2.6. Millî Mücadele'nin Diplomatik Başarıları: Mudanya'nın Önemi, Lozan ile Gelen Uluslararası Tanınma ve Sevr-Lozan Karşılaştırması

Millî Mücadele yalnız cephelerde kazanılmış bir savaş değildir; TBMM Hükümeti, her askerî başarının ardından bunu diplomatik bir kazanıma dönüştürmeyi bilmiştir. Bu diplomasinin pusulası, 28 Ocak 1920'de son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen Misak-ı Millî kararlarıdır. İlk adım Doğu Cephesi'nde atılmış; Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki ordunun Ermenilere karşı kazandığı başarının ardından imzalanan Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920), TBMM Hükümeti'nin imzaladığı ilk uluslararası antlaşma olmuştur. Ermenistan bu antlaşmayla Sevr'den doğan haklarından vazgeçmiş ve TBMM'yi muhatap kabul etmiştir.

I. İnönü Zaferi'nden sonra İtilaf Devletleri Sevr'i bazı değişikliklerle kabul ettirmek amacıyla Londra Konferansı'nı (21 Şubat-12 Mart 1921) toplamış ve İstanbul Hükümeti ile birlikte TBMM'yi de davet etmiştir. Konferanstan somut bir sonuç çıkmasa da TBMM ilk kez uluslararası bir toplantıda fiilen tanınmış ve Misak-ı Millî'yi dünyaya duyurma fırsatı bulmuştur. Aynı günlerde imzalanan Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) ile Sovyet Rusya, Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk büyük devlet olmuş; Batum Gürcistan'a bırakılırken Kars ve Ardahan Türkiye'de kalmıştır. Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) ise Kafkas cumhuriyetleriyle yapılarak doğu sınırımızı büyük ölçüde bugünkü şekliyle kesinleştirmiştir.

Sakarya Zaferi'nin diplomatik meyvesi Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) olmuştur. Fransa güney cephesinden çekilmiş, böylece TBMM'yi resmen tanıyan ilk İtilaf devleti olmuş ve İtilaf cephesindeki birlik bozulmuştur. Bununla birlikte Hatay bu antlaşmayla Türk kültürünün korunması şartıyla özel bir yönetimle Suriye sınırları içinde bırakılmış, bu da Misak-ı Millî'den verilen ilk taviz olarak değerlendirilmiştir. İtalya'nın da 1921 yılı içinde Anadolu'dan çekilmesiyle TBMM, Büyük Taarruz arifesinde yalnızca Yunanistan ve onu destekleyen İngiltere ile karşı karşıya kalmıştır. Mudanya ve Lozan'daki başarılar, işte bu sabırlı diplomasinin üzerine inşa edilmiştir.

Büyük Taarruz Anadolu'yu kurtarmıştı; ancak Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar hâlâ İtilaf kuvvetlerinin denetimindeydi. Türk ordusunun Çanakkale yönünde ilerlemesi, Boğazların tarafsız bölgesinde bulunan İngiliz kuvvetleriyle çatışma tehlikesini doğurdu. İngiltere savaşı göze almak istese de Fransa ve İtalya askerlerini geri çekti, dominyonlar da yeni bir savaşa destek vermedi. Yalnız kalan İngiltere ateşkese razı olmak zorunda kaldı. Bu tablo, cephede kazanılan askerî gücün diplomasi masasında nasıl caydırıcı bir koz hâline geldiğini açıkça göstermektedir.

11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın bağımsızlık açısından önemi birkaç başlıkta toplanabilir. Birincisi, Millî Mücadele'nin askerî safhası sona ermiş ve diplomatik safhası başlamıştır. İkincisi, İtilaf Devletleri ateşkesi İstanbul Hükümeti ile değil TBMM Hükümeti ile imzalayarak onu Türk milletinin gerçek temsilcisi olarak kabul etmiştir. Üçüncüsü, Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan kurtarılmış; İstanbul'un yönetiminin TBMM'ye bırakılmasıyla Osmanlı Devleti hukuken sona ermiştir. Dördüncüsü, Sevr'in artık hiçbir şekilde uygulanamayacağı kesinleşmiş ve kalıcı barış için Lozan Konferansı'nın yolu açılmıştır. Mudanya'nın yankısı İngiltere'de de hissedilmiş, Türk karşıtı politikanın temsilcisi Lloyd George hükümeti istifa etmek zorunda kalmıştır.

Mudanya'nın gerçek değeri, dört yıl önceki Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ile yan yana konulduğunda daha iyi anlaşılır. Mondros'u yenik bir devlet olarak Osmanlı imzalamış ve bu ateşkes, özellikle 7. maddesiyle Anadolu'nun işgaline kapı açmıştı. Mudanya'yı ise galip bir hükümet olarak TBMM imzalamış ve işgalin geri çekilişini başlatmıştır. Kısacası Mondros bir çöküşün, Mudanya ise bir dirilişin belgesidir. Bu dönüşüm, Türk milletinin örgütlü direnişi ve TBMM'nin millî egemenliğe dayanan iradesi sayesinde gerçekleşmiştir.

20 Kasım 1922'de İsviçre'nin Lozan (Lausanne) kentinde açılan konferansa TBMM Hükümeti adına Dışişleri Bakanı İsmet Paşa başkanlığında, Dr. Rıza Nur ve Hasan (Saka) Bey'den oluşan bir heyet katılmıştır. İngiltere'yi Dışişleri Bakanı Lord Curzon temsil etmiş ve konferansın en etkili ismi olmuştur. İtilaf Devletleri Türkiye'yi I. Dünya Savaşı'nın yenik devleti gibi görmek ve Sevr'in bazı hükümlerini yaşatmak isterken Türk heyeti galip ve eşit bir devlet sıfatıyla masaya oturmuştur. Görüşmeler toprak ve askerî konular, azınlıklar ve yabancıların durumu ile ekonomik meseleler için oluşturulan komisyonlarda yürütülmüştür.

Görüşmelerin ilk döneminde özellikle kapitülasyonlar, Osmanlı borçları ve Musul konularında derin anlaşmazlıklar çıkmıştır. İtilaf Devletlerinin hazırladığı tasarıyı olduğu gibi kabul etmeyen İsmet Paşa'nın tutumu üzerine görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesilmiştir. Bu aralıkta Türkiye yalnız beklemekle yetinmemiş; İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat-4 Mart 1923) toplanarak ekonomik bağımsızlıktan taviz verilmeyeceği dünyaya ilan edilmiş, ordu ise yeniden harekete geçebilecek durumda tutulmuştur. Yeni bir savaşı göze alamayan İtilaf Devletleri görüşmeleri yeniden başlatmak zorunda kalmış ve konferans 23 Nisan 1923'te ikinci dönemine girmiştir; bu dönemde İngiltere'yi Sir Horace Rumbold temsil etmiştir.

Lozan diplomasisinin başarısı, ilkelerde kararlılık, ayrıntılarda esneklik yaklaşımına dayanır. Türk heyeti kapitülasyonlar ve Ermeni yurdu gibi bağımsızlığın özüne dokunan konularda hiçbir taviz vermemiş; buna karşılık Boğazların yönetimi ve Musul'un sonraya bırakılması gibi konularda barışı kurtaracak uzlaşmalara razı olmuştur. Sekiz ay süren bu mücadelenin sonunda 24 Temmuz 1923'te antlaşma imzalanmış, TBMM 23 Ağustos 1923'te onaylamıştır. Böylece Türk milleti, savaş meydanında kazandığını masa başında da kaybetmemiş; yenik bir imparatorluğun mirasçısı olarak değil, yeni ve egemen bir devlet olarak uluslararası düzene katılmıştır.

Lozan Barış Antlaşması'nın en büyük önemi, TBMM'nin temsil ettiği yeni Türk devletinin I. Dünya Savaşı'nın galip devletleri tarafından bağımsız, egemen ve eşit bir devlet olarak tanınmasıdır. Antlaşmayı Türkiye ile birlikte İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Sırp-Hırvat-Sloven Devleti imzalamıştır. Böylece Türkiye'nin sınırları uluslararası hukukun güvencesine kavuşmuş, Sevr Antlaşması hukuken tarihe karışmıştır. Lozan, bu yönüyle yeni devletin uluslararası alanda varlığını tescil eden bir tapu senedi niteliği taşır.

Atatürk'ün tam bağımsızlık anlayışı, egemenliğin tek bir alanla sınırlı olmadığını kabul eder. Lozan bu anlayışı büyük ölçüde gerçekleştirmiştir: Siyasi alanda sınırlar ve devletin varlığı tanınmış; ekonomik alanda kapitülasyonlar ve Düyûn-u Umûmiye kaldırılmış; adli alanda yabancılar Türk mahkemelerine ve kanunlarına bağlanmış; askerî alanda Türk ordusuna hiçbir sayı veya silah sınırlaması getirilmemiş; kültürel alanda yabancı okullar Türk kanunlarına tabi kılınmıştır. Azınlıkların eşit Türk vatandaşı sayılması ise yabancı devletlerin iç işlerimize karışma bahanelerini ortadan kaldırmıştır.

Lozan'ın dünya tarihindeki yeri de ayrıca dikkat çekicidir. I. Dünya Savaşı sonunda yenik devletlere masada dikte edilen antlaşmalardan farklı olarak Lozan, savaş meydanında kazanılmış bir zaferin eşit şartlarda kâğıda dökülmesidir. Emperyalizme karşı verilen bu başarılı mücadele, sömürge altındaki milletlere de bağımsızlığın mümkün olduğunu göstermiştir. Ülke içinde ise dış barışın güvenceye alınması, Türk milletinin enerjisini savaştan kalkınmaya ve yeni bir devlet düzeni kurmaya yöneltmesine imkân tanımıştır.

Sevr Antlaşması 10 Ağustos 1920'de İtilaf Devletleri ile İstanbul Hükümeti arasında imzalanmıştı. Mebusan Meclisi kapatılmış olduğu için onaylanamamış, yalnızca Saltanat Şûrası'nda görüşülmüştü. TBMM ise Sevr'i tanımamış, onu imzalayanları ve Saltanat Şûrası'nda onay verenleri vatan haini ilan etmişti. Sevr; Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti, Fırat'ın doğusunda özerk bir yönetim, Doğu Trakya ve İzmir çevresinin Yunanistan'a verilmesi, Güney ve Güneybatı Anadolu'nun Fransız ve İtalyan nüfuzuna bırakılması gibi hükümlerle Türk milletine yalnızca İç Anadolu'da küçük bir alan bırakıyordu. Bu nedenle Sevr bir barış antlaşmasından çok bir imha planı olarak değerlendirilir.

İki antlaşma madde madde karşılaştırıldığında aradaki fark çarpıcıdır. Sevr'de kapitülasyonlar tüm İtilaf Devletlerini kapsayacak biçimde genişletilirken Lozan'da tamamen kaldırılmıştır. Sevr'de Osmanlı maliyesi İtilaf denetimine verilirken Lozan'da Düyûn-u Umûmiye kapatılmıştır. Sevr'de Türk ordusu 50.700 kişiyle sınırlandırılıp ağır silahları yasaklanırken Lozan'da orduya hiçbir sınırlama getirilmemiştir. Sevr'de Boğazlar Türk egemenliği dışında bırakılırken Lozan'da Türk başkanlığında bir komisyona bağlanmış ve askersizleştirilmiştir. Sevr'de azınlıklara yabancı devletlerin korumasında ayrıcalıklar tanınırken Lozan'da azınlıklar eşit Türk vatandaşı sayılmıştır.

Nesnel bir değerlendirme için Lozan'da Misak-ı Millî'nin tamamen gerçekleşemediği noktaları da bilmek gerekir: Musul meselesi çözülemeyip sonraya bırakılmış, Hatay 1921 Ankara Antlaşması'yla belirlenen sınırın dışında kalmış, Batı Trakya Yunanistan'da kalmış, On İki Ada İtalya'ya, Gökçeada ile Bozcaada dışındaki Ege adalarının çoğu da Yunanistan'a bırakılmıştır. Boğazlar üzerindeki egemenlik ise uluslararası komisyon nedeniyle kısıtlı kalmıştır. Ne var ki bu eksikler, Sevr'in öngördüğü parçalanmış tabloyla kıyaslandığında Lozan'ın tarihî bir zafer olduğu gerçeğini değiştirmez; açık kalan konuların büyük bölümü de sonraki yıllarda barışçı yollarla ele alınmıştır.

Lozan'da çözülemeyen en önemli konu Musul olmuştur. Antlaşmaya göre mesele dokuz ay içinde Türkiye ile İngiltere arasında ikili görüşmelerle çözülecek, anlaşma sağlanamazsa Milletler Cemiyeti'ne götürülecekti. Görüşmeler sonuçsuz kalınca konu Milletler Cemiyeti'ne taşındı ve cemiyet İngiltere lehine karar verdi. Aynı dönemde yurt içinde patlak veren Şeyh Said İsyanı (1925) Türkiye'nin elini zayıflattı. Yeni bir savaşı göze almayan Türkiye, 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul'un Irak'a bırakılmasını kabul etti; buna karşılık Musul petrollerinden 25 yıl süreyle yüzde 10 pay alması kararlaştırıldı.

Lozan'ın egemenliği en çok kısıtlayan hükmü Boğazlar düzenlemesiydi. 1930'larda dünyada silahlanma yarışı hızlanıp Milletler Cemiyeti güvenlik sağlayamaz hâle gelince Türkiye, uluslararası hukuka uygun biçimde Boğazlar rejiminin değiştirilmesini istedi. 20 Temmuz 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile uluslararası komisyon kaldırıldı ve Boğazlar üzerindeki egemenlik Türkiye'ye geçti. Hatay meselesi ise Fransa'nın Suriye'den çekilme kararı üzerine gündeme geldi; Atatürk'ün 'şahsi meselem' dediği bu konu 1938'de Hatay Devleti'nin kurulmasıyla yeni bir aşamaya girdi ve Hatay 29 Haziran 1939'da Türkiye'ye katıldı.

Ekonomik alanda Türkiye, Lozan'da kendisine düşen Osmanlı borçlarını düzenli taksitlerle ödemiş ve son taksiti 1954'te ödeyerek bu yükten tamamen kurtulmuştur. Nüfus mübadelesi ise konferans sürerken 30 Ocak 1923'te imzalanan ayrı bir sözleşmeyle düzenlenmiş; mübadeleyi yürütmek için karma bir komisyon kurulmuş, uygulamada ortaya çıkan etabli sorunları zamanla Türk-Yunan görüşmeleriyle ele alınmış ve 1930'da imzalanan antlaşmalarla iki ülke ilişkileri dostluk dönemine girmiştir. Bütün bu örnekler, Lozan'dan sonra açık kalan meselelerin savaşla değil diplomasi ve uluslararası hukukla çözülmeye çalışıldığını gösterir.