Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından Anadolu'nun dört bir yanında başlayan haksız işgaller, Türk milletini bölgesel direniş cemiyetleri ve Kuvâ-yı Millîye birlikleri kurarak vatanını savunmaya yöneltmiştir. Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak başlattığı örgütlenme süreci; genelgeler ve kongrelerle bölgesel direnişi tek bir ulusal iradeye dönüştürmüş ve yeni Türk devletinin temellerini atmıştır.
Cemiyetler (Millî ve Zararlı Cemiyetler) ile Pontus Meselesi
Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra yapılan işgallere karşı Türk halkı bölgesel direniş örgütleri olan Millî Cemiyetleri (Müdâfaa-i Hukuk Cemiyetlerini) kurmuştur. Başlıca millî cemiyetler şunlardır: İlk kurulan Kars İslam Şûrası, Doğu Trakya'yı savunan Trakya-Paşaeli Müdâfaa-i Heyet-i Osmaniyesi, Yunan işgaline karşı çıkan İzmir Müdâfaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak Cemiyetleri, Çukurova'da Fransız ve Ermenilere karşı mücadele eden Kilikyalılar Cemiyeti, Doğu Karadeniz'de Pontusçulara karşı kurulan Trabzon Muhâfaza-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti, Doğu Anadolu'da Ermeni iddialarına karşı Hadisat, Albayrak ve Le Pays (Vatan) gazetelerini çıkaran Doğu Anadolu (Vilâyât-ı Şarkiyye) Müdâfaa-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti, basın-yayın yoluyla propagandayı esas alıp "Kuvâ-yı Millîye" tabirini ilk kez kullanan Dr. Esat Işık'ın kurduğu Millî Kongre Cemiyeti, İstanbul'dan Anadolu'ya silah ve subay kaçıran Karakol Cemiyeti ve Sivas Valisi Reşit Paşa'nın eşi Melek Hanım öncülüğünde kurulan Anadolu Kadınları Müdâfaa-i Vatan Cemiyeti.
Buna karşılık İtilaf Devletleri'yle iş birliği yapan Azınlıkların Kurduğu Zararlı Cemiyetler; Büyük Yunanistan'ı (Megali İdea) diriltmek isteyen Mavri Mira ve Etniki Eterya Cemiyetleri, Karadeniz'de Rum devleti kurmayı hedefleyen Pontus Rum Cemiyeti, Doğu Anadolu ve Çukurova'da Ermeni devleti kurmayı amaçlayan Hınçak ve Taşnaksutyun Cemiyetleri ile Filistin'de İsrail devleti kurmayı hedefleyen Alyans İsrailit ve Makabi Cemiyetleridir. Millî Varlığa Düşman Cemiyetler ise Kürt Teâlî, İslam Teâlî, İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri, Sulh ve Selâmet-i Osmaniye ile Hürriyet ve İtilaf Fırkası olup kurtuluşu padişaha bağlılıkta veya yabancı devletlerin manda ve himayesinde aramışlardır.
Özellikle Pontus Rum Cemiyeti, 1904 yılında Merzifon Amerikan Koleji bünyesinde örgütlenmiş; Trabzon Metropoliti Hrisantos ve Samsun Metropoliti Germanos öncülüğünde silahlı çeteler kurarak Samsun'dan Batum'a kadar uzanan bölgede bir Pontus Rum Devleti kurmaya çalışmıştır. TBMM Hükûmeti, Aralık 1920'de Nurettin Paşa komutasında kurduğu Merkez Ordusu ile Pontus ayaklanmalarını bastırmış ve sorun Lozan'daki nüfus mübadelesiyle kesin olarak çözülmüştür.
Samsun'a Çıkış, Havza ve Amasya Genelgeleri
Mustafa Kemal Paşa, Karadeniz bölgesindeki asayişsizliği önlemek amacıyla Dokuzuncu Ordu Müfettişi sıfatıyla geniş askeri ve mülki yetkilerle 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmıştır. Bölgede yaptığı incelemeler sonucunda hazırladığı 22 Mayıs 1919 tarihli Samsun Raporu'nda Karadeniz'deki karışıklıkların sorumlusunun Türkler değil Rum çeteleri olduğunu, Türk milletinin yabancı mandasına ve kontrolüne tahammülü bulunmadığını İstanbul Hükûmetine bildirmiştir.
Ardından güvenli bir iç bölge olan Havza'ya geçen Mustafa Kemal Paşa, 28 Mayıs 1919'da Havza Genelgesi'ni yayımlamıştır. Bu genelgeyle işgallere karşı büyük ve heyecanlı mitingler düzenlenmesini, İtilaf Devletleri ve İstanbul Hükûmetine protesto telgrafları çekilmesini, bu sırada Hristiyan azınlıklara karşı saldırı ve düşmanlık yapılmamasını (7. maddeye bahane verilmemesini) ve orduların silahlarını teslim etmemesini istemiştir. Havza Genelgesi ile millî bilincin (ulusal heyecanın) uyandırılması hedeflenmiştir.
Mustafa Kemal Paşa tarafından hazırlanan, yaveri Cevat Abbas Bey tarafından kaleme alınan ve Rauf Bey (Orbay), Ali Fuat Paşa (Cebesoy), Refet Bey (Bele) ile telgrafla Kâzım Karabekir Paşa ve Cemal Paşa'nın onayını taşıyan Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ise Millî Mücadele'nin yol haritası ve ihtilal bildirisi olmuştur. Genelgede Millî Mücadele'nin gerekçesi ("Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir; İstanbul Hükûmeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir"), amacı ve yöntemi ("Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır") açıklanmış; her türlü etki ve denetimden uzak millî bir kurulun (Temsil Heyeti) oluşturulması ve Sivas'ta ulusal bir kongre toplanması kararlaştırılmıştır. Amasya Genelgesi'nden sonra İstanbul Hükûmetince görevden alınan Mustafa Kemal Paşa, 7-8 Temmuz 1919 gecesi Erzurum'da askerlik görevinden istifa ederek "sine-i millete" dönmüştür.
Erzurum ve Sivas Kongreleri ile Amasya Görüşmeleri
Doğu Anadolu ve Trabzon Müdâfaa-i Hukuk Cemiyetleri tarafından 23 Temmuz - 7 Ağustos 1919 tarihlerinde toplanan Erzurum Kongresi, toplanış şekli ve amacı bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ise ulusal bir kongredir. Kongre başkanlığına seçilen Mustafa Kemal Paşa liderliğinde alınan kararlarla; "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz" (Misak-ı Millî'nin temeli), "Kuvâ-yı Millîye'yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır", "Manda ve himaye kabul olunamaz" (ilk kez reddedildi), azınlıklara siyasi hâkimiyetimizi ve sosyal dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilemez ve Mebusan Meclisi derhâl toplanmalıdır ilkeleri benimsenmiş; ayrıca Doğu illerini temsil eden 9 kişilik Temsil Heyeti seçilmiştir.
Damat Ferit Hükûmetinin ve Elâzığ Valisi Ali Galip'in engelleme girişimlerine rağmen 4-11 Eylül 1919 tarihlerinde toplanan Sivas Kongresi ise hem toplanışı hem de aldığı kararlar bakımından tam anlamıyla ulusal bir kongredir. Kongrede Erzurum Kongresi kararları bütün vatanı kapsayacak şekilde genişletilmiş; manda ve himaye bir daha gündeme gelmemek üzere kesin olarak reddedilmiş, ülkedeki bütün millî cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiş, Temsil Heyeti'nin üye sayısı 16'ya çıkarılarak yetkisi bütün vatanı kapsayacak biçimde genişletilmiş ve halkı doğru bilgilendirmek için İrade-i Millîye gazetesi çıkarılmıştır. Ayrıca Temsil Heyeti, Ali Fuat Paşa'yı Batı Cephesi Kuvâ-yı Millîye Komutanlığına atayarak ilk kez bir hükûmet gibi yürütme yetkisini kullanmıştır.
Sivas Kongresi'nden sonra Temsil Heyeti'nin İstanbul ile tüm haberleşmeyi kesmesi üzerine Damat Ferit Paşa Hükûmeti istifa etmiş (Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükûmetine karşı ilk siyasi başarısı) ve yerine Millî Mücadele'ye daha ılımlı yaklaşan Ali Rıza Paşa Hükûmeti kurulmuştur. Yeni hükûmetin Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Temsil Heyeti adına Mustafa Kemal, Rauf ve Bekir Sami Beyler arasında 20-22 Ekim 1919'da Amasya Görüşmeleri (Amasya Protokolleri) yapılmıştır. Bu görüşmelerle İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti'nin hukuki ve siyasi varlığını resmen tanımış ve Mebusan Meclisinin açılması kararlaştırılmıştır.
Örnekler
Örnek 1Millî Kongre Cemiyeti'nin diğer millî cemiyetlerden farkı nedir ve kurucusu Dr. Esat Işık'ın Millî Mücadele'ye katkısı ne olmuştur?
Cevabı göster
Diğer millî cemiyetler kendi bölgelerini savunmak amacıyla bölgesel olarak kurulmuşken, İstanbul'da kurulan Millî Kongre Cemiyeti tüm vatanı kapsayan ulusal bir anlayışla basın-yayın yoluyla Türk milletinin haklılığını dünyaya duyurmaya çalışmıştır. Kurucusu Göz Doktoru Esat Işık, hazırladığı raporda 'Kuvâ-yı Millîye' tabirini ilk kez kullanmıştır.
Örnek 2Pontus Rum Cemiyeti'nin kuruluş merkezi, öncüleri ve TBMM Hükûmetinin Pontus ayaklanmalarına karşı aldığı askeri önlem nedir?
Cevabı göster
Pontus Rum Cemiyeti 1904'te Merzifon Amerikan Kolejinde örgütlenmiş; Trabzon Metropoliti Hrisantos ve Samsun Metropoliti Germanos öncülüğünde Doğu Karadeniz'de bir Rum devleti kurmaya çalışmıştır. TBMM Hükûmeti Aralık 1920'de Nurettin Paşa komutasında Merkez Ordusu'nu kurarak ayaklanmaları bastırmıştır.
Örnek 3Amasya Genelgesi'nde Millî Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi hangi maddelerle ortaya konulmuştur?
Cevabı göster
Gerekçesi: 'Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir' ve 'İstanbul Hükûmeti üzerine aldığı sorumluluğun gereğini yerine getirememektedir' maddeleridir. Amacı ve yöntemi ise 'Milletin bağımsızlığını (amaç) yine milletin azim ve kararı (yöntem) kurtaracaktır' maddesidir.
Örnek 4Erzurum Kongresi'nin 'toplanış şekli bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal' olarak nitelendirilmesinin nedenini açıklayınız.
Cevabı göster
Doğu Anadolu ve Karadeniz'deki Ermeni ve Rum tehlikesine karşı yalnız Doğu illerinden gelen delegelerle toplandığı için toplanışı bölgeseldir. Ancak 'Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz' ve 'Manda ve himaye kabul olunamaz' gibi tüm vatanı ilgilendiren kararlar aldığı için kararları ulusaldır.
Örnek 5Sivas Kongresi'nde alınan hangi karar bölgesel direnişin tek merkezden yönetilmesini sağlamıştır ve Temsil Heyeti yürütme yetkisini ilk kez nasıl kullanmıştır?
Cevabı göster
Ülkedeki tüm millî cemiyetlerin 'Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti' adı altında birleştirilmesiyle Millî Mücadele tek merkezden yönetilmeye başlanmıştır. Temsil Heyeti, Ali Fuat Paşa'yı Batı Cephesi Kuvâ-yı Millîye Komutanlığına atayarak ilk kez bir hükûmet gibi yürütme yetkisini kullanmıştır.
Örnek 6Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919) kimler arasında yapılmıştır ve Temsil Heyeti açısından en önemli siyasi sonucu nedir?
Cevabı göster
Ali Rıza Paşa Hükûmetinin Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Temsil Heyeti Başkanı Mustafa Kemal Paşa (ve Rauf ile Bekir Sami Beyler) arasında yapılmıştır. Bu görüşmeyle İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti'nin ve Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyetinin hukuki varlığını resmen tanımıştır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra kurulan aşağıdaki cemiyetlerden hangisi işgallere karşı vatanın bütünlüğünü savunan 'Millî Cemiyetler' arasında yer alır?
Kilikyalılar Cemiyeti, Adana ve Çukurova bölgesini Fransız ve Ermeni işgallerine karşı savunmak amacıyla kurulmuş millî (yararlı) bir cemiyettir.
2Amasya Genelgesi'nde yer alan 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır' maddesiyle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?
Bu madde 'milletin bağımsızlığı' ile Millî Mücadele'nin amacını, 'milletin azim ve kararı' ile de yöntemini ve millî egemenliğe dayalı yeni bir düzeni ilan eden ihtilal bildirisi niteliğindedir.
3Aşağıdakilerden hangisi 4-11 Eylül 1919 tarihlerinde toplanan Sivas Kongresi'nin özelliklerinden ve kararlarından biri değildir?
Bahriye Nazırı Salih Paşa Sivas Kongresi'ne katılmamış; kongreden sonra 20-22 Ekim 1919'da yapılan Amasya Görüşmeleri'nde Temsil Heyeti ile protokol imzalamıştır.
4Sivas Kongresi sonrasında Temsil Heyeti'nin İstanbul ile her türlü resmî haberleşmeyi kesmesi üzerine yaşanan hangi gelişme Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükûmetine karşı kazandığı 'ilk siyasi başarı' kabul edilir?
Temsil Heyeti'nin baskısı sonucunda Millî Mücadele karşıtı Damat Ferit Paşa Hükûmetinin düşmesi ve yerine Ali Rıza Paşa Hükûmetinin kurulması Temsil Heyeti'nin ilk siyasi başarısıdır.
5
- Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti, bölgedeki Türk nüfusunun haklarını savunmak için Hadisat, Albayrak ve Fransızca Le Pays (Vatan) gazetelerini çıkarmıştır.
Cemiyet, Doğu Anadolu'nun Türklüğünü kanıtlamak için Türkçe ve Fransızca yayın yapmıştır.
- Mustafa Kemal Paşa, 28 Mayıs 1919'da yayımladığı Havza Genelgesi'nden hemen sonra askerlik görevinden istifa ederek sine-i millete dönmüştür.
Mustafa Kemal Paşa, Havza Genelgesi'nden sonra değil, Amasya Genelgesi'nin ardından 7-8 Temmuz 1919 gecesi Erzurum'da askerlik görevinden istifa etmiştir.
- Erzurum Kongresi'nde 'Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz' kararı alınarak ilk kez millî sınırlardan bahsedilmiştir.
Misak-ı Millî'nin temelini oluşturan millî sınırlar ilkesi ilk kez Erzurum Kongresi'nde kararlaştırılmıştır.
- Temsil Heyeti, Sivas Kongresi'nde Ali Fuat Paşa'yı Batı Cephesi Kuvâ-yı Millîye Komutanlığına atayarak yürütme yetkisini kullanmıştır.
Atama yapmak hükûmetlere ait yürütme yetkisidir; Temsil Heyeti bu atamayla yürütme gücü gibi hareket etmiştir.
- Amasya Görüşmeleri sonucunda İtilaf Devletleri Anadolu'daki bütün işgallerine son vererek ülkeden çekilmiştir.
Amasya Görüşmeleri İstanbul Hükûmeti ile Temsil Heyeti arasında yapılmış olup Temsil Heyeti'nin resmen tanınmasını sağlamıştır; işgaller ise Kurtuluş Savaşı ile sona ermiştir.
- Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti, bölgedeki Türk nüfusunun haklarını savunmak için Hadisat, Albayrak ve Fransızca Le Pays (Vatan) gazetelerini çıkarmıştır.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Doğu Karadeniz'de Rum çetelerinin çıkardığı Pontus ayaklanmalarını bastırmak amacıyla TBMM tarafından Nurettin Paşa komutasında Ordusu kurulmuştur.
- Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs 1919'da Ordu Müfettişi göreviyle Samsun'a çıkmıştır.
- Manda ve himaye fikri ilk kez Kongresi'nde, kesin olarak ise Sivas Kongresi'nde reddedilmiştir.
- Sivas Kongresi'nde alınan kararları halka duyurmak ve yanlış propagandaları önlemek için gazetesi çıkarılmıştır.
- Temsil Heyeti'nin İstanbul ile haberleşmeyi kesmesi sonucunda Paşa Hükûmeti istifa etmek zorunda kalmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Millî Mücadele'nin hazırlık döneminde bölgesel direnişten ulusal örgütlenmeye geçiş sürecini Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi üzerinden üç adımda analiz ediniz.
1. ipucu: Amasya Genelgesi'nin Millî Mücadele'ye kazandırdığı amaç, yöntem ve ulusal kongre çağrısını açıklayınız.
2. ipucu: Erzurum Kongresi'nin bölgesel toplanmasına rağmen aldığı ulusal kararları ve Temsil Heyeti'nin kuruluşunu belirtiniz.
3. ipucu: Sivas Kongresi'nde cemiyetlerin birleştirilmesini, Temsil Heyeti'nin ulusallaşmasını ve Amasya Görüşmeleri'ndeki siyasi kazanımı değerlendiriniz.
Cevap: Birinci adım: Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ile vatanın bütünlüğünün tehlikede olduğu ve İstanbul Hükûmetinin görevini yapamadığı (gerekçe) ilan edilmiş; 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır' ilkesiyle mücadelenin amaç ve yöntemi belirlenerek Sivas'ta ulusal bir kongre toplanması kararlaştırılmıştır. İkinci adım: Erzurum Kongresi'nde (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919) vatanın millî sınırlar içinde parçalanamaz bir bütün olduğu ve manda-himayenin kabul edilemeyeceği ilk kez karara bağlanmış ve Doğu illerini temsil eden 9 kişilik Temsil Heyeti kurulmuştur. Üçüncü adım: Sivas Kongresi'nde (4-11 Eylül 1919) tüm bölgesel cemiyetler 'Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti' çatısı altında birleştirilmiş, Temsil Heyeti tüm vatanı temsil eder hâle getirilmiş ve ardından yapılan Amasya Görüşmeleri ile Temsil Heyeti İstanbul Hükûmetince resmen tanınmıştır.
Kısaca
- Mondros sonrasında işgallere karşı bölgesel Millî Cemiyetler (Kars İslam Şûrası, Trakya-Paşaeli, İzmir Redd-i İlhak, Kilikyalılar, Trabzon ve Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk, Millî Kongre) kurulmuştur.
- Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs 1919'da 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a çıkmış; Samsun Raporu ve Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) ile millî bilinci uyandırmıştır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919), 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır' maddesiyle Millî Mücadele'nin gerekçe, amaç ve yöntemini belirleyen ihtilal bildirisidir.
- Erzurum Kongresi toplanışı bölgesel, kararları ulusal bir kongre olup millî sınırlardan ilk kez bahsetmiş ve manda-himayeyi ilk kez reddetmiştir; Sivas Kongresi ise tüm cemiyetleri tek çatıda birleştirip manda-himayeyi kesin olarak reddetmiştir.
- Damat Ferit Hükûmetinin istifası Temsil Heyeti'nin ilk siyasi başarısı olmuş; Ali Rıza Paşa Hükûmetinin Bahriye Nazırı Salih Paşa ile yapılan Amasya Görüşmeleri'nde (20-22 Ekim 1919) Temsil Heyeti resmen tanınmıştır.