Millî Mücadele'nin en çetin muharebelerinin yaşandığı Batı Cephesi, düzensiz milis kuvvetlerinden modern ve disiplinli bir düzenli orduya geçişin de sahnesi olmuştur. İnönü ovasında kazanılan zaferler genç Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti'nin hem içerideki otoritesini hem de uluslararası alandaki saygınlığını perçinlemiş; kadınından erkeğine tüm kahramanlarımızın canı pahasına yürüttüğü bu direniş bağımsız Türkiye'nin temellerini atmıştır.
Kuva-yı Milliye'den Düzenli Orduya Geçiş ve I. İnönü Zaferi
Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında başlayan işgallere karşı halkın vatanseverlik duygusuyla kurduğu Kuva-yı Milliye birlikleri, düşman ilerleyişini yavaşlatmış ve BMM'ye karşı çıkan iç ayaklanmaları bastırmada büyük yararlılık göstermiştir. Ancak bu milis kuvvetlerinin askerî disiplinden yoksun olması, merkezi otoritenin emirlerine uymakta zorlanması, halktan usulsüz malzeme toplaması ve düzenli Yunan ordusunu durdurmakta yetersiz kalması düzenli ordunun kurulmasını zorunlu kılmıştır. Özellikle 24 Ekim 1920 Gediz Muharebesi'nde Kuva-yı Milliye ile bazı nizami birliklerin koordinasyonsuz taarruzunun başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Ali Fuat Paşa Moskova Büyükelçiliğine atanmış; Batı Cephesi Albay İsmet (İnönü) Bey (Batı) ve Albay Refet (Bele) Bey (Güney) komutasında ikiye ayrılarak düzenli ordu resmen kurulmuştur. Düzenli orduya katılmayı reddeden Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe isyanları da bastırılmıştır.
BMM tarafından kurulan düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk sınavı I. İnönü Muharebesi (6–10 Ocak 1921) olmuştur. Eskişehir'i alıp Ankara'ya yürümek ve Sevr Antlaşması'nı kabul ettirmek isteyen Yunan ordusu, Albay İsmet Bey komutasındaki Türk ordusu karşısında yenilerek geri çekilmiştir. Bu zafer hem içeride halkın BMM'ye ve düzenli orduya güvenini artırmış (asker alma ve vergi toplama işlerini kolaylaştırmış) hem de dış politikada önemli kazanımlar sağlamıştır.
I. İnönü Zaferi'nin ardından yaşanan beş temel gelişme TALİM (veya MİLAT) şifresiyle özetlenir: 1) Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (20 Ocak 1921): Yeni Türk devletinin ilk anayasası kabul edilmiş, 'Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir' ilkesi ve güçler birliği benimsenmiştir. 2) Afganistan ile Dostluk Antlaşması (1 Mart 1921): TBMM'yi ve Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk Müslüman devlet Afganistan olmuştur. 3) Londra Konferansı (21 Şubat–12 Mart 1921): İtilaf Devletleri, İstanbul Hükûmeti ile birlikte TBMM temsilcisi Bekir Sami Bey'i de davet ederek TBMM'nin hukuki varlığını resmen tanımıştır. 4) İstiklâl Marşı'nın Kabulü (12 Mart 1921): Mehmet Âkif Ersoy'un Türk Ordusu'na ithaf ettiği şiir millî marş olarak kabul edilmiştir. 5) Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Sovyet Rusya (SSCB), Sevr'i reddedip Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk büyük Avrupalı devlet olmuş; Batum'un Gürcistan'a bırakılması şartıyla Doğu sınırımız kesinleşmiştir.
II. İnönü Zaferi, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri ve Maarif Kongresi
Londra Konferansı'ndan istediği sonucu alamayan İtilaf Devletlerinin kışkırtmasıyla Yunan ordusu 23 Mart 1921'de yeniden taarruza geçmiştir. II. İnönü Muharebesi (23 Mart–1 Nisan 1921) sonucunda İsmet Paşa komutasındaki Türk ordusu düşmanı ikinci kez mağlup etmiştir. Bu zafer üzerine TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa'ya çektiği tarihi telgrafta 'Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs (kötü) talihini de yendiniz' ifadelerini kullanmıştır. Zaferin ardından İtalya Anadolu'dan çekilme hazırlıklarına başlamış, Fransa ise Ankara'ya temsilci göndererek barış görüşmelerine yönelmiştir (Güney Cephesi'ndeki Refet Bele komutasındaki birlikler de Batı Cephesi altında birleştirilmiştir).
Ancak II. İnönü sonrasında Güney kanadında girişilen Aslıhanlar ve Dumlupınar taarruz girişimlerinin sonuçsuz kalması üzerine Yunan ordusu daha büyük bir kuvvetle Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'ni (10–24 Temmuz 1921) başlatmıştır. Afyon, Kütahya ve Eskişehir'in elden çıkması ve ordunun kuşatılma tehlikesiyle karşılaşması üzerine Mustafa Kemal Paşa, cepheye gelerek Türk ordusunu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekme kararı almıştır. Bu stratejik geri çekilme, ordunun imha olmasını önlemiş, düşmanı ikmal merkezlerinden uzaklaştırmış ve Türk ordusuna toparlanma zamanı kazandırmıştır.
Kütahya-Eskişehir Muharebelerinin en şiddetli günlerinde (15–21 Temmuz 1921) Mustafa Kemal Paşa, Ankara'da 250'den fazla kadın ve erkek öğretmenin katılımıyla Maarif (Eğitim) Kongresi'ni toplamıştır. Kongreyi ertelemeyip bizzat açılış konuşmasını yapan Mustafa Kemal Paşa, 'Cehaletle savaş, düşmanla savaştan daha az önemli değildir' mesajını vererek yeni devletin millî ve çağdaş eğitim politikasının temellerini atmıştır. Ordunun Sakarya doğusuna çekilmesinin Meclis'te yol açtığı tartışmalar üzerine 5 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kanunu ile Meclis'in yetkileri üç ay süreyle Mustafa Kemal Paşa'ya devredilmiş; Mustafa Kemal Paşa da ordunun acil ihtiyaçlarını halktan karşılamak üzere 7–8 Ağustos 1921'de Tekâlif-i Milliye Emirleri'ni yayımlayarak topyekûn seferberlik başlatmıştır.
Millî Mücadele'nin Askerî, Sivil ve Kadın Kahramanları
Millî Mücadele, Türk milletinin komutanıyla, askeriyle, kadınıyla ve siviliyle omuz omuza verdiği topyekûn bir varoluş destanıdır. Askerî alanda Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın liderliğinde; Doğu Cephesi'nde Ermenileri mağlup edip Gümrü Antlaşması'nı imzalayan ve binlerce yetim çocuğa sahip çıkan 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa, Batı Cephesi Komutanı ve Lozan başdelegesi İsmet (İnönü) Paşa, Genelkurmay Başkanı ve İcra Vekilleri Heyeti Başkanı Mareşal Fevzi (Çakmak) Paşa, Kuva-yı Milliye'yi ilk örgütleyenlerden Ali Fuat (Cebesoy) Paşa ve Refet (Bele) Paşa cephelerin sevk ve idaresinde tarihi roller üstlenmişlerdir.
Güney ve Batı cephelerindeki yerel direnişlerde sivil ve milis kahramanlar destanlaşmıştır: İzmir'de Yunan işgaline ilk kurşunu sıkan gazeteci Hasan Tahsin (Osman Nevres), Aydın'da Malgaç Baskını'nı gerçekleştiren Yörük Ali Efe, Maraş'ta direnişin kıvılcımını ateşleyen Sütçü İmam ve kaledeki bayrak hutbesiyle halkı coşturan Rıdvan Hoca, Antep'te 'Düşman cesedimi çiğnemeden Antep'e giremez!' diyerek Elmalı Köprüsü'nde şehit düşen Şahin Bey (Mehmet Said) ile Şehit Kâmil ve Karayılan, Urfa savunmasını örgütleyen Ali Saip (Ursavaş) Bey (Namık) ve Taceddin Dergâhı'nda kaleme aldığı İstiklâl Marşı'yla milletin imanını şahlandıran Mehmet Âkif Ersoy bu ruhun simgeleridir.
Türk kadını da hem cephe gerisinde cephane taşıyarak hem de bizzat silah kuşanıp çarpışarak Millî Mücadele'ye damga vurmuştur: Sultanahmet mitinglerindeki hitabeti ve cephedeki hizmetleriyle onbaşı ve çavuş rütbesi alan Halide Onbaşı (Halide Edip Adıvar); 300 kişilik müfrezesiyle İzmit, Bursa ve Sakarya'da çarpışan üsteğmen rütbeli Kara Fatma (Fatma Seher Erden); İnebolu'dan Kastamonu'ya kağnısıyla cephane taşırken bebeğini ve top mermilerini korumak uğruna donarak şehit olan Şerife Bacı; Manisa-Akhisar dağlarında Yunanlılarla çarpışırken şehit düşen Gördesli Makbule; Osmaniye'de Fransız karargâhına hücum ederken 'Benim adım Tayyar (uçan)' lakabını alıp şehit olan Tayyar Rahmiye; Pozantı'da Fransız birliğini tuzağa çeken Kılavuz Hatice ve 9 yaşında babası Albay Hafız Halit Bey'in yanında cepheden cepheye koşup İstiklâl Madalyası'na aday gösterilen Nezahat Onbaşı (Baysel) unutulmaz kadın kahramanlarımızdır.
Örnekler
Örnek 1Batı Cephesi'nde 1920 yılı sonlarında Kuva-yı Milliye birliklerinin kaldırılarak düzenli orduya geçilmesinin temel nedenlerini açıklayınız.
Cevabı göster
Kuva-yı Milliye birliklerinin askerî disiplin ve eğitimden yoksun olması, merkezi otorite (TBMM) emirlerine uymakta zorlanması, bazı şeflerin halktan keyfî para ve malzeme toplaması, cezalandırma yetkisini kendi başına kullanması ve en önemlisi düzenli Yunan ordusunun taarruzlarını durdurup vatanı işgalden tamamen kurtaracak güce sahip olmaması (Gediz Muharebesi başarısızlığı) düzenli orduya geçişi zorunlu kılmıştır.
Örnek 2I. İnönü Zaferi'nin (6–10 Ocak 1921) ardından yaşanan iç ve dış siyasi gelişmeleri yazınız.
Cevabı göster
İç gelişmeler: 20 Ocak 1921'de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) kabul edilmiş ve 12 Mart 1921'de Mehmet Âkif Ersoy'un yazdığı İstiklâl Marşı millî marş olarak benimsenmiştir. Dış gelişmeler: İtilaf Devletleri TBMM'yi Londra Konferansı'na davet ederek hukuken tanımış (Şubat 1921), 1 Mart 1921'de Afganistan ile Dostluk Antlaşması ve 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalanmıştır.
Örnek 3TBMM Hükûmeti ile Sovyet Rusya arasında 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması'nın önemi ve temel maddeleri nelerdir?
Cevabı göster
Moskova Antlaşması ile büyük bir Avrupa devleti (SSCB) Sevr Antlaşması'nı reddederek Misak-ı Millî'yi resmen tanımıştır. Antlaşmaya göre Çarlık Rusyası ile Osmanlı Devleti arasındaki antlaşmalar geçersiz sayılmış, 'iki taraftan birinin tanımadığı uluslararası bir antlaşmayı diğeri de tanımayacaktır' ilkesiyle dış politikada ortak hareket kararı alınmış, kapitülasyonlar kaldırılmış ve Batum Gürcistan'a bırakılarak Doğu sınırımız güvenceye alınmıştır.
Örnek 4Kütahya-Eskişehir Muharebeleri devam ederken (15–21 Temmuz 1921) Ankara'da Maarif Kongresi'nin toplanması neyin göstergesidir?
Cevabı göster
Savaşın en bunalımlı günlerinde bile Mustafa Kemal Paşa'nın Maarif Kongresi'ni ertelemeyip bizzat açılış konuşmasını yapması; eğitime ve kültürel bağımsızlığa verilen hayati önemi, cehaletle mücadelenin düşmanla mücadele kadar önemli görüldüğünü ve zaferden sonra kurulacak yeni devletin çağdaş eğitim sisteminin şimdiden planlandığını göstermektedir.
Örnek 5Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sonunda Mustafa Kemal Paşa'nın Türk ordusunu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekmesinin askerî gerekçeleri nelerdir?
Cevabı göster
Türk ordusunun üstün Yunan kuvvetleri tarafından kuşatılarak tamamen yok edilmesini önlemek, orduyla düşman arasına Sakarya Nehri gibi doğal bir engel koyarak toparlanma ve eksikleri giderme zamanı kazanmak, aynı zamanda Yunan ordusunu kendi ikmal merkezlerinden uzaklaştırmaktır.
Örnek 6Millî Mücadele'nin kadın kahramanlarından Kara Fatma, Şerife Bacı, Tayyar Rahmiye ve Gördesli Makbule'nin hangi cephelerde nasıl mücadele ettiklerini belirtiniz.
Cevabı göster
Kara Fatma (Fatma Seher Erden): Batı Cephesi'nde (İzmit, İznik, Sakarya) kendi kurduğu 300 kişilik müfrezeyle savaşmış ve üsteğmen rütbesi almıştır. Şerife Bacı: İnebolu'dan Kastamonu'ya kış şartlarında kağnısıyla cephane taşırken bebeğini ve mermileri koruyup donarak şehit olmuştur. Tayyar Rahmiye: Güney Cephesi'nde (Adana/Osmaniye) Fransızlara karşı müfrezesiyle çarpışırken şehit düşmüştür. Gördesli Makbule: Batı Cephesi'nde (Manisa/Akhisar) Yunan kuvvetleriyle çatışırken şehit olmuştur.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Batı Cephesi'nde düzenli ordunun kazandığı ilk askerî başarı olan I. İnönü Muharebesi'nin (6–10 Ocak 1921) ardından aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmemiştir?
Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921) ve Tekâlif-i Milliye Emirleri (7-8 Ağustos 1921), I. İnönü Zaferi'nden sonra değil, Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nin kaybedilip ordunun Sakarya doğusuna çekilmesinden sonra çıkarılmıştır.
2Mustafa Kemal Paşa'nın İsmet Paşa'ya gönderdiği kutlama telgrafında 'Siz orada düşmanı değil, milletin makûs (kötü) talihini de yendiniz' sözüyle övdüğü muharebe aşağıdakilerden hangisidir?
Mustafa Kemal Paşa bu tarihi sözü, 23 Mart – 1 Nisan 1921 tarihlerinde kazanılan II. İnönü Zaferi'nin ardından Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa'ya çektiği telgrafta söylemiştir.
3Kütahya-Eskişehir Muharebelerinin devam ettiği 15–21 Temmuz 1921 tarihlerinde Ankara'da Maarif Kongresi'nin toplanması aşağıdakilerden hangisinin kanıtıdır?
En zor savaş günlerinde bile Maarif Kongresi'nin toplanması, cehaletle mücadelenin düşmanla mücadele kadar hayati görüldüğünün ve millî eğitim hedefinden vazgeçilmediğinin kanıtıdır.
4Millî Mücadele'nin kahramanları ve cephelerdeki hizmetleriyle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
Kâzım Karabekir Paşa Güney Cephesi'nde Kuva-yı Milliye şefi değil; Doğu Cephesi'nde 15. Kolordu Komutanı olarak Ermenileri yenen ve Gümrü Antlaşması'nı imzalayan düzenli ordu komutanıdır.
5
- Batı Cephesi'nde 24 Ekim 1920'deki Gediz Muharebesi'nde yaşanan başarısızlık, Kuva-yı Milliye'den düzenli orduya geçiş sürecini hızlandırmıştır.
Gediz Muharebesi sonrasında Ali Fuat Paşa Moskova'ya atanmış, Batı Cephesi İsmet ve Refet Beylerin komutasında düzenli orduya dönüştürülmüştür.
- TBMM ile imzalanan 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile Sovyet Rusya, Sevr Antlaşması'nı reddedip Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk büyük Avrupa devleti olmuştur.
Moskova Antlaşması ile TBMM ve Sovyet Rusya uluslararası alanda birlikte hareket etme kararı almış ve Doğu sınırımız kesinleşmiştir.
- Kütahya-Eskişehir Muharebelerinde Türk ordusu büyük bir taarruz zaferi kazanarak Yunan ordusunu İzmir'den denize dökmüştür.
Kütahya-Eskişehir Muharebelerinde düzenli ordu yenilgiye uğramış ve Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmiştir.
- Londra Konferansı'nda Sadrazam Tevfik Paşa sözü TBMM temsilcisi Bekir Sami Bey'e bırakarak İtilaf Devletlerinin ikilik çıkarma planını bozmuştur.
Tevfik Paşa 'Söz milletin gerçek temsilcisi olan TBMM delegelerinindir' diyerek ulusal birliği korumuştur.
- Osmaniye'de Fransız karargâhına hücum ederken şehit düşen kadın kahramanımız Tayyar Rahmiye Hanım'dır.
Adana/Osmaniye (Güney Cephesi) direnişinde atılganlığı sebebiyle 'Tayyar' (uçan) unvanını alan Rahmiye Hanım 1920'de şehit olmuştur.
- Batı Cephesi'nde 24 Ekim 1920'deki Gediz Muharebesi'nde yaşanan başarısızlık, Kuva-yı Milliye'den düzenli orduya geçiş sürecini hızlandırmıştır.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Gediz Muharebesi sonrasında Batı Cephesi ikiye ayrılmış ve kuzey kesiminin komutanlığına Albay Bey atanmıştır.
- TBMM tarafından 12 Mart 1921'de millî marş olarak kabul edilen İstiklâl Marşı'nın şairi Mehmet Ersoy'dur.
- I. İnönü Zaferi sonrasında 1 Mart 1921'de imzalanan Dostluk Antlaşması ile TBMM'yi ve Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk Müslüman devlet olmuştur.
- Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sonunda Türk ordusu kuşatılmaktan kurtulmak için Nehri'nin doğusuna çekilmiştir.
- Antep savunmasında Fransız kuvvetlerine karşı Kilis-Antep yolunu tutarak Elmalı Köprüsü'nde şehit düşen kahramanımız Bey'dir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8I. İnönü Muharebesi'nin iç ve dış politikadaki sonuçlarını 'TALİM' kodlaması çerçevesinde açıklayınız ve düzenli ordunun kazandığı bu ilk zaferin TBMM Hükûmeti'nin otoritesini nasıl etkilediğini değerlendiriniz.
1. ipucu: Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) ve İstiklâl Marşı'nın kabulünü iç sonuçlar olarak açıklayınız.
2. ipucu: Londra Konferansı, Afganistan ile Dostluk Antlaşması ve Moskova Antlaşması'nı dış sonuçlar olarak belirtiniz.
3. ipucu: Halkın düzenli orduya ve TBMM'ye güveninin artmasını yorumlayınız.
Cevap: I. İnönü Zaferi (6–10 Ocak 1921), TBMM'nin kurduğu düzenli ordunun Batı Cephesi'ndeki ilk zaferidir ve iç-dış siyasette beş büyük sonuca (TALİM) yol açmıştır: - T (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu): 20 Ocak 1921'de yeni Türk devletinin ilk anayasası kabul edilmiştir. - A (Afganistan ile Dostluk Antlaşması): 1 Mart 1921'de TBMM'yi tanıyan ilk Müslüman devlet Afganistan olmuştur. - L (Londra Konferansı): İtilaf Devletleri TBMM'yi konferansa davet ederek hukuki varlığını resmen tanımıştır. - İ (İstiklâl Marşı): 12 Mart 1921'de Mehmet Âkif Ersoy'un şiiri millî marş olarak kabul edilmiştir. - M (Moskova Antlaşması): 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya ile imzalanmış, Misak-ı Millî büyük bir Avrupa devleti tarafından tanınmıştır. Bu zaferle birlikte içeride TBMM'nin otoritesi güçlenmiş, halkın düzenli orduya olan inancı tam olarak yerleşmiş, vergi toplama ve askere alma işlemleri hız kazanmıştır.
Kısaca
- Kuva-yı Milliye'nin disiplinsizliği ve 24 Ekim 1920 Gediz Muharebesi'ndeki başarısızlığı üzerine düzenli orduya geçilmiş, Batı Cephesi İsmet ve Refet Beylerin komutasında kurulmuştur.
- I. İnönü Zaferi (6–10 Ocak 1921) sonucunda Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, Londra Konferansı, Afganistan Dostluk Antlaşması, İstiklâl Marşı'nın kabulü ve Moskova Antlaşması (TALİM) gerçekleşmiştir.
- II. İnönü Zaferi (23 Mart–1 Nisan 1921) sonrasında Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa'ya 'Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz' telgrafını çekmiştir.
- Kütahya-Eskişehir Muharebelerinde (Temmuz 1921) ordu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmiş; savaş sürerken Ankara'da Maarif Kongresi toplanmış, ardından Başkomutanlık Kanunu ve Tekâlif-i Milliye Emirleri çıkarılmıştır.
- İsmet İnönü, Kâzım Karabekir, Fevzi Çakmak, Şahin Bey, Sütçü İmam, Ali Saip Bey, Kara Fatma, Halide Onbaşı, Şerife Bacı, Tayyar Rahmiye ve Gördesli Makbule Millî Mücadele'nin unutulmaz kahramanlarıdır.