَقْرُونُ): İkinci ve üçüncü kök harfi peş peşe illetli olup birinci harfi sahih olan (yani iki illet harfi yan yana gelen) fiillerdir. Örnek: طَوَى (katladı, dürdü), رَوَى (rivayet etti, suladı), نَوَى (niyet etti), كَوَى (dağladı, ütüledi), هَوَى (düştü, sevdi).
5. Ayet ve Hadislerde Mu'tel Fiil Çözümlemeleri
Kur'an-ı Kerim'de geçen tevhit ve Esmâ-i Hüsnâ ayetlerindeki fiilleri incelediğimizde mu'tel fiillerin çok sık kullanıldığını görürüz: Örneğin قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ ayetindeki قُلْ (De!) emir fiilinin mazi kökü قَالَ olup ecvef fiildir. لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ ayetindeki يَلِدْ fiilinin mazi kökü وَلَدَ olup misal fiildir.
فَادْعُوهُ بِهَا ayetindeki ادْعُوا emir fiilinin mazi kökü دَعَا olup nâkıs fiildir. إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ ayetindeki يَخْشَى fiilinin mazi kökü خَشِيَ olup nâkıs fiildir. فَوَقَاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِكَ الْيَوْمِ ayetindeki وَقَى fiili ise 1. ve 3. harfi illetli olduğu için lefîf-i mefrûk fiildir.
6. 1. Ünite Genel Dil Bilgisi Özeti: Sahih ve Mu'tel Fiillerin Bütünü
Böylece 1. ünitemiz boyunca Arapçada fiilleri kök harflerinin yapısına göre iki ana gruba ve yedi alt başlığa ayırmış olduk: A) Sahih Fiil (الْفِعْلُ الصَّحِيحُ - Kökünde illet harfi olmayan): 1. Sâlim (عَبَدَ), 2. Mehmûz (أَمَرَ), 3. Mudâaf (حَجَّ).
B) Mu'tel Fiil (الْفِعْلُ الْمُعْتَلُّ - Kökünde illet harfi bulunan): 1. Misal (وَعَدَ), 2. Ecvef (قَالَ), 3. Nâkıs (دَعَا), 4. Lefîf (وَقَى / رَوَى).
Örnekler
Örnek 1Mu'tel fiil (الْفِعْلُ الْمُعْتَلُّ) nedir ve kaça ayrılır? Her bir kısmına birer Arapça fiil örneği veriniz.
Cevabı göster
Asli (kök) harflerinden bir veya ikisi illet harfi (و - ا - ي) olan fiillere Mu'tel Fiil denir. Dört kısma ayrılır: 1. Misal (الْمِثَالُ - ilk harfi illetli): وَعَدَ (vaat etti) 2. Ecvef (الْأَجْوَفُ - orta harfi illetli): قَالَ (dedi) 3. Nâkıs (النَّاقِصُ - son harfi illetli): دَعَا (dua etti) 4. Lefîf (اللَّفِيفُ - iki harfi illetli): وَقَى (korudu - Mefrûk) / رَوَى (rivayet etti - Makrûn).
Örnek 2Aşağıdaki fiilleri Mu'tel fiilin kısımlarına (Misal, Ecvef, Nâkıs, Lefîf-i Mefrûk, Lefîf-i Makrûn) göre sınıflandırınız: وَجَدَ - صَامَ - هَدَى - وَفَى - طَوَى
Cevabı göster
- وَجَدَ (buldu): İlk harfi 'vâv' olduğu için Misal (الْمِثَالُ). - صَامَ (oruç tuttu): Orta harfi 'elif' olduğu için Ecvef (الْأَجْوَفُ). - هَدَى (hidayet verdi): Son harfi 'yâ/elif-i maksûre' olduğu için Nâkıs (النَّاقِصُ). - وَفَى (vefa gösterdi): 1. ve 3. harfi illetli olduğu için Lefîf-i Mefrûk (اللَّفِيفُ الْمَفْرُوقُ). - طَوَى (katladı): 2. ve 3. harfi yan yana illetli olduğu için Lefîf-i Makrûn (اللَّفِيفُ الْمَقْرُونُ).
Örnek 3A'râf suresi 180. ayette geçen 'وَلِلّٰهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا' cümlesini Türkçeye çeviriniz ve 'فَادْعُوهُ' kelimesindeki fiilin türünü açıklayınız.
Cevabı göster
Anlamı: 'En güzel isimler Allah'ındır; o hâlde O'na o güzel isimlerle dua edin!' 'فَادْعُوهُ' kelimesindeki 'ادْعُوا' emir fiilinin mazi sülâsî kökü 'دَعَا' (dua etti / çağırdı) fiilidir. Son kök harfi illetli olduğu için Mu'tel - Nâkıs (النَّاقِصُ) fiildir.
Örnek 4Haşr suresi 23-24. ayetlerde geçen 'الْمَلِكُ', 'الْقُدُّوسُ', 'السَّلَامُ', 'الْخَالِقُ' ve 'الْمُصَوِّرُ' isimlerinin anlamlarını yazınız.
Cevabı göster
- الْمَلِكُ (el-Melik): Mülkün gerçek sahibi ve mutlak hükümdarı. - الْقُدُّوسُ (el-Kuddûs): Her türlü eksiklik, kusur ve noksanlıktan uzak (münezzeh) olan. - السَّلَامُ (es-Selâm): Kullarını selamete çıkaran, esenlik veren. - الْخَالِقُ (el-Hâlik): Her şeyi takdir edip yoktan yaratan. - الْمُصَوِّرُ (el-Musavvir): Yaratılanlara en güzel şekil ve sureti veren.
Örnek 5'أَخَذَ' (aldı) fiili ile 'قَالَ' (dedi) fiilini sahih ve mu'tel oluşları bakımından karşılaştırınız.
Cevabı göster
'أَخَذَ' fiilinin ilk harfi hareke alan hemzedir (أ); hemze illet harfi olmadığı için bu fiil Sahih - Mehmûz (الْمَهْمُوزُ) fiildir. 'قَالَ' fiilinin ortasındaki harf ise harekesiz uzatma harfi olan eliftir (ا); elif illet harfi olduğu için bu fiil Mu'tel - Ecvef (الْأَجْوَفُ) fiildir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdaki Arapça fiillerden hangisi orta kök harfi illetli olan 'Ecvef Fiil' (الْفِعْلُ الْأَجْوَفُ) grubuna örnektir?
'قَالَ' (dedi) fiilinin orta kök harfi (aynü'l-fiili) illet harfi olduğundan Ecvef fiildir. (وَعَدَ: Misal, سَأَلَ: Sahih-Mehmûz, دَعَا: Nâkıs, كَتَبَ: Sahih-Sâlim).
2Birinci ve üçüncü kök harfi illetli olup ortadaki harfi sahih olan 'وَقَى' (korudu) ve 'وَفَى' (sözünü tuttu) fiilleri aşağıdaki gruplardan hangisine girer?
İki illet harfinin (و ve ى) arasına sahih bir harf (ق / ف) girerek birbirinden ayrıldığı için bu fiillere Lefîf-i Mefrûk denir.
3Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Asli harflerinden sonuncusu (lâmü'l-fiili) illet harfi olan 'دَعَا', 'هَدَى' ve 'رَضِيَ' gibi fiillere Nâkıs Fiil (الْفِعْلُ النَّاقِصُ) denir.
Son kök harfi illetli olan mu'tel fiiller Nâkıs fiil olarak adlandırılır.
- 'وَجَدَ' (buldu) ve 'وَصَلَ' (ulaştı) fiilleri ilk harfleri illetli olduğu için Misal Fiil (الْفِعْلُ الْمِثَالُ) grubuna girer.
İlk kök harfi vâv veya yâ olan fiiller Misal fiildir.
- 'قَرَأَ' (okudu) fiili son harfi illetli olduğu için Mu'tel - Nâkıs bir fiildir.
'قَرَأَ' fiilinin son harfi elif değil, hemzedir (أ); bu nedenle Mu'tel değil, Sahih - Mehmûz bir fiildir.
- Asli harflerinden sonuncusu (lâmü'l-fiili) illet harfi olan 'دَعَا', 'هَدَى' ve 'رَضِيَ' gibi fiillere Nâkıs Fiil (الْفِعْلُ النَّاقِصُ) denir.
4Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- 'طَوَى' (katladı) ve 'رَوَى' (rivayet etti) fiilleri, ikinci ve üçüncü harfleri yan yana illetli olduğu için Lefîf-i Makrûn (اللَّفِيفُ الْمَقْرُونُ) fiillerdir.
İki illet harfi peş peşe geldiğinde Lefîf-i Makrûn adını alır.
- Esmâ-i Hüsnâ'dan 'الْخَالِقُ' (el-Hâlik) ismi 'her şeyi yoktan var eden, yaratan' anlamına gelir.
Hâlik ismi Allah'ın yaratma sıfatını ifade eden temel isimlerindendir.
- Arapçada illet harfleri 'ب - ت - ث' harfleridir.
Arapçada illet harfleri 'و - ا - ي' (vâv, elif, yâ) harfleridir.
- 'طَوَى' (katladı) ve 'رَوَى' (rivayet etti) fiilleri, ikinci ve üçüncü harfleri yan yana illetli olduğu için Lefîf-i Makrûn (اللَّفِيفُ الْمَقْرُونُ) fiillerdir.
5Aşağıdaki Arapça fiilleri ait oldukları mu'tel fiil türleriyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
6Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Asli harfleri arasında 'و - ا - ي' illet harflerinden en az biri bulunan fiillere fiil (الْفِعْلُ الْمُعْتَلُّ) denir.
- Orta kök harfi (aynü'l-fiili) illet harfi olan 'قَالَ' ve 'صَامَ' gibi fiillere fiil adı verilir.
- Yüce Allah'ın Kur'an-ı Kerim'de geçen en güzel isimlerini ifade eden Arapça tamlama tamlamasıdır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Son kök harfi illetli olan 'دَعَا' (dua etti) ve 'بَنَى' (inşa etti) fiilleri fiil grubuna girer.
- Kök harflerinden ikisi illet harfi olan fiillere genel olarak fiil (الْفِعْلُ اللَّفِيفُ) denir.
- Allah'ın her türlü eksiklik, kusur ve ayıptan münezzeh olduğunu bildiren güzel ismi (الْقُدُّوسُ) ismidir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir ayette geçen 'يَعِدُ' (vaat ediyor), 'يَقُولُ' (diyor) ve 'يَدْعُو' (çağırıyor) muzâri fiillerinin mu'tel fiilin hangi kısmına ait olduğunu bulmak için hangi adımları izlersiniz?
1. ipucu: 1. İpucu: Muzâri fiillerin başındaki muzâriat harfini (يَـ) doğrudan atmanın özellikle Misal fiillerde yanıltıcı olabileceğini, bu yüzden fiilin 'mazi (هُوَ)' kökünü hatırlamanız gerektiğini düşününüz.
2. ipucu: 2. İpucu: 'يَعِدُ' fiilinin mazisinde düşmüş olan 'و' harfini geri getirerek 'وَعَدَ' köküne ulaşınız.
3. ipucu: 3. İpucu: Mazi üçlü köklerde illet harfinin 1., 2. veya 3. sırada olmasına göre Misal, Ecvef ve Nâkıs ayrımını yapınız.
Cevap: Fiilin türünü doğru belirlemek için her üç muzâri fiili de mazi 3. tekil eril (هُوَ) sülâsî köküne çeviririz: 1. 'يَعِدُ' fiilinin mazisi 'وَعَدَ'dir; muzâride düşmüş olan 'vâv' ilk kök harfi olduğu için bu fiil MİSAL fiildir. 2. 'يَقُولُ' fiilinin mazisi 'قَالَ'dir; illet harfi ortada (2. harf) olduğu için bu fiil ECVEF fiildir. 3. 'يَدْعُو' fiilinin mazisi 'دَعَا'dır; illet harfi sonda (3. harf) olduğu için bu fiil NÂKIS fiildir.
Kısaca
- el-Esmâü'l-Hüsnâ (الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى), Yüce Allah'ın Kur'an ve sünnette bildirilen en güzel isimleridir; A'râf suresi 180 ve Haşr suresi 22-24. ayetlerde bu isimlerle dua edilmesi emredilmiştir.
- Kök (asli) harflerinden bir veya ikisi illet harfi (و - ا - ي) olan fiillere Mu'tel Fiil (الْفِعْلُ الْمُعْتَلُّ) denir.
- İlk kök harfi illetli olan fiile Misal Fiil (الْمِثَالُ) denir: وَعَدَ (vaat etti), وَجَدَ (buldu), يَسُرَ (kolay oldu).
- Orta kök harfi illetli olan fiile Ecvef Fiil (الْأَجْوَفُ) denir: قَالَ (dedi), كَانَ (oldu), بَاعَ (sattı), صَامَ (oruç tuttu).
- Son kök harfi illetli olan fiile Nâkıs Fiil (النَّاقِصُ) denir: دَعَا (dua etti/çağırdı), هَدَى (hidayet verdi), رَضِيَ (razı oldu).
- Kök harflerinden ikisi illetli olan fiile Lefîf Fiil (اللَّفِيفُ) denir ve Lefîf-i Mefrûk (وَقَى) ile Lefîf-i Makrûn (طَوَى) olmak üzere ikiye ayrılır.