Birinci Dünya Savaşı (1914–1918) ve Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

1914–1918 yılları arasında yaşanan I. Dünya Savaşı'nın nedenleri genel ve özel nedenler olarak ikiye ayrılır: • Genel Nedenler: 1) Sanayi İnkılabı sonucunda ortaya çıkan hammadde ve pazar arayışı (sömürgecilik/emperyalizm yarışı), 2) 1789 Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı (özellikle çok uluslu Avusturya-Macaristan ve Osmanlı imparatorluklarını sarsmıştır), 3) Devletler arası bloklaşma ve hızlı silahlanma yarışı. • Özel Nedenler: Siyasi birliğini 1871'de tamamlayan Almanya ile İngiltere arasındaki ekonomik-askeri rekabet; Fransa'nın 1871 Sedan Savaşı'nda Almanya'ya kaptırdığı zengin kömür havzası Alsace-Lorraine (Alsas-Loren) bölgesini geri almak istemesi; Çarlık Rusyası'nın Panslavizm (Slav birliği) politikası ve sıcak denizlere inme hedefi yüzünden Balkanlarda Avusturya-Macaristan ile çatışması; siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya'nın Akdeniz'de sömürge arayışı.

Bu rekabet Avrupa'yı iki silahlı kampa böldü: 1882'de Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında Üçlü İttifak (Bağdaşma); buna karşılık 1907'de İngiltere, Fransa ve Rusya arasında Üçlü İtilaf (Anlaşma) bloğu kuruldu. 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahtı Arşidük Franz Ferdinand'ın Saraybosna ziyareti sırasında Gavrilo Princip adlı bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi (Saraybosna Suikastı), savaşı başlatan kıvılcım oldu. (Not: Başlangıçta İttifak bloğunda yer alan İtalya, 1915 Londra Gizli Antlaşması ile kendisine Batı Anadolu ve On İki Ada vaat edilince taraf değiştirerek İtilaf Devletleri safına geçmiştir!)

Savaş başladığında Osmanlı Devleti önce tarafsızlığını ilan etti, Boğazları kapattı, genel seferberlik başlattı ve kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdığını duyurdu. Siyasi yalnızlıktan kurtulmak için önce İtilaf Devletleri'ne ittifak teklif etti; ancak Osmanlı topraklarını paylaşmayı planlayan İngiltere, Fransa ve Rusya bu teklifi reddetti. Bunun üzerine Harbiye Nazırı Enver Paşa ve İttihat ve Terakki yönetimi; 1) Son savaşlarda (Trablusgarp ve Balkan) kaybedilen toprakları geri almak, 2) Siyasi yalnızlıktan kurtulmak, 3) Kapitülasyonlardan ve Düyûn-ı Umûmiye borçlarından tamamen kurtulmak, 4) Kafkasya ve Orta Asya Türkleriyle birleşmek (Turan ideali) amacıyla savaşı kazanacağına inandığı Almanya ile 2 Ağustos 1914'te gizli ittifak antlaşması imzaladı.

Almanya'nın Osmanlı Devleti'ni Kendi Yanında Savaşa Çekmek İstemesinin Nedenleri: 1. Osmanlı'nın jeopolitik konumundan yararlanarak yeni cepheler açmak ve Avrupa'daki (Doğu ve Batı cephelerindeki) kendi askeri yükünü hafifletmek. 2. Osmanlı Padişahının Halifelik nüfuzunu kullanarak (Cihad-ı Ekber ilan ettirip) İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırmak. 3. Boğazları kontrol altında tutarak İtilaf Devletleri'nin Çarlık Rusyası'na yardım göndermesini engellemek ve Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Uzak Doğu sömürgeleriyle (Hindistan) bağlantısını kesmek. 4. Musul-Kerkük ve Bakü petrolleri ile Osmanlı'nın insan gücünden yararlanmak. Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçıp Osmanlı'ya sığınan Goeben ve Breslau adlı iki Alman zırhlısına Türk bayrağı çekilip Yavuz ve Midilli adları verildi; Amiral Souchon komutasındaki bu gemilerin 29 Ekim 1914'te Rusların Sivastopol ve Odessa limanlarını bombalamasıyla (Karadeniz Olayı) Osmanlı Devleti fiilen I. Dünya Savaşı'na girdi.

A) Kafkas (Doğu) Cephesi: Osmanlı Devleti'nin açtığı ilk taarruz cephesidir. Enver Paşa'nın amacı; 1878 Berlin Antlaşması'yla Rusya'ya kaptırılan Elviye-i Selâse'yi (Kars, Ardahan ve Batum'u) geri almak, Bakü petrollerine ulaşmak ve Orta Asya Türkleriyle birleşmekti (Turancılık / Pantürkizm). Ancak Aralık 1914 Sarıkamış Harekâtı'nda dondurucu soğuk, tifüs salgını ve ikmal yetersizliği nedeniyle on binlerce Mehmetçik şehit düştü. Ruslar karşı taarruzla Erzurum, Van, Muş, Bitlis, Trabzon ve Erzincan'ı işgal etti. • 1915 Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu: Rus ordusuyla iş birliği yapan Ermeni çetelerinin (Taşnak ve Hınçak) cephe gerisinde Türk köylerini basıp katliam yapması üzerine Osmanlı Hükümeti, 24 Nisan 1915'te komite merkezlerini kapattı ve 27 Mayıs 1915'te çıkardığı Sevk ve İskân Kanunu ile savaş bölgesindeki Ermenileri devletin güvenli toprağı olan Suriye ve Kuzey Irak'a göç ettirdi. • Mustafa Kemal Paşa ve Brest-Litowsk (1918): Çanakkale'den sonra 1916'da 16. Kolordu Komutanı olarak Diyarbakır'a atanan Mustafa Kemal Paşa, Ruslardan Muş ve Bitlis'i (Ağustos 1916) geri aldı. 1917 Ekim Devrimi ile Çarlık Rusyası yıkılınca yeni Sovyet yönetimiyle 3 Mart 1918'de Brest-Litowsk Antlaşması imzalandı; böylece Osmanlı yenildiği bu cephede Kars, Ardahan ve Batum'u geri alarak toprak kazandı!

B) Kanal (Süveyş) Cephesi: Almanya'nın isteğiyle, İngiltere'nin elindeki Mısır'ı geri almak ve Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin Hindistan sömürge yolunu kesmek amacıyla Cemal Paşa komutasında açılan taarruz cephesidir (1915–1916). Çöl şartları, susuzluk ve İngilizlerin üstün savunması nedeniyle taarruz başarısız olmuş; karşı saldırıya geçen İngilizler Sina Yarımadası'nı aşarak cepheyi Filistin-Suriye Savunma Cephesi'ne dönüştürmüştür.

İtilaf Devletleri (İngiltere ve Fransa); 1) İstanbul'u işgal ederek Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakmak, 2) Ekonomik ve askeri kriz içindeki müttefikleri Çarlık Rusyası'na Boğazlar üzerinden buğday ve silah yardımı ulaştırmak, 3) Henüz savaşa girmemiş olan Balkan devletlerini kendi yanlarında savaşa çekmek ve 4) Savaşı kısa sürede bitirmek amacıyla 1915'te Çanakkale Cephesi'ni açtılar. • 18 Mart 1915 Çanakkale Deniz Zaferi: Yüzbaşı Hakkı Bey komutasındaki Nusret Mayın Gemisi'nin Erenköy Koyu'na döktüğü mayınlar, 18 Mart Kahramanı Cevat (Çobanlı) Paşa'nın komuta ettiği tabyalar ve Seyit Onbaşı'nın (Koca Seyit) 215 okkalık top mermisini sırtlayarak Ocean zırhlısını vurmasıyla yenilmez sanılan İtilaf donanması ağır bir bozguna uğradı.

• Çanakkale Kara Savaşları (25 Nisan 1915 – 9 Ocak 1916): Denizden geçemeyen İtilaf Devletleri, 25 Nisan 1915'te Gelibolu Yarımadası'na (Seddülbahir ve Arıburnu'na) asker çıkardılar. 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal, düşmanın nereden çıkarma yapacağını ileri görüşlülüğüyle öngörerek Arıburnu ve Kocaçimen'de düşmanı durdurdu ve tarihe geçen 'Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!' emrini verdi. Ardından Anafartalar Grup Komutanı olarak Conkbayırı (10 Ağustos 1915) ve I. ve II. Anafartalar zaferlerini kazanarak 'Anafartalar Kahramanı' unvanını aldı. • Çanakkale Zaferi'nin Sonuçları: 1) I. Dünya Savaşı en az 2 yıl uzadı, 2) Yardım alamayan Çarlık Rusyası'nda 1917 Bolşevik İhtilali çıktı ve Rusya savaştan çekildi, 3) Bulgaristan İttifak Devletleri yanında savaşa girdi ve Almanya ile Osmanlı arasında doğrudan kara bağlantısı sağlandı, 4) Yarbay Mustafa Kemal yurt içinde ve dünyada tanınarak Kurtuluş Savaşı'nın lideri oldu.

• 1. Irak (Basra) Cephesi: İngiltere, Musul-Kerkük ve Abadan petrollerini ele geçirmek ve Kafkasya üzerinden Ruslarla birleşmek amacıyla Basra Körfezi'nden asker çıkardı. Türk ordusu Selman-ı Pak ve Halil (Kut) Paşa komutasında 29 Nisan 1916'da Kut'ül Amâre Zaferi'ni kazanarak İngiliz Generali Townshend ile birlikte 13.000'den fazla İngiliz askerini esir aldı! Ancak daha sonra takviye alan İngilizler 1917'de Bağdat'ı işgal etti. • 2. Hicaz - Yemen Cephesi: İngilizlerin Mac Mahon Antlaşması'yla bağımsızlık vaat ederek kışkırttığı Mekke Emiri Şerif Hüseyin'in ayaklanması sonucu açıldı (bu gelişme Ümmetçilik / İslamcılık fikrinin etkisini yitirdiğini göstermiştir). 'Çöl Kaplanı' Fahreddin (Türkkan) Paşa, Mondros Ateşkesi'nden sonra bile Medine Müdafaası'nı kahramanca sürdürmüştür. • 3. Suriye - Filistin Cephesi: Kanal harekâtından sonra İngilizlerin ilerleyişine karşı açılan savunma cephesidir. Mustafa Kemal Paşa, 7. Ordu ve ardından Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak İngiliz ordusunu Halep'in kuzeyinde (Katma Muharebesi'nde) durdurmuş ve bugünkü Türkiye-Suriye sınırımızı (Misak-ı Millî'nin güney hattını) korumuştur.

• 4. Sınırlarımız Dışındaki Yardım Cepheleri (Galiçya, Romanya, Makedonya): Osmanlı Devleti; müttefikleri Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan'a yardım etmek amacıyla kendi sınırları dışındaki Galiçya, Romanya ve Makedonya cephelerine kolordular göndermiştir.

İtilaf Devletleri, savaş devam ederken Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmak için bir dizi gizli antlaşma imzaladılar (Bu gizli antlaşmaları 1917 İhtilali'nden sonra savaştan çekilen Sovyet Rusya dünya kamuoyuna açıklamıştır — Sarı Kitap): • 1. Boğazlar (İstanbul) Antlaşması (1915): İngiltere ve Fransa, savaştan çekilmemesi için İstanbul ve Boğazları Çarlık Rusyası'na bıraktı. • 2. Londra Antlaşması (1915): Taraf değiştiren İtalya'ya On İki Ada ve Antalya çevresi vaat edildi. • 3. Sykes-Picot Antlaşması (1916): İngiltere ile Fransa, Orta Doğu'yu (Suriye, Lübnan, Irak, Filistin ve Güneydoğu Anadolu'yu) kendi aralarında cetvelle böldüler. • 4. Petrograd Protokolü (1916): Doğu Anadolu ve Trabzon'a kadar Karadeniz kıyıları Rusya'ya bırakıldı. • 5. Saint Jean de Maurienne Antlaşması (1917): İtalya'ya İzmir, Aydın ve Konya bölgesi vaat edildi (Ancak Rusya onaylamadığı için yürürlüğe girmedi ve Paris Barış Konferansı'nda İzmir İtalya yerine Yunanistan'a verildi).

1917'de ABD'nin Başkan Woodrow Wilson'ın yayımladığı 14 maddelik Wilson İlkeleri (yenen devletlerin yenilenlerden toprak ve savaş tazminatı almaması, her ulusun kendi geleceğini belirlemesi, Boğazların uluslararası ticarete açık olması) ile İtilaf Devletleri yanında savaşa girmesi savaşın kaderini belirlemiş ve İttifak Devletleri 1918 sonbaharında peş peşe ateşkes imzalayarak savaştan çekilmiştir.